Виктор Лебедев аҕата туохтан дьиксинэрий?

Туундара хаһаайына кимий?

Кэлиҥҥи кэмҥэ Саха сиригэр бөрө ахсаана аһара элбээтэ. Урукку өттүгэр адьырҕалар дьон олорор сирин-уотун ырааҕынан тумнар эбит буоллахтарына, билигин оннооҕор нэһилиэнньэлээх пууннарга киирэннэр сүүрэкэлиир буолбуттар. Табалары эрэ буолбакка, сылгыны, сүөһүнү тардаллара элбээбит.
Өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар бөрө ахсаанын сүрүннээһиҥҥэ үлэ ыытыллар эрээри, тоҕо эрэ улахан көдьүүһэ көстүбэт. Мунньах кыттыылаахтара ити туһунан эмиэ бэлиэтээтилэр. Бу хайысхаҕа анаан судаарыстыбаннай бюджеттан үп-харчы көрүллэр. Ол эрээри ити үп баар кыһалҕаны кыайан быһаарбатын туһунан тэрээһиҥҥэ бэлиэтээтилэр.
Баар кыһалҕаны иһиттэн билэ-көрө сылдьар Томпо уонна Кэбээйи улууһун табаһыттара мунньахха кыттыыны ылбыттара ордук интэриэһи тарта. Томпо улууһуттан аатырбыт тустуукпут Виктор Лебедев аҕата, табаһыт Николай Лебедев статистиканы холобурга аҕалан, маннык туругунан, аны түөрт сылынан биир да табата суох хаалыахпытын сөптөөх диэн дьиксинэрин биллэрдэ.
Ол курдук, Николай Лебедев салайааччылаах «Томпо» ТХПК 8807 табалааҕыттан 1545-н, 120 сылгылааҕыттан 44-н бөрө тарпыт. Тугуттара эмиэ адьырҕа кыыл аһылыга буолбуттар. Табаһыт дьиксинэрэ сөптөөх. Итиччэ ахсаанынан тугуту уонна табаны бөрө мэй гынан истэҕин ахсын, кырдьык, сотору кэминэн ытыспытын соттунан хаалыахпытын сөптөөх.
Николай Лебедев: «Биһиги хаһаайыстыбабыт чугаһынан 68 бөрө баара биллэр. Бүгүҥҥү туругунан 26 адьырҕаны бултаатыбыт. Хайалаах-тайҕалаах сиргэ сиринэн сылдьан бултааһын көдьүүһэ суох», – диэн эттэ.
Түөрт сыл иһигэр бу хаһаайыстыба 6005 табатын бөрө тарпыт. Ити кэм иһигэр 113 адьырҕа эрэ бултаммыт. Ол курдук, 2012 сылга — 1991, 2013 сылга — 1538, 2014 сылга — 923, 2015 сылга — 1545 таба адьырҕа кыыл аһылыга буолбут.
Оттон ити сылларга бу эргин төһө бөрө бултаммыт эбитий? 2012 сылга — 43, 2013 сылга — 23, 2014 сылга — 19, 2015 сылга —26 бөрө.
Николай Лебедев бөрөнү дьаатынан сутуйуу эбэтэр бөртөлүөтүнэн сылдьан сонордооһун көдьүүстээх буолуоҕун туһунан бэлиэтээтэ.
Манна хаһаайын кимий диэбиттии, ардай аһыылаахтар туундара устун төттөрү-таары сундулуһа сүүрэкэлээтэхтэрэ. Чугас эргин кэминэн баар кыһалҕаны быһаарбатахпытына, бөрө ахсаанын аччаппатахпытына, хомойуох иһин, туундара хаһаайыннарынан адьырҕа кыыллар буолалларыгар тиийэр.

Эһэ уонна бэдэр эбиилэспит

Кэбээйи улууһуттан «Сэбээн» ГУП бэрэстэбиитэлэ Николай Кривошапкин табалары тардыыга бөрөлөрү таһынан эһэлэр уонна бэдэрдэр эбиилэспиттэрин бэлиэтээтэ. Ол курдук, ааспыт сылга бу хаһаайыстыбаҕа 1280 төбө — бөрө, 138 — эһэ, 90 — бэдэр аһылыга буолбуттар.
Хаһаайыстыба билиҥҥи туругунан 5 тыһыынча табалаах. Быйылгы сылга 841 таба сүтүктэммит, итинтэн 798-н бөрө тарпыт. Ааһан эрэр сылга табаһыттар хапкаанынан уонна дьаатынан 12 бөрөнү сонордоспуттар. Николай Кривошапкин дьааты туттуу көдьүүһэ суоҕун бэлиэтээтэ. Билигин тута сылдьар «Адалин-супер» препарат 100 гр 30 тыһ. солк. тахса (табаһыт ыйдааҕы хамнаһыттан үрдүк) сыаналаах эбит.
Табаһыттар тымныы буоллун, итии буоллун, аһаҕас халлаан аннынан, үгүс көлөһүннэрин тоҕон, ииппит табаларын адьырҕа кыылларга былдьаталлара олус кыһыылаах-абалаах буоллаҕа.

