Уһун сыллар кэннилэриттэн

2016 сыл ахсынньытыгар бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Алексей Чекин илии баттааһыннаах сокуон барылын Ил Түмэн көрүүтүгэр киллэрэр туһунан уураах тахсан турар. Дьэ ол барыл бастакы ааҕыыны ааста. Бырабыыталыстыба уураа­ҕынан, бу сылга киирэн баран «Сахаагроплем» судаарыстыбаннай бюджет учреждениета тэрилиннэ.
Урукку бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров ыйааҕынан, саха ынаҕын генофондатын харыстыыр уонна ууһатар соруктаах «Бытантай» уонна «Тускул» судаарыстыбаннай питомниктар 2004 сылтан тэриллэн үлэлээн кэллилэр. Билигин «Тускул» питомник баазатыгар ити этиллэр «Сахаагроплем» тэрилтэ үөскээтэ. Оттон саха ынаҕынан дьарыктанан кэлбит «Тускул» киниэхэ отдел быһыытынан киирдэ. Саха сылгыта эмиэ туспа отдел быһыытынан бу тэрилтэҕэ киирдэ. «Бытантай» питомник билиҥҥитэ оннунан хаалла.
— Саха ынаҕа бэйэтин бу төрүт дойдутугар, — диир Ил Түмэн тыа сиригэр уонна агыраарынай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин, — туохха да буккуспатах бэйэтин ыраас удьуорунан 1929 сыллаахха диэри тиийэн кэлбит. 1928 сыллаахха 494 тыһыынча саха төрүт сүөһүтэ баара бэлиэтэммит. Ити кэмтэн 30 тахса сыл тухары саха төрүт сүөһүтүн эһэн туран, элбэх үүттээх уонна эттээх дэнэр сэмэнтээл уонна холмогуор боруода сүөһүлэринэн солбуйуу бэлиитикэтэ «ситиһиилээхтик» ыытыллыбыта. Ол түмүгэр саха сүөһүтэ ыраах олохтоох билиҥҥи Эбээн-Бытантай улууһугар эрэ абына-табына ахсааннаах ордон хаалбыта. Ааспыт 90-с сыллар ортолоруттан саха ынаҕын киин уонна илин эҥээр улуустарга тарҕатан иитии үлэтэ саҕаламмыта.
Ол гынан баран, саха ынаҕар аналлаах үчүгэй оҥоһуулаах биир да хотон, сайылык диэн суох. Саха ынаҕын туһунан урукку сокуоҥҥа хайаан да уларытыылары, эбиилэри киллэрии наадата үөскээтэ. Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатыгар миниистирин быһаарыытынан, ыраас хааннаах саха сүөһүтүн иитиинэн, сэлиэксийэлиир-племенной үлэни ыытыынан дьарыктаныахтаах 5 тирэх (базовай) хаһаайыстыба тэриллэр буолла. 2016 сылга өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан саха ынаҕар 35 605,0 тыһ. солк., оттон 2017 сылга – 35 110,1 тыһ. солк. көрүллүбүт буоллаҕына, 2018 сылга – 36 579,0 тыһ. солк., 2019 сылга 37 764,9 тыһ. солк. тэҥнэһиэҕэ.
2017 сылга Эбээн-Бытантайга 100 сүөһү турар комплексын тутууга 45 мөл. солкуобайы бюджекка көрбүппүт. Бюджет ороскуоттаах өлүүтүн сарбыйыыга киллэрэн, бырабыыталыстыба ити харчыны сотон кэбиспитин туруорсан, хаттаан киллэттэрдибит. Саха төрүт сүөһүтүн харыстааһын уонна элбэтии дьыалатыгар сыыйа-баайа саҥалыы хамсааһын тахсарыгар эрэл баар.
Саҥа тэриллибит «Сахаагроплем» судаарыстыбаннай бюджет учреждениетын саха ынаҕын удьуорун харыстааһыҥҥа уонна ууһатыыга отделын селекционер-зоотехнига Степан Заров­няев кэпсээбитинэн, маннык тирэх хаһаайыстыбалар тэриллибиттэр: Сунтаар Бордоҥор Александр Львов 80-ча сүөһүлээх бааһынай хаһаайыстыбата, Амма улууһугар 60 сүөһүнү тутан турар «Соморсун» ТХПК, Эмис нэһилиэгин Олом Күөл учаастагар 50 сүөһүлээх Егор Кузьмин бааһынай хаһаайыстыбата, Семен Андросов бэрэссэдээтэллээх, 60 сүөһүлээх «Баайаҕа» ТХПК уонна Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгин “Сылгыһыт” кэпэрэтиибэ.
