Өксөкүлээх туһунан сүппэт өйдөбүл

Дьааҥы оройуонугар (үс оройуон холбоспут кэмигэр) “Усуйаана” сопхуоска олохтоох пенсионер Алексей Дмитриевич Бочкарев (Ньылаарыс) суруйааччы, учуонай, айанньыт А.Е. Кулаковскай туһунан ахтыытын оччолорго “Кыым” хаһыат корреспондена И.Е. Федосеев суруйан хаалларбытын мин ааҕааччыларга билиһиннэрэбин.
Мин дойду оҕонньоробун. 1873 сыллаахха Дүпсүн улууһугар Түүлээх  нэһилиэгэр Кыылайы диэн сиргэ Бочкарев Дмитрий Осипович диэн орто бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтүм. Аҕам алталаахпар, ийэм 1900 сыллаахха өлбүттэрэ. Ийэм өлбүтүн кэннэ нөҥүө сылыгар балыкка баран байан кэлээри, күтүөппүн, Киллэм киһитэ Руфов Роман Николаевич диэни кытта Кирилэ Давыдов атыыһыкка балыксытынан кэпсэтэммин, Таас Арыыга киирбиппит. Аалынан 150-ча киһи буолан Өлүөнэни таҥнарбыппыт. Ол киирэн күһүнүгэр Натаараҕа кыстаабыппыт. Нөҥүө сылыгар Давыдка диэн Арҕаа Хаҥалас киһитин кытта  Быыкапка барсыбытым. Онно Иван Торговкин оҕонньорго илии-атах уол буолан сайылаабытым. Күһүнүн Булуҥҥа тахсыбытым.  Ол кыһыныгар Егор Шамятин диэн оҕонньору кытта Хаһааччыйаҕа кэлбитим.
Хаһааччыйаҕа алта сыл устата онно олохтоох атыыһыттарга В.Ф. Артамоновка, И.П. Антипиҥҥа, И.Т. Павловка, О.Н. Санниковаҕа хамнаска үлэлээбитим, үксүн тутууга сылдьыбытым, Тимир ууһа идэлээх буоламмын, дьоҥҥо ону-маны уһанарым. Алта сыл Хабырыыкаларга (Ляховтар арыыларыгар) атыыһыттары кытта кэпсэтэн, ыт аһатааччынан, кырсаһытынан сылдьыбытым. Миигин кытта онно дойду дьоно: Кыйдаара Уйбаан (Иван Винокуров), Нам Сэмэнэ (С.В. Сивцев), Кыйдаара быраата Ылдьаа (И.Е. Винокуров), Прокопий Говоров уо.д.а. сылдьыспыттарын өйдүүбүн.
Эдэр сааспын хаартыга, арыгыга, ол-бу куһаҕан дьаллыгы эккирэтиһиигэ матайдаабытым. Дьадаҥы киһи олоҕо оннук буолара. Сэбиэскэй былаас буолуор диэри дьолу көрбөтөҕүм…
Бу быйыл 90 сааспын туолабын. Ол усталаах туоратыгар элбэх дьону, үтүөнү-мөкүнү кытта бодорустум, билсистим. Ол гынан баран Кулаковскай хамыһаары кытта биир ый кэриҥэ ураһаҕа убай-быраат курдук санаһан олорбут үтүө күннэрбин хаһан да умнуо суохпун.
Бадаҕа, 1919 сыл сайын этэ. А.Е. Кулаковскай бу Чондон үрэҕэр Күндүлүн тааһыгар Сэмэкэ Лэгэнтэй диэн сыччах уонча табалаах быстар дьадаҥы эбээҥҥэ сайылаабыт этэ. Ол эбээн ойуун дииллэрэ. Оҕото-уруута суоҕа. Уйбаан диэн биир иитиэх уоллааҕа. Ол уола кэлин кыһылларга ат көрөөччү буола сылдьыбыта. Кинини ойбоҥҥо  ат уулата турдаҕына, бандьыыттар ытан өлөрбүттэрэ.
Ол күһүнүгэр эбитэ дуу, нөҥүө күһүнүн эбитэ дуу, А.Е. Кулаковскай биһиэхэ, Сыалаах үрэҕэр, Баатаҕай (Туматтан 4 көс илин, Аллайыаха Күүрэтин атта) нэһилиэгэр кэлбитэ. Биһиэхэ биир ый устата муораттан таба кэлэрин  күүтэн олорбута. Биһиги Хааргын Миитэрэйдиин, кинини Ынахтаах Миитэрэй диэн ааттыыллара, араспаанньатын умнан кэбиспиппин, сураҕа Аллайыаха оройуонугар Бөрөлөөххө олорор үһү, саҥа байа-тайа сатаан эрэр Савва Гаврильевич Колесовка (Соц. Үлэ Геройа Н.С. Колесов аҕата буолуо – Н.К.) охсуу дьиэ тута сылдьарбыт. Өстүбэһи, ол мин доҕорбун Хааргын диэн элбэх чэйи иһэрин иһин хос ааттаабыттара. Кини бэйэтэ Байаҕантай улууһугар төрөөбүт киһи.
