Сээркээн Сэһэн, Аттат-Ноурупос, Суруксут тугу суруйбуттарай?

«Саха саҥата» сурунаал хайдах төрүттэммитин, ким онно кыттыспытын туһунан филологическай наука кандидата, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ ХИНТуоКИ литература кафедратын сэбиэдиссэйэ Валентина Семенова ааҕааччыларбытыгар анаан сиһилии кэпсээбитин таһаарбыппыт. Валентина Григорьевна кэпсээбит матырыйаалыгар олоҕуран сурунаал нүөмэрдэрин кытта билcиини салгыыбыт. Сурунаал ыстатыйаларын ааттарын, ис хоһооннорун, орфографиятын хайдах баарынан, уларыппакка бэчээттиибит.
«Саха саҥата» 3 нүөмэрэ 1912 сыллаахха сэтинньи маҥнайгы күнүгэр бэчээттэммитэ. Тас өттүгэр «Сахалыы сурук, саҥа үтүө бысыга баҕалах, ким да диэкки буолбакка, бу дойдуну билэргэ, кини олоҕун тубсарарга кысанар» диэн суруктаах.

3-с нүөмэр «Редакция журнала «Саха Саҥата» приняла для печатания текста систему знаков академика Бетлинга, как вполне отвечающую требованиям якутской фонетики. Однако, многие читатели, знающие одну только русскую грамоту, очень часто затрудняются в выговоре тех нескольких новых знаков, которых в силу необходимости пришлось ввести великому исследователю языка. В виду этого, думаем, что небесполезно будет, если дать краткое объяснение выговора этих знаков с присовокуплением двух основных законов якутскаго языка, которые имеют большое руководящее значение в начертании слов» диэн ис хоһоонноох иһитиннэрииттэн саҕаламмыт.
Иккис нүөмэргэ бэчээттэммит “Буоспа диэн ыары” ыстатыйа салгыыта тахсыбыт. Мэстиникэп диэн илии баттааһыннаах. Миэстиникэп – Василий Местников. Сурунаалга доруобуйа харыстабылыгар сыһыаннаах икки ыстатыйаны суруйбут Миэстиникэп диэн ааптар — Дьокуускай куоракка фельдшерскэй-акушерскай оскуола бастакы выпускнига Василий Местников буолуо диэн сабаҕаланар.
Салгыы «Сир ийэ айыллыбыт ырыата» диэн 7 чаастан турар норуот ырыата бэчээттэммит. Көстөкүүн Оруоһун суруйбута диэн бэлиэтэнэр. Көстөкүүн Оруоһун — Константин Григорьевич Оросин 1858 с. төрөөбүтэ. Көстөкүүн бэйэтин дьиэтигэр-уотугар биллэр ырыаһыттары, олоҥхоһуттары мунньан ырыаны, олоҥхону суруйар үгэстэммитэ. Олору барытын табаарыһыгар Э.К.Пекарскайга бэлэхтиирэ. Бэйэтэ эмиэ чаастатык ыллыыра, олоҥхолуура. Олоҥхолоруттан «Дьулуруйар Ньургун Боотура» 1947 с. туспа кинигэнэн бэчээттэнэн тахсыбыта. Кини бу олоҥхону Дьүлэй ууһун аатырбыт сэһэнньит, олоҥхоһут киһититтэн 1880 с. суруйан, аан бастакынан сурукка-бичиккэ киллэрбит сүдү өҥөлөөх. Көстөкүүн Оруоһун кэпсээбит-ипсээбит, ыллаабыт-туойбут, элбэх саҥалаах, ыраас ис киирбэх сэбэрэлээх, арыы саһыл хааннаах, ортону арыый үрдүнэн уҥуохтаах, сыыдамнык туттубут-хаптыбыт, ыраас чэбэр таҥастаах-саптаах, биллэ-биллибэт ыйаастыгас соҕус харахтаах, тиэрэ соҕус дайбаан хаамар, омос көрдөххө, киһиргэс, дэбдэҥ курдук көрүҥнээх гынан баран, бодоруһан бардахха олус судургу, кыраҕа-кыаммакка аһыныгас сыһыаннаах, баттыгаһа суох киһи эбитэ үһү.