Табаһыттар баары этэллэр

Билигин баҕас аҕыйах ахсааннаах табалаах табаһыттар сыыппаралары биэрэллэригэр сымыйалаабаттар. Биллэрин курдук, ырыынак сыһыаннаһыыларыгар киирэр ыһыллыы-тоҕуллуу, уопсай баайы-дуолу үлүмнэһэн үллэстэр, ый-күн ыһыаҕа оҥостор сылларбытыттан саҕалаан, биллэн турар, таба ахсаана таҥнары түһэн киирэн барбыта. Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын биэрбит дааннайынан, 1996 сылтан саҕалаан 2006 сылга диэри Саха сиригэр бөрө 133700 табаны уонна 12200 сылгыны тардыбыт эбит.
Манна «буруй эрэ Мот­тойоҕо» диэбиккэ дылы, аҥаардас бөрөнү эрэ «буруйдуур» сыыһа буолуо дии саныыбын. Үлэҕэ-хамнаска эппиэтинэс намтаабыт кэмигэр икки атахтаах даҕаны бөрөнөн сирэйдэнэн, этэргэ дылы, табалары мэй гыммыта саарбахтаммат.
Таба ахсаана муҥутаан 1980-нус сыллар саҥаларыгар үрдүү сылдьыбыта. Ол курдук, 1980 сылга 384 тыһ. 523 табалаах эбиппит. Улуустарынан ылан көрөр эбит буоллахха, ити сыл Булуҥ улууһа таба ахсаанын 43 тыһ. 713-кэ тириэрдэн, саамай элбэх табалаах оройуонунан биллибит. 70­с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэҕэ адьырҕаҕа киирэн биэрбит таба ахсаана 1885 төбөҕө тиийэрэ, оттон 80­с сыллар бүтүүлэригэр бөрө сылга ортотунан 7000 табаны уонна 1500 сылгыны тардара. Мантан көрдөххө, 70-80-нус сылларга бөрө ахсаана аччаабыт эбэтэр адьырҕаны сонордооһуҥҥа күүстээх үлэ барбыт буолуон сөптөөх.

Аччыгый авиация көдьүүһэ

Ахсынньы 1 күнүнээҕи туругунан өрөспүүбүлүкэҕэ барыта 169 652 таба баар. Адьырҕа кыыллар барыта 9370 табаны тардыбыттар. Алдан улууһугар саамай элбэх 2317 таба бөрө аһылыга буолбут.
Ордук хайалаах, тайҕалаах сиргэ-уокка бөрөлөр, этэргэ дылы, күннүүллэр эбит. Аһыылларыгар эрэ буолбакка, көллүргээн, тардан бараннар быраҕан кэбиһэллэрэ биллэр. Онон үгүс собулҕанан аһылыктанааччылар итинтэн тииһинэллэр.
Биология институтун научнай сотруднига Юрий Лабутин этэринэн, кыһын устата Саха сиригэр биир бөрө 12 тайаҕы эбэтэр хотугу табаны суох оҥорор эбит.
Туундараҕа бөрөнү сиринэн сылдьан бултааһын көдьүүстээҕэ көстүбүт. Өрөспүүбүлүкэбитигэр адьырҕалары сонордоһор 138 биригээдэ тэриллибит. Бу биригээдэлэр сүрүннээн хапкаанынан бөрөлөрү өлөрөллөр эбит.
Манна даҕатан эттэххэ, Российскай Федерация Европейскай сообществоны уонна Канаданы кытта дьиикэй кыыллары гуманнайдык бултааһын туһунан түһэрсибит норуоттар икки ардыларынааҕы Сөбүлэһиитигэр этиллэринэн, хапкаан көҥүллэммэтэ. Бөрөнү сонордооһуҥҥа хапкааны көҥүллээһин боппуруоһун аан бастаан Ил Түмэн көтөхпүтэ. Биллэрин курдук, бу боппуруос быһаарыллыбыта. Билигин булчуттар хайа баҕарар хапкаанынан адьырҕаны сонордоһоллор.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр бөрө ахсаанын сүрүннээһиҥҥэ көрүллэр үп-харчы үксэ бөртөлүөтүнэн сылдьан бултааһыҥҥа ороскуоттанар эбит. Мунньахха бу сыалга аччыгый авиацияны туһаныы көдьүүстээҕэ бэлиэтэннэ. Бу көтөр ааллар уматыгы да кыраны сииллэр уонна кинилэргэ аналлаах заправкалары ханна баҕарар туруоруохха сөптөөх эбит. Табаһыт Николай Слепцов икки чаас иһигэр Ми-2 чааһынай кыра бөртөлүөтүнэн алта бөрөнү бултаабыттарын туһунан эттэ. Кырдьык, ороскуота намыһаҕынан биһиги курдук киэҥ сирдээх-уоттаах региоҥҥа аччыгый авиацияны сайыннарыы көдьүүстэн атыны аҕалбата биллэр. Бу боппуруоһу норуот депутата Иван Андросов өйүүрүн биллэрдэ.
Тэрээһиҥҥэ маны таһынан бултаммыт бөрө тириитигэр төлөнөр харчы олус хойутуурун ыйдылар. Онон табаһыттар уонна булчуттар, этэргэ дылы, ууларыгар-хаардарыгар киирэн туран сонордоһоллоругар көхтөрө суох буолбут. Табаһыттар уонна булчуттар бу боппуруос түргэн кэминэн быһаарылларыгар эрэнэллэр.
Мунньах түмүгэр Ил Түмэн аграрнай политикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин 2016 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэ бюджетын туһунан сокуон барылыгар парламентарийдар өрөспүүбүлүкэҕэ бөрө ахсаанын сүрүннээһиҥҥэ эбии үп-харчы туруорсуохтарын туһунан эттэ. Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Виктор Губарев ити этии өйөнүөҕэр эрэнэр.
Биллэрин курдук, Европа үгүс дойдуларыгар бөрөнү имири эспиттэрэ, оттон сорох дойдуларга биир эмэ үөрү көҥүллүүллэр. Сыыппаралартан көстөрүнэн, ардай аһыылаах аһара элбээбитэ көстөр. Судаарыстыбаттан күүстээх болҕомто ууруллубатаҕына, табаһыт Николай Слепцов эппитинии, аҕыйах сылынан табаларбытыттан ытыспытын соттон хаалыахпытын сөптөөх.

Людмила НОГОВИЦЫНА.