Олохтоох каадыры – бырамыысыланнаска бигэтик!

Норуот депутаттара алмаастаах кыраай киинигэр “Мир” карьерга, Бүлүүтээҕи уонна Светлэйдээҕи ГЭС-кэ, “Интер” рудникка, 3 №-дээх хайа-байытар фабрикаҕа, алмааһы суортуур кииҥҥэ, Чернышевскайдааҕы балыгы үөскэтэр собуокка, Мииринэй Политехническэй институтугар, Региональнай колледжка, Светлэйдээҕи Индустриальнай техникумҥа, “Новай” совхозка сылдьан, оройуон социальнай-экономическай туругун билистилэр.
Ил Түмэн историятыгар аан бастаан Мииринэй куоракка депутаттар, бырабыыталыстыба чилиэннэрэ уонна промышленниктар кыттыылаах сирэй көрсөн, атах тэпсэн олорон кэпсэтиигэ норуот депутаттара олохтоох дьон үлэлээх буолууларын быһаарар боппуруоһу чопчу уонна күүскэ туруордулар. Маннык ис хоһоонноох парламент истиилэрин Ил Түмэн «АЛРОСА» курдук, трансконтинентальнай бөдөҥ компания олохтоохтук ылсан, тигинэччи үлэлии-хамсыы олорор сиригэр ыыппыта ылбычча буолбатаҕын бэлиэтээн ааһар тоҕоостоох. Тоҕо диэтэххэ, бу компанияҕа хара бастакыттан өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо, ол иһигэр элбэх саха дьоно, этэргэ дылы, династиянан үлэлээбиттэрэ, үлэлииллэр даҕаны. Алмаасчыттар үлэлэрин далааһынынан, тэрээһининэн, түмүк­тэринэн өрөспүүбүлүкэбит хааһынатыгар киллэрэр кылааттарынан атын тэрилтэлэргэ үтүө холобуру биэрэллэр.
Билиҥҥи кэмҥэ тыа сиригэр үлэ-хамнас суоҕуттан дьон санаата муунтуйар, ыччат үксүн үлэлээх, үчүгэй усулуобуйа баар сиригэр тардыһар, онно олохсуйа сатыыр. Ол быыһыгар түбэһиэх үтүөх-батаах үлэҕэ киирээччи, очурга оҕустарааччы элбэх. Маннык быһыы-майгы салҕанан бара турдаҕына, аҕыйах ахсааннаах норуокка охсуулаах буолуон сөбө өйдөнөр. Ол да иһин Ил Түмэн бу сылларга тыа сирин ыччатын промышленность идэлэригэр үөрэттэриини, техническэй вузтары бүтэрбиттэри сир баайын хостуур тэрилтэлэргэ үлэҕэ киллэриини болҕомто киинигэр тутан кэллэ. Балачча сокуон, уураах ылылынна. Ол сороҕо син толоруллар, тутуһуллар курдук эрээри, барыта санаа хоту буолбата хомолтолоох. Онон, этэргэ дылы, дугдуруй да оҕус дииллэринии, тылтан дьыалаҕа киирэри бүгүҥҥү хаҕыс кэммит кытаанахтык ирдээтэ. Мантан салгыы тэпсэҥниирбит, хойутуурбут табыллыбат курдук.

