Үс таһымҥа бииргэ үлэлээһин

Тэрээһиҥҥэ Ил Түмэн де­пу­таттара Александр Уаров, Василий Местников, Дмитрий Саввин, Юрий Ни­колаев, Иван Андросов, СӨ Ааҕар-суоттуур палаататын аппараатын салайааччыта Анатолий Ха­ри­тонов, СӨ Бырабыы­талыстыбатын олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар Департаменын салайааччытын солбуйааччы Валентина Румянцева, СӨ муниципальнай тэ­риллиилэрин Сэбиэтин толоруулаах ди­риэктэрэ Дмитрий Горохов уо.д.а. ыҥырыллан кытыннылар.

Сарсыарда 10 чаастан П.А.Ойуунускай аатынан народнай театр дьиэтигэр Таатта улууһун нэһилиэктэрин баһылыктара, улуус Мунньаҕын депутаттара, тэрилтэлэр уонна общественнай түмсүүлэр салайааччылара толору мус­тубуттар. Манна даҕатан эттэххэ, Тааттаҕа быйыл бэрэстэбиитэллээх былаас уорганнарын депутаттарынан уопсайа 162 (нэһилиэккэ) уонна 19 (улууска) киһи талыллан үлэлэрин саҕалаабыттар.
Тэрээһин аһыллыытыгар Таатта улууһун баһылыга Михаил Соров: “Бүгүҥҥү семинартан биһиги элбэҕи туһаныахпыт, салгыы үлэлиирбитигэр улахан тирэҕи ылыахпыт диэн эрэнэбин. Быйыл талыллыбыт баһылыктары, депутаттары кытта биир санаанан салайтаран, нэһилиэнньэбит интэриэһин өрө тутан, сүбэни-аманы холбоон үлэни ыыттахпытына бу биэс сылга дьоһуннаах түмүктэр баар буолуохтара”, — диэн тыл эттэ. Ону сэргэ, түгэнинэн туһанан, бары мустубут депутаттарга улуус сайдыытын туһугар дьоһуннаах уураахтары ылынан, сөптөөх бюджеты бигэргэтэн ситэриилээх былааһы уонна олохтоох салалтаны кытта биир тыынынан үлэлииллэригэр махтанна.
Улуус депутаттарын Сэбиэ­тин бэрэссэдээтэлэ Валентин Охотин семинар-мунньах саҕаламмытынан мустубут дьону эҕэрдэлииригэр маннык хабааннаах тэрээһиннэр депутаттарга олус туһалаахтарын бэлиэтээтэ уонна инникитин өссө да ыытыллыахтара диэн эрэннэрдэ.

Олохтоох бэйэни салайыныы боппу­руостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников сотору­тааҕыта Мииринэй куоракка буолан ааспыт парламент мунньаҕын, онно сыһыаран Саха сиригэр бырамыысыланнас сайдыытын, бу хайысхаҕа ыччаты хото туһулааһын туһунан кэпсээтэ. Ону кытары олохтоох бэйэни салайыныы сокуоннарын уонна боломуочуйаларын туһунан кэпсээн баран: “Олохтоох бэ­йэ­ни салайыныы – дьон илиитинэн уунан тиийэр былааһа буолуохтаах. Депутаттар саҥа сокуоннар ымпыктарын-чым­пыктарын үчүгэйдик үөрэтэн, билсэн, баһылыгы кытта биир күүс буолан үлэлиэхтээххит”, — диэн этиитин түмүктээтэ.
Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, нолуок уонна сыана политикатыгар, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев семинар-мун­ньах кыттыылаахтарыгар СӨ 2016 сыллааҕы государственнай бюджетын барылын сиһилии билиһиннэрдэ: “Саха сирин 2016 сыллааҕы государственнай бюджетын барылын бастакы ааҕыыга ылынныбыт. Бары билэргит курдук, бюджеты ылы­ныах иннинэ аһаҕас истиилэри ыыппыппыт. Ол курдук, муници­па­литеттары кытта онлайн режиминэн сибээстэспиппит. Общественность өттүттэн эмиэ бюджет параметрдарын ырытыы сөптөөх хайысханан барда. Иккис ааҕыыга, ордук инвестиция бырагырааматыгар, элбэх этиилэр киириэхтэрэ”.
