Улахан ыраахтан көстөр

Улуу киһини ким баҕарар биирдэ да көрбүтүнэн улаханнык дуоһуйара, ол онтун кэпсээн оҥосторо, кутугар-сүрүгэр иҥэрэн, олоҕун устатын тухары бэлиэ өйдөбүл гынан сылдьара олоххо өрүүтүн баар суол. Өксөкүлээх да, Семен Данилов да чахчыта сүдү талааннарынан бар дьону сүгүрүппүттэрин таһынан, норуот үөһүттэн тахсыбыт боростуой дьон быһыытынан, дьиҥ айыы санааларынан, иһирэх сыһыаннарынан, муударай тылларынан-өстөрүнэн бэйэлэрин кэминээҕи дьонноругар-сэргэлэригэр төһөлөөх биһирэтэллэрэ, ытыктаталлара буолуой?!
Бары омуктар бэйэлэрин улуу киһилэригэр сыһыаннаах ханнык да бытархайы, өһөн эрэр өйдөбүлү, кыракый ахтыыны сыыска түһэрбэккэ хомуйан, тиһэн, мунньан, ууран иһэр үгэстээхтэр. Бэртээхэй үгэс диэххэ наада. Биһиги, сахалар даҕаны, ол үтүө үгэстэн тоҕо туора туруохпутуй.
Өрөспүүбүлүкэ чулуу сылгыһыта, адаар таас хайа арҕастардаах, чымаан тымныылаах Өймөкөөн төрүт олохтооҕо Николай Винокуров үлэтинэн-хамнаһынан дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник иһиллэр-биллэр киһи. Кини кэпсээнигэр киириэх иннинэ, бэрт кылгастык төрөппүт ийэтин-аҕатын кытары билсэ түһүөххэ.

Аҕата, Тимофей Гаври­льевич Винокуров, 1873 сыллаахха төрөөбүт уон­на 1977 сыллаахха 104 сааһыгар өлбүт Өймөкөөн аарыма кырдьаҕастарыттан биирдэстэрэ. Бу удьуордаан туран, уһун үйэлээх аймах эбит. Ийэтэ 115 сааһыгар тиийбит, аҕата 90-нун ааһан баран өлбүт. Оччолорго 68 саастаах Түмэппий кырдьаҕас, бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ, 40 сааһыгар сылдьар, урукку өттүгэр эрдэнэ да, оҕолоно да сылдьыбатах Крылова Анастасия Николаев­наны кэргэн ылан, дьахтара алтата оҕолонор. Үс оҕо быыкааларыгар өлбүттэр. Түмэппий Хабырыллайабыс 78 сааһыгар бүтэһигинэн оҥорбут оҕото – Ньукулай Түмэппиэйэбис – бу кэпсэтэ олорор олорор киһим. Кини билигин 66 сааһыгар сылдьар.
Сөҕөн да төһөнү сөҕүөҥүй, хайҕаан да төһөнү хайгыаҥ баарай! Өбүгэ уол оҕону үрдүктүк тутан, «уол оҕо барахсан бу күн сиригэр туспа ыйаахтаах кэлэр, кини курдук суон оҥоһуулаах бу орто дойдуга ким да суох» диир үгэһин илэ туоһутунан бу Түмэппий кырдьаҕас буолар диэтэххэ, улахан сыыстарыы буолуо суоҕа. Оттон тус бэйэм өлүүкэ санаабын быктардахпына, эр киһи ол Өймөкөөн Түмэппийин курдук, кырдьыар диэри буоһатар күүстэнэрэ, кырдьыга баара, таҥара бэлэҕэ буоллаҕа. Оттон ол Анастасия Николаевна барахсан эдэр илэкэ сааһыгар эргэ тахсыбыт буоллун, төһөлөөх оҕону-урууну тэнитиэ этэй. Урукку саха дьахтара барахсан харса суох төрөөн-ууһаан, саха омуга симэлийэн, сүтэн-иҥэн хаалбакка, баччаҕа диэритин «һай-һат» диэн тиийэн кэллэҕэ. Салгыы Николай Тимофеевич бэйэтин кэпсээнин кытта билсиэҕиҥ.
