Кэлэр сылтан быраастар ыарыһахха сыһыаннара учуоттанар

— Бастатан туран, бырааска сылдьыыга уонна суһал көмөнү ыҥырыыга нуормалары киллэрэргэ, ону аһардахха, ыарыһахтар харчы төлүөхтээхтэрин туһунан Үп министиэристибэтин НЧИ көҕүлээһинин быһаарыаҥ дуо?
— Бу олус суолталаах ыйытыы. Биир научнай конференцияҕа босхо медицинскэй көмөнү хааччахтыыр уонна төлөбүрдээх медицинскэй көмөнү киэҥник сайыннарар туһунан иһитиннэрии дойдуну бүтүннүүтүн күүркэттэ, үгүстэр сибилигин да уулуссаҕа тахсарга бэлэмнэр. Ол эрээри ити бакаа научнай этии эрэ, мин ааҕарбынан, бу ханнык да түгэҥҥэ олоххо киириэ суохтаах, ол эбэтэр РФ Конституциятын кэһэр. Онно суруллубутунан, судаарыстыба мэктиэлэрин программаларын чэрчитинэн медицинскэй көмө босхо оҥоһуллар. Кэккэ сокуоннарга, ол иһигэр гражданнар доруобуйаларын харыстабылын туһунан сокуоҥҥа босхо медицинскэй көмөнү оҥоруу бары түгэннэрэ суруллаллар, ону сэргэ бырабыыталыстыба уурааҕа, босхо медицинскэй көмөнү судаарыстыба мэктиэлээһинин программата бааллар, дьон ол иһин страховой усунуостары төлүүр. Онон ити этиилэр олоххо киириилэрин ханнык да түгэҥҥэ таһаарар сатаммат. Парламеҥҥа сокуону көҕүлээһин көрүҥүнэн бакаа киирэ илик. Ол эрээри доруобуйа харыстабылын үбүлээһиҥҥэ проблемалар баалларыттан сылтаан, сорохтор хайа кыалларынан төлөбүрдээх медицинскэй көмө кээмэйин улаатыннара сатыыллар. Биһиги судаарыстыбабыт социальнай дэнэр, ханнык да эмискэччи уларыйыы тахсара табыллыбат. Мин манна «Биир ньыгыл Россия» партия уонна Госдума тустарынан этэбин, кинилэр олохтоммуту таһынан төлөбүрдээх өҥөлөр кээмэйдэрин кэҥэтиини утарыахтара.

Алла Мальковская, «Социальная политика» хаһыат корреспондена: Мин табаҕы утары сокуон туһунан боппуруоһу интэриэһиргиибин. Ити сокуону олоххо киллэриигэ ханнык уустуктар баалларый уонна онон сибээстээн эбии хайдах ситэрэр санаалааххытый?
— Икки сыллааҕыта ылыммыт сокуон иккис редакцията билигин актыыбынайдык үлэлиир, ол түмүгэр табаҕы тардыы таһыма намтаабыта көстөр. Биһиги «Табах доруобуйата хайдаҕый?» диэн форуму ыыппыппытыгар, элбэх суругу туппуппут. Дьон рестораннарга, кафеларга, үлэ миэстэтигэр быдан үчүгэй буолбутун суруйаллар, олорор дьиэлэргэ ыраас салгынынан тыыналларын иһин махтаналлар – бу улахан ситиһии. Бу сокуону олоххо киллэриигэ проблемалар өссө да бааллар, ол метро аттыгар, туалеттарга, оҕо площадкаларыгар табахтааһыҥҥа сыһыаннаах, ол эрээри ити толоруу боппуруоһа буолар. Манна даҕатан эттэххэ, балайда элбэх ыстараап түһэриллэр. Ол эбэтэр сокуон күүскэ үлэлиир. Билигин экономикаҕа балаһыанньанан туһанан, сокуону мөлтөтө сатыыллар. Рестораннарга табахтыыр саалалары төннөрөр баҕалаахтар, ол эрэн мин билэрбинэн, ресторатордар да, дьон да кыараҕас, ыыс быдаан буруолаах хоско киһи аһыыра да ас буолбат дииллэр. Салгыы: вокзалларга, аэропортарга табахтыыр хостору, киоскаларга