“Биһиги өрөспүүбүлүкэбит бюджета Россия атын субъек­тарыттан лаппа улаханын бары көрө-истэ олорор буолуох­тааххыт. Былырыын үс сыллаах бюджекка киирэн турабыт. Россия манна киирбитэ икки сыл буолла. Оттон быйыл биир сыллаах бюджекка төттөрү көстүбүт. Россияҕа даҕаны, Аан дойдуга даҕаны экономическай ыарахаттар бааллар уонна дириҥии тураллар. Онон биһиги үс сыллаах сайдыыны, хомойуох иһин, чуолкайдык көрөр кыахпыт суох”, — диэн биир сыллаах бюджекка көһүү улахан уларыта тутуу буоларын бэлиэтээн эттэ. Юрий Николаев ону таһынан бюджет программатыгар уонна өрөспүүбүлүкэ федеральнай бюджеттан ылар дотациятыгар тохтоон сиһилии кэпсээтэ.
Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров Таатта ытык сиригэр-уотугар сүрдээх тэрээһиннээх семинар-мун­ньах тэриллибитинэн Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков эҕэрдэтин тиэртэ. Александр Сергеевич чоп­чу народнай хонтуруол боппуруос­тарыгар тохтоото. “Хайа баҕарар ыарахаттары Россия дьоно-сэргэтэ биир сомоҕо буолан туоруохтаахпыт. Бүгүҥҥү күҥҥэ таҥаска-сапка, аска-үөлгэ, олоххо тыын суолталаах эмтэргэ сыана үрдүү турар. Киһи сиэринэн дьаһанан олорууга бу күүскэ дьайар. Бүгүн биһигини барыбытын хайдах гынан, туох көмөтүнэн дьон олоҕун таһымын үрдэтэбит диэн боппуруос долгутуохтаах. Маныаха сыана үрдээһинэ хонтуруолланыахтаах”, – диэн Александр Уаров норуот хонтуруола өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар үлэлиирэ наадалааҕын эттэ. Ону таһынан быйыл саас Дьокуускайга народнай хонтуруолга ыытыл­лыбыт семинарга кыттыбыт дьоҥҥо сибидиэтэлистибэ туттарда.
“Биир ньыгыл Арассыыйа” бэлитиичэскэй баартыйа Саха сиринээҕи салаатын “Тыам сирэ” бырагырааматын туһунан баартыйа Саха сиринээҕи салаатын аграрнай политикаҕа уонна тыа сирин-уотун сайыннарыыга отделын салайааччы Василий Эляков кэпсээтэ. Бу бырагыраама алтыс сылын үлэлиир. Кини бырагыраама 12 хайысхалаа­ҕыттан, семинарга сыһыаннаах биир хайысхаҕа тохтоон кэпсээтэ. Ол курдук, айылҕаҕа сыһыаҥҥа, экология боппуруостарыгар уонна дьон-сэргэ чэгиэн-чэбдик олоххо-дьаһахха дьулуһуутун өйөөһүҥҥэ тохтоото.
Таатталар биир дойду­лаахтара Ил Түмэн депутата Иван Андросов бүгүҥҥү тэрээһин олус үрдүк таһымнаахтык ааһан эрэрин бэлиэтээтэ уонна 2022 сыллаахха Саха АССР тэриллибитэ 100 сылын көрсүүгэ бэлэмнэнии үлэтин туһунан иһитиннэрдэ. “Бу үбүлүөйдээх сылга Таатта улууһун дьоно-сэргэтэ күүскэ бэлэмнэнэн тиийиэхтээхпит. Бу — биһиги ытык иэспит”, — диэтэ Иван Андросов.