Үс уратыга тохтоотоххо

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков парламент истиилэригэр тыл этиитигэр айылҕа баайын туһаҕа таһаарыыга олохтоох дьону-сэргэни кытыннарыы туһунан боппуруос өссө урут биһиги өрөспүүбүлүкэбит сирин-уотун промышленность баһылааһынын бастакы сылларыттан турбутун уонна бу үлэ күн бүгүҥҥэ диэри салҕанан бара турарын санатан эттэ итиэннэ Саха сиригэр айылҕа баайын баһылааһын уратыларыгар тохтоон, бэйэтин көрүүлэрин үллэһиннэ. “Бастакы уратыта – сир баайын баһылааһын оройуоннара бэйэ-бэйэлэрин кытта сиринэн-уотунан силбэһэр курдуктар. Онон хас да уон сыл түмүгүнэн, өскөтүн биһиги өрөспүүбүлүкэбит промышленноһын баһы­лааһын этаптарынан ылан көрдөххө: көмүһү хостооһун түһүмэхтэрин, алмааһы, таас чоҕу, гааһы, неби уонна да атын сир баайын хостооһуну ыллахха, – биһиэхэ промышленность уонна тыа хаһаайыстыбатын тус-туспа сирэ-уота үөскээтэ. Промышленноһы баһылааһын оройуоннара – биһиги өрөспүүбүлүкэбит арҕааҥҥы уонна соҕу­рууҥҥу сирэ-уота. Оттон тыа хаһаайыстыбанан дьарыктанар оройуоннарынан киин улуустар уонна Бүлүү бөлөх улуустара буолаллар. Бу сиринэн-уотунан араартааһын уонунан сыл уларыйбакка турар. История көрдөрөрүнэн, былыр-былыргыттан төрүт олохтоох дьон улахан аҥаара тыа сиригэр олохсуйан олорор уонна тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, онтон сороҕо эрэ промышленноска тардыллан үлэлээбитэ. Ол эрээри промышленноһы баһылааһын сирдэригэр уруккуттан олохтоох нэһилиэнньэ олохсуйуута дуона суох кыра”.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн үлэтэ суох дьон ахсаана 8,3 тыһ. киһиэхэ тиийбит диэн статистика этэр. Саха сирин промышленнай оройуоннарыгар 149,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэттэн экономика, промышленность салааларыгар 139,1 тыһ. киһи үлэлиир. Үлэтэ суох буолуу ордук тыа хаһаайыстыбатын уонна хотугу улуустарыгар, сүрүннээн 11 улууска, сытыытык турар: үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэттэн ортотунан 10 бырыһыаны, ол эбэтэр Намҥа (16,3), Эбээн-Бытантайга (14,6), Үөһээ Бүлүүгэ (14,2), Горнайга (13,9), Булуҥҥа (13,7), Аммаҕа (12,7), Кэбээйигэ (12,4), Тааттаҕа (12,3), Хаҥаласка (12,1), Сунтаарга (11,5), Уус-Алдаҥҥа (11), ылар.
Оттон промышленнай улуустарга үлэтэ суох буолуу көрдөрүүтэ биллэ намыһах: Алдаҥҥа – 5,3, Ленскэйгэ – 4,9, Мииринэйгэ – 4,4, Нерюнгрига – 5,6, Дьокуускайга – 6,4.
Саха сирин тас өттүттэн, бэл, урукку Союз дойдуларыттан ырааҕын, тымныытын, промышленность үлэтин ыарахаттарын аахсыбакка, араас омук дьоно кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьарын таһыттан көрөбүт, истэбит эрэ. Саха киһитэ бу үлүгэр алмаас, көмүс үрдүгэр олорор эрээри, ол быйаҥыттан көрө матара төһө сөптөөҕүй? Тоҕо талаһан туран үлэлээбэппитий? Быыллаах, буордаах үлэни, тимир көлө, тэрил тыаһын-ууһун, атын омугу кытта алтыһыыны тулуйбаппыт оччо дуу… Быыла суох бюджет тэрилтэлэригэр үлэлиири быдан ордорор курдукпут.
“Биһиги өрөспүү­бүлүкэбитигэр промыш­ленноһы баһылааһын иккис уратыта – өрөспүүбүлүкэҕэ сиртэн хостонор баай саппааһа балачча элбэҕэ буолар, икки-үс сылынан бүтэн хаалар үлэ буолбатах. Манна уонунан сылларга өр кэмҥэ дьүккүөрдээхтик үлэлиэххэ наада. Улахан кыахтаах промышленнай предприятиелары тэрийиигэ ити сүрүн усулуобуйанан буолуохтаах. Нерюнгри региона, Алдан, Мииринэй, Ленскэй – өр сыллар усталарыгар туһаҕа киллэриллибит сир-уот буолар, манна биир тэрилтэҕэ киһи олоҕун тухары үлэлиэн сөп, үлэни эрэ өрө туппут үлэһит династиялар баар буолуохтарын сөп, үлэ ураты үгэһэ үөскүөн сөп уо.д.а. Бу кылгас кэмҥэ болдьохтоох үлэ буолбатах, халбаҥнаабат туруктаах өр кэмҥэ үлэлэнэр үлэ”, – диэтэ спикер. Аҥаардас Ньурба оройуонуттан алмаас промышленноһыгар үйэлэрин тухары үлэлээбит бырааттыы Андрей уонна Дмитрий Кириллиннэри, Густав Яковлевы уо.д.а. ааттыахха сөп. Мантан салгыы кэмнэргэ ыччаппыт туһааннаах идэлэри ылан, олохтоохтук ылсан үлэлииригэр уопут баар.