Чугаспытыгар киһи-сүөһү, ыал диэн суоҕа, дьиэбит түннүгүн аллараа баайыытыгар диэри тутуллубут этэ. Ону бэлэм маһынан 470 солкуобайга ситэри тутарга кэпсэппиппит. Дьиэлээх киһибит бурдукпутун, чэйбитин хааччыйаат, баран хаалбыта.
Биир киэһэ биһиэхэ А.Е. Кулаковскай кэллэ. «Кулаковскай хамыһаар» диэни урут истэр этибит. Онон маҥнай толло, симиттэ санаабыппыт. Онтукпут олус боростуой, истиҥ киһи буолан биэрбитэ. Таҥаһа-саба да сүрдээх боростуой. Буспут буоллун, сиикэй буоллун, тэҥҥэ асаһар. Сүгэни хаба тардан ылар да, дьиэ истиэнэтин маһын суоран мүлүктээбитинэн барар. Эт буһарар, чэй оргутар. Ураһабыт иһин сэргэхситэр. Быһата, биһиэхэ күөсчүт, отууһут кэриэтэ сырытта. Иллэҥ эрэ буоллар кинигэ ааҕар, наар суруйан тахсар. Хараҥардар эрэ, ыһыырынньык уотугар ааҕар, суруйар, арыт тугу да кэпсэппэккэ олорон, ол-бу туһунан санаатын этэр үгэстээх. Биирдэ сурук суруйа олорон: “Саха суруга-бичигэ сайдыаҕа. Суругун бэлиэтэ сайдан истэҕин аайы уларыйан иһиэҕэ. Эһиги оҕолоргут үөрэхтээх дьон буолуохтара”, – диэбитэ итиэннэ бэрт өр саха тыла түүр, татаар омук тылын кытта уруулуутун, саха ханнык тыла ол омуктар тылларыгар хайдах маарыннаһарын тустарынан кэпсээн киирэн барбыта.
Сорох киэһэ ырыабыт-тойукпут сүрдэнэрэ. Өлөксөй бэйэтэ суруйбутун ааҕар, арыт сахалыы ыллыыр. Хааргын Миитэрэй олоҥхоһут этэ. Онон сотору-сотору кинини олоҥхолотон истэр. Миигин ыллаа эҥин диэтэҕинэ, “билбэппин” диибин. Муора арыытыгар хайдах сылдьыбыппытын, тугу бултаабыппытын, ороок (мамонт) муоһун төһөнү буларбытын кэпсээммин иэспин төлүүрүм.
Күһүн байҕалтан кыыл тахсыыта сорох күн кыыл тоһуйа барабыт. Хааргын сааһыта суох, онон ураһаҕа хаалар. Улахан Өлөксөйү илдьэбин. Кинини “манна олор” диэн баран, дулҕа төбөтүгэр, эбэтэр чочумаас сиргэ хаалларабын.
— Доҕоор, буурун ытаар. Тыһытын өлөрүмэ, барахсан төрөөтүн-ууһаатын ээ, – диир.
— Ону тала сатыам дуо? Эт эккэ диэри, – диэн мин киниэхэ хардарабын. Онуоха ааттаспыт дуу, көрдөспүт дуу куолаһынан:
Кэбис, инньэ диэмэ, – диэн сибигинэйэ былаастаан этэр.
Киһим хаалларбыт сирбэр олорон, кумааҕытын ааҕар. Сотору-сотору мин диэки көрөр. Кыыллар иһэллэрин көрдөҕүнэ, адьас хамсаабат, кирийиэҕинэн кирийэр. Сорох күн биир-икки кыылы өлөрөбүн. Оччоҕо киһим олус үөрэр-көтөр. Удьурҕай уктаах быһаҕын сулбу таһыйан таһааран сүлбүтүнэн барар. Мин кыыл тириитин ньылбы тартахпына:
— Хайа, доҕоор, бу туох алдьархайдаах күүстээххиний? – диир, омуннурар-төлөннүрэр.
— Кыыл тириитэ ынах курдук буолуо дуо, субата кэбирэх, эн да тарт, – диибин. Онуоха тардыалаан көрөн баран:
— Оо, кырдьык кэбирэх эбит, — диэн саҥа билбит киһилии туттар. Биирдэ мин тыһы табаны өлөрбүтүм. Кини сүлбэтэҕэ. Тугу да саҥарбатаҕа. Сөбүлээбэтэх быһыылааҕа. Ураһабытыгар төннөн истэхпитинэ:
— Көтөр-сүүрэр тыһытын өлөрбөт буол, — диэн миэхэ эмиэ сүбэлээбитэ. Онуоха мин: – Сорох кыыл тыһытын, атыырын хайдах араарыаххыный? Холобура, ити куобаҕы… — диэбитим. Киһим күлэн кэбиспитэ, ол кэннэ:
— Куобах, бөрө тыһытын-атыырын араарыма, үөскүүллэрэ кэллэҕинэ, туох да тохтоппот кыыллара, – диэн саҥа аллайбыта.