«Дуона суохтан улахан тахсар» кэпсээн Суруксут диэн илии баттааһыннаах. Бу — Сокольников Константин Алексеевич. Кини — саха бастакы бырааһа П.Н.Сокольников инитэ Тэлэкэччийэ Өлөксөй (Алексей Нестерович Сокольников) төрөппүт уола. Көстөкүүн Сокольников 1920-1930-с сс. хоһоонньут, драматург быһыытынан син балайда биллибит. «Олох уларыйыыта» (1923), «Сэрии силлиэтэ – олох тардыыта» (1925), «Аҕабыт албаһа» (1925), «Мэлдьэгэй дьаама», «Маннык баара» (1935) диэн повстанчество олоҕун көрдөрөр драматическай суруйуулардаах. Олортон үгүстэрэ туспа кинигэнэн бэчээттэммиттэр. «Кыым» хаһыат 1925 с. балаҕан ыйын 3 к. нүөмэригэр П.А.Ойуунускай, В.Н.Леонтьев, К.А.Сокольников, А.Я.Игнатьев, Ф.М.Егоров-Сиэнчэр буоланнар Бүтүн аан дойдутааҕы литератордар союзтарыгар киирэргэ быһаарыммыттарын туһунан биллэрбиттэр.
Лев Толстой «Власть тьмы» (1886) драматын «Хараҥа суол күүһэ» (биитэр чыычаах тыҥыраҕа хатаммыт сиригэр баһа хатар) диэн тылбааһын салгыыта бэчээттэммит. Тылбаасчыт — В.В.Никифоров. Сурунаалга балачча элбэх тылбаастаммыт айымньылар бэчээттэммиттэрэ. Тылбаастаммыт айымньылартан саамай бөдөҥнөрүнэн В.В.Никифоров тылбааһа буолбута.
Итинтэн салгыы И.С.Говоров «Саха ологун дьасайар Сокуон туса» диэн балайда уһун кээмэйдээх ыстатыйата бэчээт­тэммит. Манна “Положение об инородцах” туһунан суруллар. Биллэрин курдук, “Устав об управлении инородцев Сибири” 1822 сыллаахха М.Сперанскай салалтатынан ылыллыбыта. Устаап атын омуктары чиновниктар атаҕастааһыннарыттан араҥаччылыыр уонна улахан барыһы киллэрэр инниттэн «туора урдустары» салайыыны бэрээдэктиир сыаллаах этэ. Устаап балаһыанньата 1822-1825 сылларга Саха уобалаһыгар ылыллыбыта, ону Иркутскай губернатора бигэргэппитэ. Устаап Өктөөп революциятыгар диэри тутуһуллубута.
«Өлүхүмэни кытта маҥнагы тогус улус сахатын муньаҕа» ыстатыйа салгыытын таһаарбыттар. Ааптар – Тылбааччыт. Бу 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 25-31 күннэригэр буолбут Сахалар I съезтэрин туһунан ыстатыйа салгыыта. Ааптар түмүккэ маннык суруйбут: «Киситинэн бу муньах толору этэ: манна тыаҕа талылыбыт дьон бары кэлэ сатаабыт этилэр, куорат сахатын үтүөтэ бары баара, ону тасынан эрэлинэйи быйыл бүтэрбит учутал буолан эрэр дьон, бу ҕэннэ даҕаны-атын эдэр үөрэхтэх саха эмиэ элбэх этэ. Айан дьоно эмиэ түбэсэ түспүт этилэр. Туора исилэччи буоллаҕына дума исэ баппатынан муньустар этэ. Бу муньахха тиэрэ санаалаах, бар дьон кысалҕатын ааньньа ахтыбат дьон син бааллара. Мантыкаларбыт хасан-да өйдүөбэтэх санабатах дьоммут этилэр. Биирдэстэрэ үөрэхтэх диэххэ бэрт сөптөх киси, муньахха аҕалан бэт элбэҕи суруйбутун аҕыах буола сыдьдьыбыт Ө.Х. сэкэрэтээр буолаат нөҥүө күнүттэн бэттэх бирдэ да муньахха үттэммэтэҕэ». Манна А.Е.Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан этиллэр. Романовтар династия­лара ыраахтааҕылаан олорбутун 300 сылыгар түбэһиннэрэн, саха бас-көс дьоно ыҥыран ыыппыт сахалар сийиэстэригэр А.Е.Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй Боотуруускайтан бэрэстэбиитэлинэн талыллыбыта. Ол эрээ­ри, мунньах иккис күнүттэн ыла сийиэскэ кыттыыны ылбатаҕын туһунан история чахчылара бигэргэтэллэр.
