KHARALAAN: Мин идэбин сөбүлүүбүн

Билигин Леонид Ни­колаевич чааһынай клиникаҕа үлэлиир, онон, бэйэтэ этэринэн, балайда бириэмэлэммит. Интернет-порталынан сүбэ-ама биэрии – бу кини хоббита, онуоха KHARALAAN туох да хамнаһы ылбат. «Урут ити туһунан хаһан да толкуйдаабат этим. Маны үтүө санаанан салайтаран оҥоробун. Бэйэм баҕаран туран. Мин көмөбүнэн дьон туруга тупсар буоллаҕына үөрүөм эрэ», ­— диэн Леонид Николаевич сэмэйдик этэр.

­— Эн үлэҥ ыстааһа хайдаҕый? Туох үөрэҕи ылбыккыный?
­— Мин Краснояр­скайдааҕы мединституту 1993 сылга бүтэрбитим. Ол кэмтэн 23 сыл ааста. Ити сыллар тухары медицина эйгэтигэр үлэлээн кэллим. Мииринэй, Үөһээ Халыма оройуоннарыгар, Дьокуускайга куорат поликлиникаларыгар барыларыгар кэриэтэ учаастак терапевынан үлэлээбитим. Онон идэбинэн үчүгэй тургутуу оскуолатын аастым диэхпин сөп.

­— Россияҕа доруобуйа харыстабылыгар реформа ыытыллар. Ол эрэн, медицина ыарыһахтан ордук тэйдэ диэн дьон үҥсэргиир. Манна балаһыанньа, эн санааҕар хаһан уларыйыаҕай?
­— Мин көрүүбэр, оннук төрдүттэн уларыйыы барбат. Соччо-бачча биллибэт уонна бытааннык барар. Бу реформа номнуо 90-с сыллартан саҕаламмыта уонна түмүгэ көстүбэт. Мин ааҕарбынан, реформа сүнньүнэн бастакы сүһүөх быраастары таарыйыахтаах этэ. Кумааҕыны кытта уһуга көстүбэт үлэ улаханнык сарбыйыллыахтаах. Оттон билигин быраастар бириэмэ улахан өттүн медицинскэй картаны толорууга ыыталлар. Биир да тылы сыыһа суруйдахха, сурук бэлиэтин сыыһа туруордахха, экспердэр эмтиир тэрилтэҕэ ыстараап түһэриэхтэрин сөп. Чуолаан ити медицинскэй докумуоннары толоруу ыарыһахтан бырааһы тэйитэр, ол түмүгэр пациент эмчиттэри ытыктаабат, сыһыана мөлтүүр.
­— Эн тоҕо чааһынай клиникаҕа барбыккыный? Онтон социальнай мэктиэлэри, уоппусканы, бырайыаһы, бириэмийэлэри сүтэрбэтиҥ дуо?
­— Баҕар, сүтэрбитим да буолуоҕа. Ол эрээри ити сүрүн буолбатах. Бу да иннинэ муниципальнай тэрилтэлэргэ үлэлиирбэр кыраныысса таһыгар соччо-бачча тахсыбатаҕым, онон ити чааһыгар улаханнык санаарҕыам диэбэппин. Хомойуох иһин, муниципальнай поликлиникаларга хаачыстыба өйдөбүлэ суолтата суох, специалист профессиональнай өттүнэн таһымын ончу сүтэрэр. Ыарыһах олус элбэх, маныаха кумааҕы үлэтэ, отчуот үс бүк элбээтэ. Оттон мин бэйэм үлэбин хаачыстыбалаахтык уонна идэбэр сөп түбэһиннэрэн дьиҥнээхтик толоруохпун баҕарабын. Онон манна кэлэн эрэ баран, үгүс сыллар усталарыгар дьэ бэйэбин саҥаттан дьиҥнээх бырааһынан сананным.

­— Форумҥа эйиэхэ араас ыйытыы киирэр. Онтон сорохторо эн быһаарар боппуруостарыҥ чэрчитин таһынан, оннооҕор киһи доруобуйатын кытта сибээһэ суох курдуктар. Итиннэ барытыгар хоруйу хантан булаҕын?
­— Чахчы, маннык балаһыанньаҕа ардыгар түбэһээччибин. Туһааннаах билиитэ-көрүүтэ уонна уопута суох, дьон сорох ыйытыыларыгар тутатына хоруйдуур кыаллыбат. Мин санаабар, ханнык баҕарар быраас бэйэтин сайыннарар буолуохтаах. Биһиги итини мэлдьи оҥоруохтаахпыт. Хомойуох иһин, үп-харчы суоҕуттан, эбэтэр бириэмэ хааччаҕыттан, баҕарарыҥ курдук, конференцияларга чаастатык барарыҥ кыаллыбат, оччоҕуна Интернет көмөҕө кэлэр. Дьолго, наадалаах иһитиннэрии олус элбэх.

­— Баччааҥҥа диэри биллибэтэх вирустар, араас онкологическай ыарыылар, ВИЧ ыарыы хантан үөскүүллэрий?
­— Мин санаабар, ити барыта – айылҕа дьайыыта. Итинэн кини орто дойдуга барытын тэҥнии, сүрүннүү сатыыр. Төһөнөн олохпут сайдар да, соччонон киһи аймах ахсаана элбиир. 20 эрэ сыл анараа өттүгэр аан дойдуга 3 млрд кэриҥэ киһи баар эбит буоллаҕына, билигин номнуо 6 млрд тиийдэ, өссө 20-30 сылынан нэһилиэнньэ 3 төгүл улаатыаҕа. Дьэ, итинтэн вирустар, араас сыстыганнаах да, онкологическай да ыарыылар үөскүүллэр. Урут өбүгэлэрбит 50-60 саастарын туолбакка күн сириттэн бараллара. Бу саастарыгар кинилэр балайда кырдьаҕас дьонунан ааҕыллаллара, кыра, быстах ыарыыттан өлөллөрө. Оттон билигин кинилэр саастыылаахтара эрчимнээхтэр, салгыы үлэлииллэр, хаһаайыстыбаларын көрөл­лөр уо.д.а. Доруобуйа харыстабылын техническэй өттүнэн хааччыллыыта, ааспыт сыллары кытта тэҥнээтэххэ, быдан инникилээн иһэр. Ол ыарыы булулларыгар көстөр. Урут дьон дьарҕа, онкология, сүрэх-тымыр ыарыыларынан ыалдьар сааһыгар тиийбэккэ эрэ олохтон барара. Оттон билигин киһи үйэтэ уһаата, ону кытта ыарыы эмиэ элбээтэ. Маннык көстүү салҕаныаҕа. Быраастар биир ыарыыттан эми көрдөөн булуохтарыгар диэри ону атын ыарыы солбуйар. Оттон Саха сирин олохтоохторугар сыһыаннаан эттэхпинэ, мин санаабар, биһиги нэһилиэнньэбит сорох өттүнэн чэгиэн туруктаах. Итиниэхэ климаппыт, аһылык дьайаллар быһыылаах.

Татьяна ВАСИЛЬЕВА суруйуута.