Киэһэ ураһабытыгар кэлэн, били кыылбыт этин сии олорон, Өлөксөй этэр:
— Эһиги бу эдэр дьон тоҕо кэргэнэ суох уччумаар сылдьаҕыт? Эҥин араас күн-дьыл буолуо, олох араастаан эргийиэ-урбайыа. Эдэр, сулумах дьону сэриигэ да хомуйдахтарына көҥүлэ. Оччоҕо бу сылдьан, ыт-кус курдук өлөн хаалыаххыт.
Оччолорго мин айахха киирбиччэ саҥалаах, тугу да хоҥоруубар хоннорбот киһи этим.
— Кыылы баҕас өлөрөбүн. Киһини да өлөрөр инибин, сэриигэ илтэллэр, илтиннэр, – диэн чап гыннардым.
Киһи диэн атын кыыл буолуо ээ, кыыл курдук буолуо суоҕа, толлумтуолаах суол буолуо ээ. Туох иһин өлөр суолгун өйдөөхтүөҥ дуо? Киһини өлөрөр, суоһар, киһи баҕарбат, ымсыырбат суола буолуо ээ, – диэн Өлөксөй өйдөтөр дуу, сүбэлиир дуу былаастаахтык эппитэ.
Аттыбытыгар кэпсэтиигэ кыттыбакка саҥата суох олорбут Хааргын Миитэрэй:
— Бу дойдуттан дьахтар ыллахха хайдаҕый? – диэн ыйыппыта.
Онуоха Өлөксөй:
— Буллаххына, сөбүлээтэххинэ ыллаҕыҥ дии. Дьахтар-дьахтарга диэри , — диэн хардарбыта.
Хааргын Миитэрэй тохтоо­ботоҕо:
Мин эбээн кыыһын ойох ылыахпын сананабын ээ, — диэбитэ.
Киһи киһиэхэ, омук омукка диэри. Ыллаҕыҥ дии, сүрэх сөбүлүүрэ, харах хатанара билиэ буоллаҕа, — диэн Өлөксөй хап-сабар хоруйдаабыта.
Биирдэ биһиэхэ Атаҕа суох Лөгөнтөй эбээн уола Качыкаан алта табалаах кэлбитэ. Ону-маны кэпсэтиһэн баран, Өлөксөй:
— Манна 6-7 көстөөх сиргэ байҕал диэки дьоннор баар буолуохтара дуо? Онно тиэрдэн биэрбэккин ээ, – диэн көрдөспүтэ.
— Киһилээхпин, дьиэ тутта баран иһэбин. Бардахпына, киһим сүтүктүө, – диэн Качыкаан буолумматаҕа. Өлөксөй олуйса-моһуйса барбатаҕа.
— Чэ, оччоҕо дьоннорбун да кытта буккуһан, муус тоҥуор, таба кэлиэр диэри тиийээ инибин, – диэбитэ.
Качыкаан барбытын кэннэ, кини уҥа диэки ороҥҥо кэтэҕинэн тардыстан сытан:
Ити хайдах дьонуй, төһө баай дуу, дьадаҥы дуу дьонуй? – диэн ыйыппыта.
Ээ, ити Атаҕа суох Лөгөнтөй диэн улахан баай, 700-800 табалаах киһи уола, – диэбиппит биһиги.
Өлөксөй: «Ээх…» – диэн аргыый унаарыппыта, онтон чочумча саҥата суох сытан баран:
Баай да буолан, соччо уһуннук байымсыйар үһүгүөт, — диэн уоһун иһигэр саҥарбыта…
Күһүн муус тоҥмутун кэннэ Лөгөнчөйтөөн Колесов диэн саха кэлэн, Өлөксөйү табанан Бөрөлөөххө илпитэ. Биһиги убай-быраат курдук истиҥник арахсыбыппыт. Наарталаах табалар сүтэн, көстүбэт буолуохтарыгар диэри кини барбыт суолун одуулуу турбуппут.
А.Е. Кулаковскай ол кыһын сааһыгар Аллайыахаттан эргийэн кэлэн ааспыт этэ. Баатаҕайынан ааһан иһэн, биһигини сураспыт сурахтааҕа.
— Ньылаарыстаах Хааргын ханналарый? – диэбит. Онуоха дьон:
— Мантан ыраахтар. Хапкааннаах үрэҕэр, маска, Төгөрүк Уйбааны (Жиркову) кытта бултаан аһаан, кыстаан олороллоро буолуо, – диэн эппиттэр.
— Ок-сиэ, ыраах буоланнар, чугастара буоллар, баран көрсүөх этим. Суруксут киһи баар дуо, сурук ыытыам этэ, – диэбит. Оччолорго суруксут хантан кэлиэй? Суоҕа.
Өлөксөй боростуой, истиҥ,  дьиҥнээх киһи киһитэ этэ. Биһиэхэ төһө даҕаны кылгас кэмҥэ, биир ый олорбутун иһин сүппэт үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Кинини “хамыһаар” диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, тоҕо “хамыһаар” дииллэрин күн бүгүнүгэр диэри өйдүү иликпин.