табаҕы атыылааһыны эмиэ төннөрөр баҕалаахтар. Биһиги ааҕарбытынан, итини төннөрөр хайдах да табыллыбат. Дойдуга киһи өлүүтүн таһыма үрдүк, ыарыы ахсаана эмиэ үрдүк, киһи үйэтин уһатыахпытын баҕарабыт, ол иһин табаҕы атыылааһыны кэҥэтэр сатаммат. Кэмитиэппитигэр сокуону сымнатыыга номнуо хас да көҕүлээһини туораттыбыт, билигин сокуону олоххо киллэриигэ үлэ бара түһүөхтээх, ол кэннэ тугу эмэ көрүөххэ сөп. Коммунальнай квартираларга уопсай туһаныллар миэстэлэргэ табахтааһыны бобууга боппуруос элбэх, онно хас да дьиэ кэргэн олорор буоллаҕына, биир киһи табахтаатаҕына, бары онон тыыналлар. Сорохтор, төттөрүтүн, сокуон дьайыытын кэҥэтэргэ этэллэр – общественнай тырааныспар тохтобулларыгар, сир аннынааҕы туорааһыннарга, оннооҕор сорохтор уулуссаҕа табахтыыры кытта боборго эппиттэрэ. Бу түгэҥҥэ, мин санаабар, бастаан сокуон үчүгэйдик толорулларын ситиһиэхтээхпит, ол кэннэ кини дьайыытын кэҥэтиэххэ сөп, итини оҥорорго билигин эмиэ эрдэ.

— Улаатан эрэр оҕолор ортолоругар табахтыыр номнуо муода буолбатах диэххэ сөп. 1985 сыл кэнниттэн төрөөбүттэр табахтаабаттарын кэриэтэ.
— Сөпкө этэҕин. Табахтааччылар саастара үрдээтэ. Икки сыллааҕыта оҕолор ортолоругар табахтааччылар орто саастара 11 этэ, билигин 13 саастарыттан табахтыыр буолаллар, ол эбэтэр манна иннин диэки хардыы баар.
Башкортостантан онколог-быраас ыйытар: Мин үс сыллааҕыта бэйэм оройуоммар төннүбүтүм, бюджеттан үбүлээһин сарбыллыбытынан уонна доруобуйа харыстабылын тэрилтэлэрин оптимизациялаа­һынынан сибээстээн, эмтиир тэрилтэлэргэ куойка ахсаана сарбыллыбыта, ФАП-р сабыллыбыттара, ол түмүгэр быраастар үлэтэ суох хаалбыттара. Сокуон таһымыгар оройуоннарга поликлиникалары уонна ФАП-ры төннөрөр уонна көмүскүүр кыаллыа дуо?
— Кырдьык, эмп тэрилтэлэрин оптими­зациялааһын ыытыллар кэмигэр оҕо төрүүр дьиэлэрин. ФАП-ры, учаастактааҕы балыыһалары сарбыйыы барбыта. Сорох түгэннэргэ ити сөптөөх этэ — холобур, дэриэбинэҕэ барыта 20 киһи олорор, ФАП суох, фельдшер суох, оттон ФАП тутар туһугар икки мөлүйүөн кэриҥэ харчы наада, ол олус уустук. Оттон атын түгэҥҥэ, ФАП да, фельдшер да баар буоллаҕына, нэһилиэнньэ аҕыйах да түгэнигэр ити пууну хаалларар наадалаах. Үгүс өттүгэр үп тиийбэт кэмигэр хамнаһы үрдэтээри ФАП-тары уонна балыыһалары сарбыйаллар. Билигин эмтиир тэрилтэлэри хонтуруола суох сарбыйар кыаҕы хааччахтыыр сокуон барылын оҥоро сылдьабыт. Депутаттар, общественнай тэрилтэлэр, специалистар киирэр хамыыһыйаларыгар сарбыйыы оруннааҕын, онуоха экономическай да, социальнай да өттүн дакаастыыр ирдэниэҕэ. Оттон эмп тэрилтэлэрин толору сабар туһунан эттэххэ, ордук тыа сиригэр, онно гражданнар уопсай мунньахтарыгар ылынар сөбүлэҥнэрэ наада буолуоҕа. Тыа сиригэр эмтиир тэрилтэни тутууга, уо.д.а. проблемалар баалларын кытта мунньах сөбүлэстэҕинэ эрэ кинини сабар туһунан быһаарыы ылыллыан сөп.
