Олох сүппэт-оспот өйдөбүнньүгэ

Архыып туһунан кэпсиэхпит иннинэ, биир түгэни өйдөөн ааһыахпын баҕарабын. Ол 1967 с. буолбута. Мин оччолорго Саха судаарыстыбаннай университетын историко-филологическай факультетын историческай салаатын бастакы куурсугар үөрэнэ сылдьар кэмим этэ. Ол саҕана биһигини профессор Г.П.Башарин «История» диэн куруһуогар киирэрбитигэр сүбэлээбиттэрэ. Мин онно суруттаран баран, «Социально-экономические отношения Колымского округа» диэн тиэмэҕэ куруһуокка дакылаат ааҕарга сөбүлэспитим.
А.С.Пушкин аатынан республикатааҕы библиотекаҕа Халыма историятын туһунан кинигэлэри көрдүү сатаабытым. Хомойуох иһин, мин тиэмэбэр сөп түбэһэр кинигэлэр көстөн биэрбэтэхтэрэ. Онтон санаам түһэн тугу гыныахпын билбэккэ сырыттахпына, миигин профессор Г.П.Башарин бэйэтигэр ыҥыран кэпсэтиэн баҕарар үһү диэн деканакка эттилэр.

Профессор Башарин сүбэтинэн

Мин толкуй бөҕөҕө түстүм. Туох да улахан буруйум суох курдук – деканакка мээнэҕэ ыҥырбатах буолуохтаахтар эрэ диэн санаа миигин үүйэ-хаайа тутар. Билигин өйдүүрбүнэн, бэнидиэнньик этэ, 12 чаас. Ол саҕана М.М. Хатылаев лекцията буолар кэмэ этэ. Мин киниэхэ тиийэн этэбин: «Михаил Михайлович, миигин 12 чааска профессор Башарин деканакка ыҥырбыт, онно барарбын көҥүллээ». Киһим соччо сөбүлээбэтэ быһыылаах, ол эрэн эттэ: «Бүттэргин эрэ лекцияҕа киирээр». Кинини мин Орто Халыма орто оскуолатыгар дириэктэрдиир уонна история уруогун биэрэр эрдэҕиттэн (1961-1963 сс.) билэр этим.
12 чаас буолара икки мүнүүтэ хаалбытын кэннэ деканакка киирдим. Башарин кэлбит уонна Местников Роман Иннокентьевич диэн преподаватели кытта кэпсэтэ олороллор эбит. Миэхэ эрдэттэн сэрэппиттэрэ – Башарин хойутууру сөбүлээбэт диэн. Киирэн дорооболостум. «Кэл, олор», – диэтэ. «Эн история куруһуогар суруттарбытыҥ үчүгэй», – диэтэ. Ол эрэн «Халыма уокуругун социальнай-экономическай сыһыаннаһыыларын туһунан» диэн ыарахан тиэмэни тоҕо талан ыллыҥ диэн ыйытар. Мин: «Төрөөбүт дойдум историятын билиэхпин баҕарабын. Оттон социальнай-экономическай сыһыаннаһыылар история сүнньэ буолаллар, эн бэйэҥ суруйбутуҥ», – диэн эппиэттээн чаҕылыннардым.
Киһим миигин атахпыттан төбөбөр диэри өрө көрөн таһаарда. Кып-кыра уҥуохтаах, хатыҥыр уол туох да үчүгэйим суоҕа биллэр. Кини онно кыһаммата. «Итини мин ханна суруйбуппунуй?» – диэн ыйытта. «Обозрение историографии…» диэн чараас кинигэҕин түбэһэ түһэн аахпытым», – диибин. «Онно эн Серошевскайы кириитикэлээбит этиҥ», – диэн эбэн биэрэбин. «Мин кинигэбэр Виташевскайы, Майновы, Гурвиһы эмиэ таарыйбытым», – диир. «Мин кинилэри билбэппин, оттон Серошевскай Халымаҕа сахалары кытта сыылка кэмигэр бииргэ олорбута, ол эрэн тоҕо сыыспыта буолла?» – диэн соччо итэҕэйбэппин биллэрдим.
Башарин миигин супту көрөн олорон ыйытар: «Социальнай-экономическай сыһыаннаһыылар диэни эн хайдах өйдүүгүн?» Мин үөрэххэ киириэхпэр диэри үс сылы быһа Байды нэһилиэгэр Сэбиэт исполкомун сэкирэтээринэн үлэлээбитим. Онон «социальнай» диэни билэбин. «Социальнай диэн олох-дьаһах сыһыаннаһыылара, оттон экономика диэн экономика буоллаҕа дии», – тугу билэрбин этэр киһи буолан биэрдим.
Киһим интэриэһиргээтэ быһыылаах. «Мин эйиэхэ научнай салайааччы буоллахпына, сөбүлэһиэҥ этэ дуо?» – диэн ыйытааччы буолла. Мин итини үөйбэтэх-ахтыбатах буоламмын бөтө бэрдэрдим. «Ээх» диэхпин баҕарабын эрээри, тоҕо эрэ инньэ диэбэтим. «Кырдьык, бу улахан мөккүөрдээх боппуруос, манна араас, үксүгэр сыыһа санаалар бааллар. Кырдьыгы көрдүүр сыалтан архыып докумуоннарын кичэйэн үөрэтиэххэ наада. Олох чахчылара онно бааллар», – диэтэ Башарин. Сааска диэри куруһуокка дакылаат бэлэмниир буоллум. «Дакылааккын бастаан миэхэ көрдөрөөр», – диэтэ. Онон профессор миэхэ научнай салайааччы буолла – мин «ээх» да, «суох» да диэбэтим, бэйэтэ быһаарда. Дьылҕабын быһаарбыт буолан таҕыста. Онтон ыла бэйэ толкуйун баар чахчыларга төрүттүүр наадатын кытаанахтык өйдөөбүтүм.
Онон, 1967 с. ыла, архыып докумуоннарын үөрэтээччи буоллум. Билиҥҥээҥҥэ диэри докумуоннары хасыһабын. Мин санаабар, архыыбы үөрэппэтэх киһи дьиҥнээх историк да, учуонай да кыайан буолар кыаҕа суох. Мин диссертациям саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри архыып докумуоннарыгар олоҕурбута. Дьиҥнээх научнай үлэ оннук буолуохтаах.