Александр Жирков бэлиэтээн эппитин курдук, үһүс уратынан сирбитин-уоппутун тус-туспа арааран үллэрии буолар. Тыа сиригэр үксүн төрүт олохтоох нэһилиэнньэ олорор. “Дьэ, манна ордук кэнники сылларга киһи дьиксинэр быһыыта-майгыта үөскээтэ. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит промышленнай оройуоннарыгар үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэ таһыма тыа сиригэр үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэ таһымыттан быдан үрдүк. Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэ таһыма 50 бырыһыантан эрэ тахсар, оттон тыа сирин үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэтин таһымын уонна промышленнай оройуоннар үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэтин таһымын араастаһыыта 20 бырыһыан буолар”, — диэтэ спикер. Тыа сирин оройуоннарын кытта тэҥнээтэххэ, промышленнай оройуоннарга нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун көрдөрүүтэ, биллэн турар, үрдүк. Үгүс дьоммут тыа сиригэр бүгэн олорор, баран-кэлэн, эргийэн-урбайан биэрбэт. Маны хайдах хамсатар туһунан боппуруос туспа кэпсэтиини эрэйэр.

Бырамыысыланнас идэлэригэр уһуйууну – оҕо саадыттан

Улуустартан үлэлээх буолуу кииннэрин нөҥүө тыа дьонун промышленноска вахта ньыматынан ыытан үлэлэтии бу араастаһыыны арыыйда мүлүрүтэр курдук эрээри, баар проблеманы быһаарбат. Ол иһин Ил Түмэн бу парламент истиилэригэр бары “генераллары” ыҥыран олорон, бырамыысыланнас предприятиеларыгар олохтоох нэһилиэнньэ ортотуттан үлэ күүһүн тардыы уонна бөҕөргөтүү, онон сибээстээн Саха сирин тыатын сиригэр үөскээбит балаһыанньаны көннөрүү боппуруоһун сытыытык туруорда.
«АЛРОСА» АК (ПАО) президенэ Андрей Жарковтан саҕалаан атын да промышленнай компаниялар салайааччылара маны эт кулгаахтарынан истэн, туһааннаах проблеманы быһаарыыга тус көрүүлэрин иһитиннэрдилэр. Олортон билиһиннэрдэххэ, Андрей Жарков компания, үгэс курдук, төрүт олохтоох нэһилиэнньэттэн үлэһиттэри утумнаахтык үлэлэтэрин, ол курдук билигин манна 4 тыһыынчаттан тахса өрөспүүбүлүкэ төрүт олохтооҕо үлэлиирин бэлиэтээтэ. Компания олохтоох кадрдары промышленность идэлэригэр үөрэттэрэр, үлэ миэстэтинэн хааччыйар, үлэһит быһыытынан үүнэрин кэтээн көрөр. Хайа-байытар комбинаттар Бүлүү бөлөх улуустарын кытта шефтэһии бэрээдэгинэн дьарыктаах буолуу кииннэрин нөҥүө олохтоох дьону вахтанан үлэлэтэллэр. Андрей Жарков этэринэн, компания Кадры бэлэмнээһиҥҥэ киинэ ХИФУ-ну кытта түһэрсиллибит Сөбүлэ­һиинэн техническэй идэлэргэ үөрэнэр олохтоох ыччаттар практикаларыгар, салгыы үлэҕэ киириилэригэр былааннаах үлэни ыытар. Мирнэйдээҕи Политехническэй институт бу 20 сыл устатыгар компанияҕа 1 тыһыынчаттан тахса специалиһы бэлэмнээн биэрбитэ ахтылынна. “Олохтоох кадрдары промышленноска тардыыга идэҕэ туһаайар үлэ көмөлөһөр. Мииринэйдээҕи үөрэх управлениетын кытта компания Мииринэй куоракка уонна оройуоҥҥа профориентационнай үлэ кэлим