— Оҕо сырыттахпына, аҕам Алексей Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан, бэйэтин санаатыттан, элбэхтик кэпсиир буолар этэ. Ону баара, өй киирэн, бэлиэтэммэтэхпин, өссө сиһилии тугу да ыйыталаспатах эбиппин. Көннөрү истэн эрэ кэбиһэр этим. Аҕам кэпсээнинэн, Өксөкүлээхтиин 1906 сыллаахха, кини Өймөкөөҥҥө бастакы сырыытыгар билсибит. Кырдьаҕас күтүөтүгэр, 700 сылгылана сылдьыбыт Өймөкөөн улахан баайа, кинээстээбит, Арассыыйаҕа Романовтар династиялара баһылыктаабыта 300 сылыгар анаммыт Саха уобалаһын сийиэһин кыттыылааҕа Семен Петрович Готовцевка — Массакаҕа ыалдьыттыы олордоҕуна, Өксөкүлээх атынан тиийэн кэлбит.
Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө барыта сэттэтэ кэлэ сылдьыбыт. Аҕам ол Өксөкүлээҕи кытта бастакы билсиэҕиттэн, тимир маҕаньыыкка тартарарын кэриэтэ, олох ыкса сыстан барбытын туһунан кэпсиирэ. Өксөкүлээх үс сыл субуруччу кэлэн барбыттаах эбит. Хайдах кини кэллэ да, аҕам бары үлэтин хаалларан, дьиэтин дьоно мөҥөллөрүгэр-этэллэригэр кыһаммакка, Өксөкүлээххэ тиийэн, бэйэтин үтүө көҥүлүнэн, кынат уол буолар эбит. Өксөкүлээх эттэ да, аҕам сүр үөрүүнэн бэйэтин аттарын көлүйэн, Өймөкөөн муннуктарыгар бытанан олорор ыалларга тиийтэлииллэр эбит. Улахан үөрэхтээх, үтүө өйдөөх-санаалаах мааны киһиэхэ көмөлөһөрбүттэн бэйэм улахан дуоһуйууну ыларым диирэ. Кэлин, бэйэм олоҕу олорон баран, сылыктаан көрдөхпүнэ, аҕам барахсан сырдыкка, үчүгэйгэ аһаҕас эттээх, онуоха дьулуһуулаах буолан, илбистээх айар талааннаах, дириҥ бөлүһүөктүү өйдөөх ол сүдү киһиэхэ сүрэхтиин-быардыын, өйдүүн-санаалыын курдары тартарбыт эбит.
Итинник этэрбэр, төрүөттээхпин. 90-тан тахсыбыт аҕам оҕонньор Өксөкүлээх «Саха дьахталларын сэттэ мэтириэттэрэ» улахан хоһоонун бүүс-бүтүннүүтүн өйүгэр тута сылдьара. Адьас олохтон барыар диэри, ол улуу киһи сорох хоһоонноруттан бүтүн лоскуйдары өйүттэн этитэлээн биһигини сөхтөрөр буолара. Улуу талааҥҥа дэлэлээх тардыһарыгар уонна сүгүрүйэригэр, биир буукубаны билбэт, хараҥа түҥкэтэх улуус киһитэ, кини хоһоонноруттан сорохторун эт мэйиитигэр иҥэрэн, үйэтин тухары өйүгэр тутан сылдьыа дуо.
Аҕам Өксөкүлээхтэн 4 сыл аҕа саастаах эрээри, киниттэн толлор курдук буоларым, мээнэ ону-маны чаабыйдаабат этим диирэ. «Миэхэ да, атын дьоҥҥо да төһө эмэ үчүгэйдик уонна олус боростуойдук сыһыаннаһарын үрдүнэн, туохтан эрэ торуллар курдук буолар этибит. Кэлин ырыҥалаан санаатахха, улахан киһи бэйэтигэр тардар уонна ол курдук, наада буоллаҕына, тэйиччи тутар ис күүһүн туоһута эбит», – диэбитэ.