— Саха төрүт сүөһүтүгэр салгыы үлэлэһиэхтээх ити тирэх хаһаайыстыбалары таларга, — диир Степан Иннокентьевич, — анал ирдэбиллэр туруоруллубуттара. Ол курдук, хаан буккуһуутун таһаарбат инниттэн, хаһаайыстыба ойдом, олох туспа сирдээх-уоттаах буолуохтаах. 50-тан итэҕэһэ суох сүөһүлээх буолуохтаах. Көрөр-истэр үөрүн харыстааһыҥҥа уонна элбэтиигэ, боруоданы сэлиэксийэлиир үлэни тэрийиигэ 5 сыллаах былааннаах буолуохтаах. Сүөһүнү тутарга, көрөргө-харайарга уонна аһатарга сөптөөх усулуобуйа тэриллибит буолуохтаах. Наадалаах бэтэринээринэй уонна зоо-тэхиниичэскэй хааччыллыылаах буолуута булгуччулаах.
Тирэх хаһаайыстыба биир усулуобунай төбөтүгэр сылга 30 тыһ. солк. суумалаах субсидия көрүллүөхтээх. Бу саха ынаҕын удьуорун харыстааһын уонна чөлүгэр түһэрии үлэтэ тэриллибит саҥа сүһүөх кэмигэр, ол аата 1996 сылтан ылата, субсидия ханнык да көрүҥэ көрүллүбэккэ сылдьыбыт сүөһүтүгэр, чахчыта бастакы сэниэлээх судаа­рыстыбаннай өйөбүл буолар. Тирэх хаһаайыстыбалары тэрийии боппуруоһун бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин 1-кы солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл политикатыгар миниистир П.Н. Алексеев көҕүлээтэ. Петр Николаевич өссө Горнай улууһун баһылыгынан үлэлиир кэмиттэн саҕалаан, саха ынаҕын чөлүгэр түһэрии эппиэттээх дьыалатын өйөөн кэлбитин бэлиэтиир наадалаах.
«Тускул» питомник туһунан, билигин туспа тэрилтэ буолара уурайбытын быһыытынан, ойуччу тутан эттэххэ, 2004-2016 с.с. барыта 700 саҥа төрүөҕү үөскэтэн, тыыннаахтыы көрөн-истэн, уонна тарҕатан кэллэ. Билигин, саҥа тэрилтэҕэ отдел буолбуппут кэннэ, 478 сүөһүлээх олоробут. Саха ынаҕын иитиитинэн дьарыктанар бары хаһаайыстыбалар үлэлэрин-хамнастарын сүрүннүүр, хааннарын үөрэтэн, уруурҕаһыыны таһааттарбакка, үчүгэй хаачыстыбалаах оҕустары үөскэтии, үүттээх уонна эттээх сүөһүлэри сыыйан хаалларыы соруктара тураллар.
Мин маннык этиилээхпин. Саха ынаҕын көрүүтүгэр-истиитигэр, аһылыгар, бэтэринээринэй хааччыллыытыгар, тулууругар көрсүллэр ороскуоттара, бары атын боруода сүөһүлэртэн кыратын, ол аата саха ынаҕын иитии экэнэмиичэскэй өттүнэн барыстааҕын туһунан элбэхтик этилиннэ уонна сурулунна. Аны туран үүтэ хойуутун, этэ ураты минньигэһин туһунан эмиэ бары биллибит. Мин санаабар, тылтан дьыалаҕа көһөр наада. Саха төрүт сүөһүтүн ити этиллэр бары уратытын, айылҕаттан анаппыт бары кыаҕын олоххо дьиҥнээхтик дакаастыыр инниттэн, бэйэтэ туһунан сирдээх-уоттаах, 1000 төбө сүөһүлээх аныгылыы комплексы тэрийиэххэ наада. Дьэ оччотугар саха ынаҕын экэнэмиичэскэй барыһа, уратылаах боруода быһыытынан потенциала көстөн тахсыа этэ. Маннык тэрээһин, санаа хоту сыалын ситтэҕинэ, саха ынаҕа бэйэтин норуотугар төннөр суола-ииһэ быдан кылгыах этэ.
Эбээн-Бытантай улууһугар сүөһү комплексын тутууга, бюджеттан 45 мөл. солк. харчы көрүллүбүтүн, бырабыыталыстыба сотон кэбиспитин дьокутааттар хаттаан киллэртэрдилэр. Саамай сөптөөх быһаарыы. Саҥалыы сэнэх мас да хотоно суох улууска булгуччулаахтык көрүллүөхтээх харчы буоллаҕа. Арай биир суол мунаардар. 100 сүөһү биирдэ киирэр комплексын тутуу хотугу кыра улууска төһө сөптөөҕүй? Бэйэлэрин холлоругар ол улахан комплекс улахан ороскуотун (ититиитин, уотун-күөһүн, эбийиэк амортизациятын, о.д.а. ороскуоттарын) кэлин кыайан уйуммакка, тиһэҕэр хотоннорун ураатынан бэйэлэрэ «көтөн хаалыахтара» суоҕа дуо? 45 мөл. солк. харчыга икки дьоҕус аныгылыы комплекс-хотон тутуллара хайдаҕый?