Салгыы Аттат-Ноурупос «Кэпсээн» айымньыта бэчээттэммит. Биллэрин курдук, Аттат-Ноурупос диэн А.И.Софронов — Алампа.
Сэркэн Сэсэн (В.В.Ники­форов) «Омук ологуттан» ыстатыйатыгар бүтүн аан дойду омуктарын туһунан суруйар: «Расыйа Судаарстыбатын соҕурууннан илин усугар олороллор, Сиэрб, Болгар, Чиэрнагор диэн нууччаны кытта бир төрүттэх омуктар; кинилэр былыргы төрүттэрэ “Слабэн” – диэн омук этэ. Төсө эмэ сүүс сыл буолла Асыйаттан кинилэр сирдэригэр Турак омук сыҕарыйан кэлбитэ».
«Киси» (ааптар – Сэккэн Сэсэн), «Үгэ кэпсээн» (ааптар – Алас-Ытчата) тылбаастар тахсыбыттар. Сээркээн Сэһэн диэн В.В.Никифоров псевдонима этэ. Оттон нуучча үгэһитэ И.А.Крылов айымньытын Алаас Ыччата диэн псевдонимынан Алампа тылбаастаабыта. Анемподист Софронов тылбаасчыт быһыытынан суру­наал үлэтигэр эмиэ көхтөөхтүк кыттыбыта. Саха уһулуччу талааннаах суруйааччыта Анемподист Софронов литератураҕа киириитигэр бу сурунаал быһаарыылаах суолталаммыта чахчы. Кини айар талаана «Саха саҥатын» кыһатыгар уһаарыллан тахсыбытын туһунан чинчийээччилэр бэлиэтииллэр.
Түмүккэ «Саататар ахсаан үөрэҕэ» диэн ааттаан 10 түһүмэхтээх логическай оонньууну бэчээттээбиттэр. Манна ааҕааччыларга анаан «5 ассыынаах дүлүҥү, хамсалаах табаах быстыҥар бирди ассыыны эрбээн истэххэ, хас хамсалаах табах быстыҥар эрбэниэҕэй?», «Дьиэ түөт муннугар түөт куоска олорор. Куоска аайы утары үстүү куоска олороллор. Хас куоска баарый дьиэгэ?» уо.д.а. сорудахтары таһаарбыттар. Онтон редакция аатыттан «Бу №-гэ бэчэттэнэллэр сататар ахсаннар. Балары таайбыт, оҥорбут дьон аттарын бисиэхэ биллэрдэхтэринэ аныгы тахсар №-гэ бэчэттэниэҕэ. Ол гиэннэ ким эмэ таайар ахсаны, атын да оньууну суруйан бисиэхэ ыттаҕына, ону бисиги бэчээттиэхпит» диэн суруйбуттар.
* * *
Ити курдук, «Саха саҥата» сурунаалга суруналыыстыка араас жанрыгар оччотооҕу уопсастыба өйүн-санаатын уһугуннарар матырыйааллары бэчээттииллэр эбит. Сурунаал сүрүн сыала-соруга саха дьонун сырдатыыга, бүтүн аан дойду култууратыгар, прогресска сыһыарыыга туһуланара. Ол иһигэр төрөөбүт тылынан аан бастаан научнай, култуурунай-сырдатар, экономическай хабааннаах боппуруостары туруорбута, онон бу суруйуулар маннык темаҕа аан бастакы сахалыы тыллаах публикациялар буолаллар. 1912 сыл балаҕан ыйыттан ыла 4 нүөмэр, 1913 сыл тохсунньу, олунньу, кулун тутар ыйдарга 3 нүөмэр 500-түү экземплярынан тахсан саха ааҕааччыларыгар киэҥник тарҕаммыта.