Күнү кытта тэҥҥэ сырсан

Саха сирин биир маанылаах күөлэ, ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут Дьөҥкүүдэ Эбэни үрдүттэн өҥөйөн олорор, уутун иһэр, отун оттуур, көмүс хатырыктааҕынан, тылбыйар кынаттааҕынан өлгөмнүк өллөнөн иитиллэн олорор нэһилиэк, ама, хобдох олохтонуо баара дуу, кэрэгэй дьылҕаланыа баара дуу. Күн көрбүтүнэн тахсар уонна оннук көрбүтүнэн киирэр улуу Эбэлэрэ хаан-уруу дьонун-сэргэтин ичигэс хоонньугар кыбытан, быйаҥынан хадаҕалаан, сылаас бэйэлээхтик тутан-хабан, сыллаан-уураан, сөбүнэн таратан, сөбүнэн дьарыйан былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэритин илдьэ кэлэн истэҕэ.
Дьэ, ол эрээри олох диэн олох буоллаҕа. Кини барахсан отуора хамсаатаҕына, хаатын таһынан бааллырдаҕына, иэмэ-дьаама суох дьалкыйдаҕына, тугу булан ылыаҥый. 90-с сылларга, сопхуостар эстибиттэрин кэннэ, төрөөбүт нэһилиэкпэр тиийдэхпинэ, (Аканалыын ыаллыы сыталлар), саҥа кэм, саҥа олох ыарахан тиһиликтээх бульдозера үктээн ааспыт суола өтөрүнэн оспот баас-үүт буолан субу бөлүөрэн сытар буолара. Биир дойдулаахтарым кэпсээннэринэн, Акана үгүс дьоно-сэргэтэ көһөн, бөһүөлэк дьиэтин-уотун улахан аҥаара иччитэхсийэн турар диэн буолара. Оччолорго Акана эрэ оннук хобдох туруктамматах буолуохтаах диэн сэрэйэ саныахха сөп эрээри, ол онтон туох да уларыйбат.

Акана, тыа сирин атын да нэһилиэктэрин миграцияларын араастык сыаналыахха сөп. Биир өттүнэн, сытыы-хотуу, дьорҕоот дьонноох-сэргэлээх буолан, ыарахан балаһыанньаҕа бас бэринэн олорон хаалбакка, атын сиргэ дьол-соргу көрдөһө бардахтара диэн хайҕыахха сөп курдук. Атын өттүнэн, саха киһитэ чахчы кута куоттаҕына, уолуйа айманнаҕына, синим биир диэтэҕинэ төрөөбүт буорун хаалларан, дьонун-сэргэтин умнан, атах балай барара. Маннык этэри кырааскатын хойуннарбыт диэххит гынан баран, нэһилиэк улахан аҥаара көччүргээн, үчүгэй олохтон салҕан көһөн барбатаҕа чахчы.
Аканаҕа сылдьыба­таҕым, харахпынан көрбөтөҕүм букатын ыраатта эрээри, нэһилиэк олоҕо салҕанарын, дьон туох кыалларынан үлэлиирин-хамсыырын, саҥа ыал үөскүүрүн, оҕо-уруу төрүүрүн истэбин, билэбин. Эрэпиэрмэлээһин эрэйдээх-муҥнаах сылларыгар муҥурданыыга тиийэ сыспыт саха биир төрүт нэһилиэгин дьонун-сэргэтин санаата-оноото бэттэх кэлбитин туоһулуур биир чахчыны кытта бу күннэргэ билистим.
Бу күннэргэ уопсастыбаннай тэрилтэлэр, түмсүүлэр киин куоракка мустан үлэлэрин-хамнастарын, ылбыт граннарын хайдах туһаммыттарын отчуоттаатылар, уопуттарын атастастылар. Аканатааҕы култуура киинэ 2013 сылга анал бырагыраама оҥостон, өрөспүүбүлүкэ баһылыгын граннарын ситимин ирдэбиллэригэр хапсан, үс сылга бэриллэр 3 мөл. солк. харчыга тиксэр соргуламмыт. Нэһилиэк кулууба, 1967 сыллааҕы тутуу, улаханнык эргэрэн туһаттан тахсыбыт кэриэтэ буолбутугар, нэһилиэнньэ турунан саҥа култуура киинэ тутуллубут. Сиэрин ситэрэн. толору ааттыыр буоллахха, «Култуура уонна спорт элбэх функциялаах эбийиэгэ» диэн муниципальнай бюджеттан үбүлэнэр учреждение буолар. Бу саҥа тэрилтэҕэ аканалар бэйэлэрин кыыстара, өрөспүүбүлүкэ иһигэр-таһыгар киэҥник иһиллибит-биллибит, аатырбыт М.Н.Петрова-Тойуктаах Марыына аатын иҥэрбиттэр.
Акана нэһилиэгин култуураҕа уонна уопсастыбаннай үлэҕэ кэлэктииптэрин кытта көрсүһүү Ил Түмэн улахан мунньахтыыр саалатыгар тэрилиннэ. Ил Түмэн дьокутааттара А.А.Григорьева уонна Ю.М.Николаев биир дойдулаахтарын үлэлэрин-хамнастарын уонна олохторун-дьаһахтарын ыкса ситимнээхтик билиһиннэрэр соруктарын бэркэ толордулар.
Бу киин иһинэн «Сайдам» нэһилиэк уопсастыбаннай тэрилтэтэ, «Айылгы» үҥкүү ансаамбыла, «Алгыс» эбэлэр кулууптара үлэлииллэр. «Көмүс сүүтүк», оҕуруону анньыы куруһуоктара үлэлииллэр. Эбэлэр түмсүүлэрэ сүүрбэ сыл тохтообокко үлэлээн кэлбитин бэлиэтиир наадалаах. Үҥкүү ансаамбыла айар кэлэктииптэр Бүлүү сүнньүнээҕи көрүүлэрин лауреата. Ситиһиилэр бааллар, өссө баар буолуохтара турдаҕа. Маны таһынан,тус бэйэм санаабар, дьыала өссө атыҥҥа сытар.
Нэһилиэк олоҕор сэргэхсийии баар буоллаҕына, ол аата дьон уот диэки чугаһыыр. Нэһилиэгин инникитигэр эрэлэ күүһүрэр, ол онтон кини нус-хас санааланар, уйулҕата сынньанар. Кылаабынайа, олоҕо оннун булан киирэн барар. Оттон дьоно-сэргэтэ тохтообот, көһөн бара турар буоллаҕына, оннук дэриэбинэҕэ туох үөрүүтэ-көтүүтэ кэлиэй, нэһилиэк кэскилин туһунан туох кэпсэтии баар буолуой. Акана иккис уһун тыынын ылынан, хаттаан өрө охсон тахсан, иитиллэн олорор Дьөҥкүүдэтин кэтит ньууругар күн ойон тахсарын күннэтэ эҕэрдэлии көрсөн эрдэҕэ диэн түмүктээн кэбиһиим.
Итинник этэрбин нэһилиэк бүгүҥҥү көхтөөх үлэтэ-хамнаһа, уопсастыбаннай олоҕо уонна сынньалаҥа толору кэрэһэлииллэр. Өссө биири бэлиэтиэххэ сөп, Аканаҕа эмиэ, ханна баҕарар буоларыныы, барытыгар дьахтар аймах инники кэккэҕэ сылдьар. Ээй, эр дьоннор, эһиги бэйэлээхтэр, бааргыт дуо-оо?!!

Прокопий ИВАНОВ

Василий КОНОНОВ хаартыскалара.