программатын олоххо киллэрэр. Инникитин специалист буолуохтаах оҕолору оҕо саадыгар, оскуолаҕа эрдэттэн талыы, идэҕэ туһаайыы саҕаланар. Үрдүкү кылаас оҕолорун үөрэтии вуз иннинээҕи бэлэмнээһин факультетын базатыгар салгыы ыытыллар”, – диэн Андрей Жарков этиитэ сэҥээриини ылла. Манна эбэн биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр «Саха ыччатын — промышленноска!» диэн экспедиция быйыл 14-с төгүлүн ыытыллыбытын ахтан ааһар тоҕоостоох. Манна араас оскуолалартан үөрэнээччилэр куонкуруһу ааһан, бырамыысыланнас сайдыбыт сирдэригэр экскурсияҕа сылдьаллар. Түмүгэр балачча оҕо техническэй идэлэри талаллар.
“Транснефть-Восток” ХЭТ генеральнай директора Александр Пузиков бу компания салааларыгар барыта 2281 үлэһиттээҕиттэн 1173 олохтоох дьон үлэлиирин туһунан иһитиннэрдэ. Ол аата 49% олохтоох дьон, 51% дойду атын регионнарыттан олохсуйа кэлбит дьон буолар. Инникитин компанияҕа олохтоох кадрдар кэлиилэрэ улаатыан сөп диэтэ кини.
Алмаас промышлен­ноһын ветерана Анатолий Попов Ил Түмэн бырамыысыланнас предприятиеларыгар үлэ күүһүн тардыы уонна бөҕөргөтүү сытыы тематыгар Мииринэйгэ тиийэн парламент истиилэрин ыытыыта тирээн турар суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини бары таһымҥа каадыры үүннэриигэ уонна аттаран туруорууга советскай тутул үтүө холобурун сөргүтэр, туһанар сөптөөҕүн ыйда. Анатолий Попов Саха сиригэр үлэлии кэлэр саҥа компаниялары кытта өрөспүүбүлүкэ салалтата уонна олохтоох салайыныы уорганнара Сөбүлэһиилэри түһэрсэн, ону толорууну кытаанах хонтуруолга туталларын олохтуур сөптөөҕөр тохтоото. Ол туһугар компаниялар каадырынан дьарыктанар анал специалистара муниципальнай тэриллиилэр каадырга сулууспаларын кытта ыкса сибээстээхтик үлэлээтэхтэринэ эрэ балачча көдьүүстээх буолуо.

Туох сүбэ-соргу тобулунна?

Үөһэ этэн аһарбытым курдук, өрөспүүбүлүкэ бу хайысхаҕа араас сылларга балачча нормативнай-правовой аакталары ылынан турар. Сиртэн хостуур компаниялары кытта дуогабардар, сөбүлэһиилэр бааллар. Олор хайдах туолан иһэллэрэ бу истиилэргэ эмиэ таарылынна. Итиниэхэ эбии бу парламент истиилэригэр элбэх пууннаах сүбэлэр ылылыннылар. Олор өрөспүүбүлүкэ парламенын, Бырабыыталыстыбатын уонна хаһаайынныыр субъектар салгыы бииргэ үлэлииллэригэр сүрүн тирэҕинэн буолуохтара. “Өрөспүүбүлүкэ салалтатын санаатынан, парламент истиитин сүрүн ис хоһооно дьону-сэргэни, туох-ханнык иннинэ төрүт олохтоох уонна, бастатан туран, тыа сирин нэһилиэнньэтин идэлэрин саҥалыы хайысхаҕа туһаайыыга сытар. Бу барыта тыа сирин сиригэр-уотугар үлэһит дьон ахсаана элбээбитинэн уонна үлэтэ суох буолуу таһыма үрдээбитинэн, ону тэҥэ тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыы үлэтин барыһа кыратынан быһаарыллар. Тэҥэ суох буолуу – билиҥҥи туругунан буола турар көстүү, бырабыыталыстыба да, өрөспүүбүлүкэ салалтата да онуоха сөптөөхтүк дьаһал ылсан үлэлииллэр”, — диэн эттэ спикер.