Урукку кэмҥэ бары кэриэтэ хотугу улуустарга ынах сүөһү уонна сылгы тутуллар этэ. Биллэн турар, олох дьоҕус ахсаанынан уонна оҕо тэрилтэлэрин үрүҥ аһынан хааччыйар сыалынан. Ол үгэһи сөргүтэн, хотугу улуустарбыт нэһилиэктэригэр саха ынаҕын тирэх хаһаайыстыбаларын тэрийтэлиэххэ сөп этэ. Бэйэлэрэ үтүө көҥүллэринэн сөбүлэнэр уонна ынах сүөһүнү кытта үлэлии үөрүйэхтээх, оннук үгэһи билэр уонна тутуһар дьонноох-сэргэлээх сирдэргэ. Туох да бэйэлээҕэ тиийэн хааннарын буккуйбат, олох ойдом уонна эргиччи бүтэй олохтоох дойду диэн онно буоллаҕа.
Саха ынаҕар киһи өттүттэн, сылаас уонна үтүө сыһыан эрэ наада. Саха ынаҕын иитиитинэн дьарыгырар тирэх хаһаайыстыбалар ахсааннара эбиллэн иһиэн сөп дэнэр. Оннук эрэ түбэлтэҕэ хамсааһын баар буолуоҕа. Саха ынаҕын удьуорун харыс­тааһыҥҥа уонна ууһатыыга туһуламмыт бастакы дьаһал олоххо киирбитэ сүүрбэччэ сыл буолла. Саҕалааһына бэрт этэ буолан баран, үлэтин-хамнаһын салгыы хаамыыта үөтэлээбэтэ. Үлэ барбат буолбатах, тустаах дьыалаҕа ылсан сылдьар дьон үрдүк эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан кэллилэр. Ол үрдүнэн үлэ көдьүүһэ дуона суох. Судаарыстыба өйөбүлэ баар диэтэххэ баар курдук, суох диэтэххэ, олус оннук сымыйа буолуо суоҕа. «Тускул» питомник бэйэтэ дьаһанан үлэлиир кэмигэр, 19 мөл. солк. үбүлэниитэ хас да сыл тухары хамсаабакка турда. Уһун сыллар усталарыгар саха ынаҕар анаан биир эмэ саҥа хотон, сайылык тутуллубата.
Биһиэхэ, Арассыыйаҕа, ол иһигэр өрөспүүбүлүкэбитигэр, «судаарыстыба өйөбүлэ» диэн өйдөбүл биир киһиэхэ тиийэн түмүллэн, иҥнэн хаалар төһө баҕарар кыахтаах. Онон-манан кубулдьуппакка, көнөтүнэн эттэххэ, бастакы Бэрэсидьиэммит да, билиҥҥи Аҕа баһылыкпыт да саха ынаҕын сөргүтүү дьыалатын улаханнык сэҥээрбэттэрэ биллэр. Түмүгэ – саха ынаҕынан дьарыктаныы баарынан баар эрээри, көдьүүһэ адьас кыра. Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ бу дьыала сэниэлээхтик хамсыырыгар, баҕар, кимнээҕэр да ордук күүстээх баҕалаах буолуо гынан баран, үөһээ салалтата сэргээбэт буоллаҕына, илиитэ-атаҕа бакаайыланан хааларын өйдүөххэ сөп.
Атын өттүнэн, судаарыстыба салайааччыта хаһан баҕарар үрдүк сыалынан-соругунан салайтарар. Саха ынаҕын ис кыаҕын быраактыкаҕа толору арыйан, кини ырыынак усулуобуйатыгар күрэстэһэр кыахтааҕын Ил Дархаҥҥа дакаастааһын наада. Өрөспүүбүлүкэ Баһылыга саха ынаҕынан дьарыктаныахтааҕын курдук боппуруоһу туруоруу, хайа да өттүнэн, табыллыбат дьыала. ТХМ, наука үнүстүүтэ, судаарыстыбаннай питомник, «Сахаагроплем», ТХПК-лар, бааһынай уонна тирэх хаһаайыстыбалар саха ынаҕын потенциалын дакаастаатахтарына уонна көрдөрдөхтөрүнэ, судаарыстыба өйөбүлэ илгэлээх ардах кэриэтэ, үөһэттэн кутуллуон сөп. Бүгүн бастакы тирэх хаһаайыстыбалары тэрийии, усулуобунай төбөҕө 30 тыһ. солк. субсидияны көрүү – инникигэ эрэл бастакы кыымынан буолуохтун.
Ким да, күн сарсын, саха ынаҕынан туругуран туран кэлиэҕиҥ диэн эппэт. Оннук сорук турар кыаҕа да суох. Норуот төрүт баайа – саха ынаҕа – бастатан, сүтэр, симэлийэр кутталыттан мүччү көтүөхтээх. Онтон улам чөлүгэр түһэн, үйэлэргэ бииргэ өйөһөн кэлбит Тойон иччитиниин, уһун дьоллоох олоххо салгыы айанныы туруохтаахтар.