— Оттон Алтай кыраайыгар эһиэхэ оннооҕор фельдшерскэй пууннар аһыллаллар дии.
— Чахчы оннук. Номнуо икки сыл устатыгар фельдшердэр олорор дьиэнэн хааччыллаллар, саҥа пууннар тутуллаллар. Атын регионнар эмиэ итинэн дьарыктаналлара суолталаах. Ол эрээри федеральнай таһымҥа анаммыт үбү туһаныыны уустугурдар биир проблема баар. «Тыа сирин луохтуура» программа номнуо төрдүс сылын үлэлиир. Бастакы сылга программанан эмчиккэ мөлүйүөн солкуобай анаммыта — 100% федеральнай бюджеттан, кэлэр сылыгар номнуо 50-нуу оҥорбуттара — үп аҥаарын федеральнай бюджет биэрэр, онтон аҥаарын – регион. Ол эрээри регионнар үптэрэ аҕыйыы турарынан, оттон кредиттэрэ улаатарынан сибээстээн, кинилэр программаҕа харчы булаллара уустугурар. Онон үп үгүс өттүгэр туһаныллыбат, ол курдук 2014 сылга анаммыт үп 57 бырыһыана эрэ туһаныллыбыт. Кэлэр сылга «Тыа сирин луохтуура» программаны маннык туһаайыыларынан кэҥэтэбит: Кыттааччылар саастара 50-ҥа диэри улаатар (оттон урут 35 саастан саҕаламмыта), программаҕа куораттыы тииптээх бөһүөлэктэри киллэрдибит уонна үбү киллэриигэ 40 бырыһыана – субъектан, 60 бырыһыана – федеральнай бюджеттан буолуоҕа. Кэмитиэккэ проблеманы дьүүллэстибит, биһиги ааҕарбытынан, субъект 30 бырыһыантан элбэҕи биэрбэтин туһугар, өссө төгүл уларытыахпытын наада.
— Алтай кыраайыгар фельдшер хамнаһа төһөнүй?
— 12-13 тыһ. солк. курдук. Быраас киэнэ туһааннааҕынан үрдүк, 30 тыһыынча солк. кэриҥэ.
— ССРС кэмигэр быраас идэтэ ордук «кини анала, сүрэҕин баҕата» дэнэрэ. Билиҥҥи быраастар атыылыыр менеджердэри санаталлара күүһүрэн иһэр. Эн санааҕар?
— Мин урукку аналынан үлэлиир быраастар кэккэлэригэр киирсэбин, институту бүтэрэн баран, тыа сиригэр 7 сыл үлэлээбитим. Билигин да ыарыһахха болҕомтолоохтук сыһыаннаһар дьиҥнээх эмчиттэр бааллар. Быраас дьон ыарыытын, кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстэр киһи буолуохтаах. Ымыттыбат, дьон кыһалҕатын өйдөөбөт киһи бырааһынан үлэлиирэ сатаммат. Хомойуох иһин, билигин быраас ыарыһахха сыһыаныгар туһанар өттө баһыйар, ити сороҕор быраастар намыһах хамнастарын кытта сибээстээх, оттон ардыгар – киһи быһыытынан хаачыстыбаларыттан тутулуктаах. Бу этика да, общественнай медицинскэй тэрилтэлэрбит да боппуруостара буолар, биһиэхэ Национальнай медицинскэй палаата баар. 2016 сылтан саҕалаан быраастары аккредитациялааһын системата саҕаланыаҕа, онно кинилэр билиилэрин-көрүүлэрин таһымын уонна идэлэригэр үөрүйэхтэрин таһынан, ыарыһахха сыһыаннара эмиэ учуот­таныаҕа.

“Парламентская газета” таһаарыытыттан.