Туох дьаһаллары ылынар, ханнык суоллары тобулар нааданый? Ону хайдах уонна хаһан саҕалыахха? Ити ыйытыыларга Александр Жирков парламент истиилэрин бары кыттыылаахтарыгар туһаайан бэйэтин көрүүлэрин бу курдук иһитиннэрдэ: “Парламент истиитигэр элбэх дьоһуннаах санаа этилиннэ, ол иһигэр маннык үлэ тиһигэ быстыбакка, утумнаахтык барыахтаах диэн. “АЛРОСА” компания бэрэстэбиитэллэрэ бэлиэтээбиттэринэн, идэҕэ туһулааһын оҕоҕо детсад, оскуола сааһыттан, ол эбэтэр кыра оҕо эрдэҕиттэн, саҕаланыахтаах. Бу үлэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын, парламент, бүтүн общественность, педагогическай общественноһы киллэрэн туран, үлэлэрин төрүтүнэн буолуохтаах. Бу үөрэх үлэтин тутулугар, бэл диэтэр, биһиги өрөспүүбүлүкэбит үөрэҕин учреждениеларын, сүрүннээн, идэҕэ туһаайар үөрэх учреждениеларын, география өттүнэн турар сирдэригэр да диэххэ сөп, уларытыы киллэрии буолар. Бу быстыспат, тиһиктээх үлэ саҕаланыыта”.
Онон Ил Түмэн өрөс­пүүбүлүкэҕэ үлэлиир бырамыысыланнас бөдөҥ компанияларын бары салайааччылара кыттыылаах Мииринэйгэ ыыппыт истиилэригэр ылыммыт сүбэлэрин хас биирдии пууна инникитин Бырабыыталыстыба таһымыгар да, хаһаайынныыр субъектар уонна өрөспүүбүлүкэ парламенын таһымыгар да туспа тутан дьүүллэһиллэр курдук гына оҥоһуллубут.
Манна даҕатан, спикер өссө биир чахчыны бэлиэтээбитэ истиилэр кыттыылаахтарын болҕомтотун тарта. Кини этэринэн, бүгүн промышленноска киин сирдэртэн кэлэр идэтийбит специалистар баһылыктыыр 20-с сыллара буолбатах. “Бүгүн олохтоох, үрдүк бэлэмнээх идэтийбит кадрдар өрөспүүбүлүкэ бырамыысыланнаһы баһы­лыыр бары салааларыгар бааллар. Кинилэр теория да, практика да өттүнэн бэйэлэрин үчүгэйдик көрдөрөллөр. Мин хаһаайынныыр субъектар салайааччыларыгар Бырабыыталыстыба, өрөспүүбүлүкэ баҕарар баҕатын, чуолаан, биһиги өрөспүүбүлүкэбит бөдөҥ компанияларын салалталарын састаабыгар олохтоох нэһилиэнньэ бэрэстэбиитэллэрэ, үрдүк рангалаах салайааччыларынан үлэһит күүһү тардыы, сир-уот, олохтоох дьону-сэргэни кытта кэпсэтии уратыларын, онтон да атыны барытын билэр, уһулуччу бэлэмнээх дьон баар буолуохтаахтарын тиэрдиэхпин баҕарабын. Бу улахан суолталаах боппуруос”, – диэн кини биһиги өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар үлэлиир хаһаайынныыр субъектар салайааччыларыгар маны учуоттуулларыгар тылын-өһүн тиэртэ.
Ити курдук бырамыысыланнаска олохтоох каадыр бигэтик уонна утумнаахтык киириитин ситиһэр туһугар “Тугу гыныахха?” диэн ордук тыа сиригэр үлэтэ суох муунтуйар дьоммутугар тирээн турар тыын суолталаах боппуруоһу быһаарыыны Ил Түмэн бырамыысыланнас чэчирии сайдыбыт алмаастаах кыраайыгар чуо тиийэн кытаанахтык уонна чопчу туруорда.