Бука, билиҥҥи уустук кэмҥэ тыа сирин олохтоохторун үгүстэрин тыа хаһаайыстыбатын кыһалҕалара, бу хайысхаҕа ылыллар сокуоннар долгуталлара буолуо. Онон Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай политикаҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин семинар-мунньахха кытта кэлбититтэн, үгүс киһи астынна. Дмитрий Саввин өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын туру­гун уонна инники былааннарын туһунан кэпсээтэ. “Биһиги өрөспүүбүлүкэбит тыа хаһаайыс­ты­батын сайдыытыгар улахан болҕомтону уурар. Ылан да көрдөххө, туһааннаах хайысханы үбүлээһин кээмэйэ сыл аайы үрдүү турар”, – диэтэ уонна бүтэһик үс сылга тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһин кээмэйдэрин тэҥнээн көрөн холобурдаата. Ону таһынан тыа хаһаайыстыбатын министиэ­рис­ти­бэтин граннарын сүүйүү ахсаана сыл аайы эл­бээн иһэрин бэлиэтээтэ. Дмитрий Васильевич этии­тин түмүктүүрүгэр бу уустук кэмҥэ биир дойдулаахтарын түмсүүлээх уонна тэрээһиннээх буоларга ыҥырда.
СӨ Ааҕар-суоттуур палаа­татын аппараатын салайааччыта Анатолий Харитонов Ааҕар-суоттуур палаата ыытар үлэтин-хамнаһын, СӨ муниципальнай тэриллиилэрин Сэбиэтин толоруулаах дириэктэрэ Дмитрий Горохов Сэбиэт үлэтин туһунан тэрээһин кыттыылаахтарыгар наадалаах иһитиннэриилэри оҥордулар.
СӨ Бырабыыталыстыбатын олохтоох бэйэни салайыныы боппу­руостарыгар Департаме­нын салайааччытын солбуйааччы Валентина Румянцева норма­тивнай-правовой базаны оҥоруу, олохтоох бэйэни салайыныы боппуруостарыгар эмиэ сүрдээх туһалаах иһитиннэриини оҥордо.
“СӨ агропромышленнай комплек­сын сүбэлиир-методологическай киинэ” автономнай тэрилтэ сүрүн специалиһа Евдокия Антонова Таатта улу­у­һа тыа хаһаайыстыбатыгар судаарыстыба көмөтүн хайдах ыла олорорун туһунан кэпсээтэ уонна тыа дьонугар хотон тутуутугар бюджеттан көмө оҥоһуллара буоллар диэн этии киллэрдэ. Семинар кыттыылаахтара Евдокия Васильевна этиитин күүскэ өйөөтүлэр.
Салгыы тэрээһиҥҥэ мустубут дьонтон хас да киһи биир-биир туран, олус сытыы уонна билиҥҥи кэмҥэ тоҕоостоох ыйытыылары биэрдилэр. Ол курдук, сири-уоту тупсарыы, суол-иис, тутуу, инвестиция бырайыактарыгар, халаан уутун содулларын быһаарыыга биэрбит ыйытыыларыгар толору хоруйдары ыллылар. Нэһилиэктэр баһылыктара оскуола, оҕо саадын тутууну туруорустулар. Тус бэйэм Ытык Таатта дьоно-сэргэтэ урут-уруккуттан уус-уран тыллаахтарын, сахалыы муударай толкуйдаахтарын кинилэр тылларыгар-өстөрүгэр бэлиэтии көрдүм.
Түмүккэ мунньах резолю­циятын ылыныыга Ил Түмэн депутаттара, Бырабыыталыстыба үлэһиттэрэ кыттыылаах семинар-мунньах аны сыл аайы ыытыллар буолуоҕа диэн быһаардылар.
Семинар-мунньах киэһэ 6 чааска диэри барда. Мустубут депутаттар, баһылыктар бүгүҥҥү киэҥ далааһыннаах кэпсэтииттэн ылбыт иһитиннэриилэрин мантан салгыы быыбардааччыларыгар тиэрдиэхтэрэ. Кинилэр бары мунаарар боппуруостарыгар толору хоруйу ылан бүгүҥҥү тэрээһинтэн астынан тар­ҕас­тылар. Инникитин өрөспүү­бүлүкэ атын улуустарын бэрэстэбиитэллээх уорганнара Таатта депутаттарын Ассоциа­цията тэрийэн ыыппыт семинарын үтүө холобур оҥостон маннык хабааннаах мунньахтары бэйэлэрин сирдэригэр-уоттарыгар ыытыахтара диэн эрэнэбит.

Мария ПАВЛОВА
Дьокуускай-Таатта.