Аҕам, сүүһүгэр чугаһаан да баран, араадьыйанан олоҥхону биэрдэхтэринэ, хоһоону аахтахтарына, сүрдээҕин сэргээн истэрэ. Өлүөр диэри өйө олох чаҥ курдук этэ. 1975 сыл сайыныгар, 102 сааһыгар, бэстилиэнэйин оттоспута. Ийэм ходуһаҕа сыарҕалаах оҕуһунан тиэйэн киллэрэрэ уонна оннук төттөрү таһаарара. Лоп курдук 100 сааһын туолуор диэри куска сааламмыта. Ол саас 12 куһу өлөрбүтэ, оттон кыһыныгар 20-тэн тахса куобаҕы сохсотуттан ылбыта. Оҕуһунан өрүс сылбаҕыттан оттук мас тиэйэрэ.
Аҕам, бииргэ төрөөбүт убайа Бүөтүрдүүн, харыларын күүһүнэн 60-ча сылгы, 30-ча ынах сүөһүлэммиттэр. Убайа иһэ таарымталанан, өлөн хаалар. Кыттыгас сүөһүлэрэ аҕабар хаалар уонна убайын ойоҕо уонна оҕото кини көрүүтүгэр-харайыытыгар киирэллэр. Кулаактааһын кэмигэр сүөһүтүн, дьиэтин-уотун, үчүгэй таҥаһын-сабын, иһитин-хомуоһун тутан ылан бараннар, олорбут алааһыттан үүрэн кэбиһэллэр. Аймахтарыгар сөрөнөн, ити ыар кэмнэри туоруур. Кэлин куолаһын ылан, холкуоска киирэн, төһүү үлэһит буолар, ыстахаанабыс аатын сүгэр чиэстэнэр. Үйэлээх сааһыгар үлэлээбит үлэтин үрдүк бэлиэтэ Ыстаалын төбөлөөх мэтээллээх этэ. Ол мэтээлин биирдэ эмэтэ улаханнык киэргэннэҕинэ кэтэрэ.
1968 сыллаахха Өксөкүлээх уола, суруйааччы Реас Алексеевич Кулаковскай Өймөкөөҥҥө кэлэ сылдьыбыта. Биһиэхэ эмиэ сылдьан, хонон ааспыта. Аҕабынаан элбэҕи кэпсэппит буолуохтаахтар эрээри, мин да ыйыталаспатаҕым, аҕам эмиэ тугу даҕаны ол туһунан кэпсээбэтэҕэ. Аҕам: «Өксөкүлээхтэн бэйэбэр элбэҕи иҥэриммитим», — диэн эппитин чуолкайдык өйдүүбүн. Өссө эбэн: «Олоҕум ол иһин дьоллоох тускуланна». – диэбитэ. Ону оччолорго да, кэлин даҕаны (мин 26 саастаахпар олохтон барбыта) сиһилии илдьиритэн ыйыталаһар өй киирбэтэх киһитэбин. Хойутаан хобо тыаһатынар диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ.
Сэбиэскэй былаас бөлөх бэрэстэбиитэллэрэ Өймөкөөҥҥө туох да суута-сокуона суох дьону тутан-хабан, ол иһигэр саа уоһугар туруортаан барбыттарыгар, олохтоох дьон ортотугар аймалҕан саҕаланан, былааһы утарар этэрээт тэриллэр. Ити 1925 сыллаахха. А.Е.Кулаковскай ол суостаах сураҕы истэн, таптыыр Өймөкөөнүн дьонун-сэргэтин харыстыыр сыалынан, САССР бырабыыталыстыбатыгар тупсуу туһунан кэпсэтиини ыытар боломуочуйалаах дэлэгээссийэни тэрийэн ыытарга көрдөһүү сурук суруйар. Былаас ол этиини кытта сөпсөһөн, А.Е.Кулаковскай баһылыктаах Сэбиэскэй былааһы утары турбут дьону эйэнэн бэриннэрэр сыаллаах хамыыһыйаны тэрийэн, Өймөкөөҥҥө ыытар.