Российскай Федерация кэнники сылларга уһук илиҥҥи, хотугу сирдэригэр ыытар бэлиитикэтигэр бу сирдэр нэһилиэнньэлэрин бөҕөргөтүүнэн уонна элбэтиинэн сибээстээн, тастан элбэх дьон кэлиэҕэ. Онно бу курдук эрдэттэн дьаһамматахпытына, букатын да көрө матарбыт баар.
«Саха Өрөспүүбү­лүкэтин сиригэр-уотугар үлэни олохтуур бырамыысыланнас предприятиеларыгар үлэ күүһүн тардыы уонна бөҕөргөтүү» тиэмэҕэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин сол­буйаач­чы Алексей Дьячковскай дакылаатын истэн уонна дьүүллэһэн баран, парламент истиитин кыттыылаахтара манныгы бэлиэтииллэр.
Тыа сириттэн бырамыысыланнас оройуоннарыгар вахта ньыматын, дьону сүүмэрдээн талыыны тэрийэн, дьыл кэминэн көрөн үлэни олохтооһуну туһанан туран, үлэһит ахсаанын хаттаан үллэрии соруга турар. Онон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2011 сыл от ыйын 18 күнүнээҕи 312 №-дээх уурааҕынан 2011-2016 сылларга уонна 2025 сылга диэри кэмҥэ саҥа туһаҕа киллэриллэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин оройуоннарыгар үлэ ырыынагын сайыннарыыга дьаһаллар Тиһиктэрэ, ол иһигэр 2030 сылга диэри бөдөҥ инвестиционнай бырайыактары олоххо киллэриигэ үлэһит күүһүгэр экэниэмикэ наадыйыытын билгэлээһин бигэргэтиллибитэ, онуоха олоҕуран, 2011 сылтан 2020 сылга диэри 110 тыһыынча саҥа үлэ миэстэтэ тахсара былааннаныллар.
Российскай Федерация Бырабыыталыстыбата 2009 сыл ахсынньы 28 күнүнээҕи 2094-р №-дээх дьаһалынан бигэргэтиллибит 2025 сылга диэри кэмҥэ Дальнай Восток уонна Байкал регионун социальнай-экономическай сайдыытын Стратегиятынан көрүллүбүт Дальнай Востокка дьону-сэргэни тардыыга уонна сыһыарыыга судаарыстыбаннай бэлиитикэ дьаһалларын олоххо киллэрии туһугар, уонна үөһэ этиллибиккэ олоҕуран, парламент истиитин кыттыылаахтара Ил Түмэн «Үрдүк уонна орто идэлээх үөрэхтээх специалистары тус сыаллаах хантараагынан бэлэмнээһин туһунан» Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2011 сыл ахсынньы 15 күнүнээҕи сокуонугар уларытыы киллэрэр туһунан; бырамыысыланнас предприятиеларыгар олохтоох нэһилиэнньэттэн эдэр специалистарга анаан үлэ миэстэтин квоталыыр туһунан боппуруостары көрөрүгэр сүбэлээтилэр.
РФ Судаарыстыбаннай Думатыгар «Сир аннын туһунан» Российскай Федерация 1992 сыл олунньу 21 күнүнээҕи Сокуонугар лицензия сөбүлэһиитигэр сир аннын туһанааччылар олохтоох үлэһиттэри үлэҕэ ылалларын эбээһинэстиир туһунан балаһыанньаны эбии өттүгэр уларытыы киллэрии туһунан; Российскай Федерация тустаах сокуону оҥорор аакталарыгар Уһук Хоту дойду оройуоннарыгар уонна онуоха тэҥнэниллибит сирдэргэ үлэлиир 30 сааһыттан эдэр дьоҥҥо үлэлээбит бастакы күннэриттэн хамнастарыгар бырыһыанынан эбии ааҕыыны ылар быраабы көрүү чааһыгар уларытыы киллэрэр туһунан; бырамыысыланнас предприятиеларыгар олохтоох үлэ күүһүн тардыы уонна бөҕөргөтүү чааһыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин нормативнай правовой аакталарын мониторинын олохтуур туһунан федеральнай сокуоннар барылларын киллэрэригэр этилиннэ.