Бу кини ахтылҕаннаах Өймөкөөнүгэр сэттис уонна тиһэх сырыыта этэ. Бу сырыытыгар аҕабар түспүт эбит. Хамыыһыйа соргулаахтык сылдьыбыт, этэрээт саатын-сэбин ууран биэрэн, эйэлээхтик бэринэргэ сөбүлэҥин биэрбит. А.Е.Кулаковскай кэлин этэрээккэ сыстыбыт дьонтон (үксүлэрэ эбээннэр) 29 киһини амньыыстыйалатан быыһаан ылбыт. Онон, Өксөкүлээх Өлөксөй өймөкөөттөргө саха норуотун улуу талааннаах чулуу киһитэ буоларын тэҥэ, чахчы күн санаалаах дьиҥнээх гуманист – Айыы Киһитин быһыытынан улахан махталлаахтык ахтыллар.
Улуу киһини кытта алтыһан ааспыт ким баҕарар кэпсээнэ, ол кыра буоллун-улахан буоллун, интэриэскэ туруохтаах диэн санааттан аҕам, Тимофей Гаврильевич Винокуров, саха саарына А.Е.Кулаковскайдыын-Өксөкүлээх Өлөксөйдүүн сыһыанын туһунан бу бэрт дьоҕустук ахтабын. Оттон кэмигэр миэхэ сырдык өй киирэн, улахан суолта биэрэн, үчүгэйдик илдьиритэн ыйыталаспатаҕым – мин туһааннаах буруйум.

Олоҕум умнуллубат өйдөбүлэ

(Н.Т.Винокуров салгыы кэпсиир)

— 1964 сылга 5 кылаас үөрэнээччитэбин. Оччотооҕу Өймөкөөн оройуонун тыатын сирин куустатыгар орто оскуола Кырдьаҕас Өймөкөөн нэһилиэгэр эрэ баара. Судаарыстыбаннай интэринээттээх, онно олорон үөрэнэбин. Мэниктиҥи соҕуспун, ол түмүгэр нэһиилэ ортонон эрэ үөрэнэбин.
Биир үтүө күн «Дьокуускайтан улахан суруйааччы кэлбит, киэһэ бары оскуолаҕа мустаҕыт» диэн буолла. Тус бэйэм ол иннинэ биһиэхэ биир эмэ суруйааччы кэлэ сылдьыбытын өйдөөбөппүн. Үлэхтээх чаас быдан иннинэ кэлэн, биһиги сүүрүү-көтүү, аҕылаһыы-мэҥилэһии бөҕө буола сырыттыбыт. Эмиэ да «саабылалаһабыт», эмиэ да тустан хадьыктаһабыт. Оҕолор мустан, икки кылааһы бииргэ холбоон оҥоһуллубут спортивнай саалаҕа киирбиттэрин даҕаны, улаханнык баардылаабакка, биэс орой мэник бэйэбит мучумааммытыгар буккулла сылдьабыт. Саха тылын учуутала, оскуола барыта убаастыыр киһитэ Варвара Прокопьевна Заболоцкая тахсан мөҥөттөөн, саалаҕа үүрэн киллэрдэ. Миэстэ ханна да суох. бары ыга симэн олороллор. Биһигини, «хойутаабыт» биэс бөтөһү, ыалдьыт суруйааччы олорор остуолун иннигэр муостаҕа олохтоотулар. Биһиги көлөһүн-балаһын аллыбыт сирэйбитин үөһэттэн көрөн баран, суруйааччыбыт уоһун иһигэр мичик гыммытын өйдөөн көрөн хааллым.