Оттон Саха Өрөспүү­бүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар «АЛРОСА» АК (ПАО), «Газпром» ААУо («Газпром трансгаз Томск» ХЭТ, «Газпром добыча Ноябрьск» ХЭТ), «Сургутнефтегаз» ААУо, «Роснефть» НХ» ААУо («Таас Үрэх Нефтегазодобыча» ААУо), «Транснефть-Восток» ХЭУо, «Сахатранснефтегаз» ААУо, «Анаабыр алмаастара» ААУо, «ЯТЭК» ААУо уонна атын бырамыысыланнас предприятиеларын кытыннаран туран, араас идэҕэ үөрэтэр үөрэх кластерын тэрийии туһунан боппуруоһу, М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бииргэ кыттыһан бырамыысыланнас предприятиеларыгар ХИФУ инженернэй-техническэй идэлэринэн уонна хайысхаларынан каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ федеральнай бюджет үбүн суотугар үөрэнэр гражданнары тус сыаллаахтык ылыы квотатын биэрэр кыаҕы көрөрүгэр сүбэлэннэ.
ХИФУ өрөспүүбүлүкэ бюджетын үбүн суотугар үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэр кэскиллээх устудьуоннартан кинилэргэ салгыы бырамыысыланнас предприятиеларыгар үлэни булан биэрэр туһугар каадыр резервэтин тэрийиэн сөп.
М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бырамыысыланнас предприятиеларыгар инженернэй-техническэй идэлэргэ бэлэмниир хайысхаларыгар федеральнай бюджет суотугар гражданнары үөрэтиигэ миэстэ ахсаанын ыйан туран, бырамыысыланнас предприятиеларыгар анаан техническэй идэлэргэ каадыр­дары бэлэмнииригэр этилиннэ.
Муниципальнай тэриллиилэр үөрэтиигэ тус сыаллаах квотаны анааһын кыаҕын көрөллөрүгэр, ыйыллыбыт бу предприятиеларга сөптөөх дьарыга суох нэһилиэнньэни үлэҕэ тардыыга бырамыысыланнас предприятиеларын кытта бииргэ үлэлэһэллэригэр, бырамыысыланнас предприятиеларын уонна нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун кииннэрин кытта бырамыысыланнас предприятиеларын үлэтигэр олохтоох үлэ күүһүн тардар туһунан уһун болдьохтоох үс өрүттээх дуогабары түһэрсэллэригэр сүбэлэннэ.
Бырамыысыланнас предприятиеларыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын кытта бииргэ бырамыысыланнас предприятиеларыгар орто идэлээх уонна үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин бүтэрээччилэри олорор дьиэнэн хааччыйары, Бырабыыталыстыбаны кытта бииргэ ыйыллыбыт предприятиеларга өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын толорор уорганнара бырамыысыланнас предприятиеларын кытта хардарыта барыстаах бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиилэригэр социальнай мэктиэлэр кэрискэлэрин кэҥэтэри, Бырабыыталыстыбаҕа хас сыл ахсын олохтоох нэһилиэнньэттэн дьону, Российскай Федерация атын субъектарыттан ыҥырыллыбыт дьону үлэҕэ ылыы туһунан, итиэннэ омук дойдуларыттан үлэһиттэри тардыы туһунан сибидиэнньэни киллэрэригэр уо.д.а. сүбэлэр ылылыннылар.
Ити курдук Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков көҕүлээһининэн, тэрийиитинэн ыытыллыбыт парламент истиилэрин бу сүбэлэринэн инникитин хоннохтоох, туруулаһыылаах үлэ күүтэр. Маны былаас, салалта бары таһыма бүтүннүүтэ, дьон-сэргэ уонна ыччат, уопсастыбаннай тэрилтэлэр тыын интэриэстэрин курдук ылынан дьүүллэһэллэрэ, сүбэни-толкуйу холбууллара эрэйиллэр.

Елена ИВАНОВА.