Көрсүһүүнү Варвара Прокопьевна иилээн-саҕалаан ыытар. Саха биллиилээх бэйиэтэ Семен Данилов диэн билиһиннэрдэ, кылгастык айар үлэтин туһунан кэпсээтэ быһыылаах. Үксүн кулгааҕым таһынан аһара олоробун. Ыалдьыты көрдөхпүнэ, сүрдээх мааны таҥастаах курдук, сирэйэ-хараҕа да кытаанах курдук көстүбэт. Ону-маны одуулаһан, сыҥааҕырдыах эҥин курдук буолан эрдэхпинэ, суруйааччыбыт туран кэллэ. Бастаан тугу эрэ кэпсээтэ. Онтон хоһооннорун ааҕан барда. Өйүттэн ааҕар, саҥата улахана суох эрээри, хас биирдии тыла чуолкайдык иһиллэр. Ис хоһоонун ситэн өйдөөбөккүн эрээри, тыллара кэрэтэ уонна чочуонайдара кулгааххар иҥэн хаалар эбит. Саала иһэ уу-чуумпу, оҕо барыта ньим баран олорор. Элбэх хоһоону аахта. Урут хоһоону кылааска учуутал эбэтэр оҕо эрэ ааҕарын истэн кэлбит дьон буоллахпыт. «Бу мааны дьоннор эмиэ хоһоону ааҕаллар эбит ээ» диэн сөҕөр уонна дьиктиргиир санаа ол онно миэхэ олорон хаалбыта.
Көрсүһүү түмүгэр, киһибит алгыс кэриэтэ: «Доҕоттоор, үөрэхтээх дьон буолуҥ, Сахаҕыт сирин таптааҥ. Кэлин үлэһит дьон буолан тыыллан-хабыллан тахсыаххыт турдаҕа, үөрэммит оскуолаҕытын махтана, кэриэстии саныы сылдьар буолуҥ», — диэн чуумпутук эрээри, чуолкайдык эппитин өйдөөн хааллым. Хайдах эрэ этим сааһа аһыллан хаалбыт курдук буоллум. Түүн хойукка диэри уум кэлэн быстыбата. Мааны, үөрэхтээх, хоһоону ааҕар киһи мөссүөнэ өйбүттэн сүтэн биэрбэккэ, өр сыттым. Туох имнэммитэ эбитэ буолла, «арааһа, үөрэхтээх киһи буолууһубун» диэн быһаарыныыны ылынан баран, утуйдум.
Тутатына мэниктиирбин тохтотон, үөрэхпэр кыһанар киһи буоллум. Наар «үһүнэн» кэриэтэ үөрэнэ сылдьыбыт киһи, чиэппэрбэр нуучча тылыгар эрэ «үстэнним», кырылас «түөрдүнэн» анньан кэбистим. «Үстээҕим» үрдүнэн, грамота биэрдилэр. Ити тэтиммин ыһыктыбакка, оскуолабын үчүгэйдик бүтэрбитим. Үнүбэрсиэккэ эксээмэҥҥэ, биир да билиэти көтүппэккэ, барытын сиһилии кэниспиэктээн бэлэмнэнэр этим.
Урут үлэһит буолан да баран, кэлин сааһыран да баран, дэҥ-дуҥ ол бэйиэт киһини өйдөөн-санаан ылабын. Сем.П.Даниловы ол кыракый оҕо сааһым кэнниттэн, хаһан да чугастан көрбөтөҕүм, хоһоон ааҕарын истибэтэҕим. Ол үрдүнэн, тус олохпор уларыйыыны таһаарбыт киһи буолар диэн бигэ толкуйдаахпын.
Аҕам уонна бэйэм олохпут суолугар Өксөкүлээх уонна Семен Данилов курдук улуу дьон быһа охсон ааспыт бэрт кылгас түгэннэрин туһунан эргитэ санаан ылабын. Былыргы киһи – аҕам да, бэйэм да билинэрбитинэн, ол олохпутугар үтүө сабыдыаллаах буолбут эбит. «Улуу дьон уонна биґиги Винокуровтар» диэн киэмсик санаанан салайтаран буолбакка, уһулуччулаах дьон күүстээх ис эньэргиэтикэлэрэ, далааһыннаах өйдөрө-санаалара, иччилээх тыллара-өстөрө туора киһиэхэ сабыдыалын бэлиэтээри маны ахтабын.

Прокопий ИВАНОВ
суруйда.