Историяны харайа сытааччылар

Архыып дьыалата Россияҕа 1918 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 2018 сыллаахха бу наадалаах тэрилтэ 100 сылын туолуоҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин архыыбын үлэһиттэрэ 2013 сыллаахха «Хранители истории» диэн ааттаах кинигэни бэчээттэппиттэрэ. Онно бу тэрилтэ историята сурулунна, сэҥээриини таһаарда. Тоҕото биллэр – олох сүппэт-оспот өйдөбүнньүктэрин туһунан киһи барыта билиэхтээх.
Урукку кэмнэргэ архыыпка чинчийээччилэр, учуонайдар, историктар эрэ сылдьаллара. Билигин 25 миэстэлээх үлэлиир саалаҕа миэстэ суох буолааччы. Оннук улахан интэриэс үөскээтэ. Куораттар, улуустар, нэһилиэктэр, бөһүөлэктэр, биирдиилээн дьон, аймахтар историяларын суруйуу туһалаах «ыарыыга» кубулуйда.
Онон дьон-норуот архыып дьиэтигэр илим хотоҕоһун курдук күн аайы субуллар буолла. Ол аата тугуй? Олоххо история суолтата үрдээтэ – ол сайдыы үтүө бэлиэтэ. Итинник уопсастыба интэриэһэ үрдээбитигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба эппиэттиир дуо? Биллэн турар, эппиэттиир.
Ол эрэн ис-иһигэр киирдэххэ боппуруостар бааллар эбит. Кинилэр сайдыы наадатыттан үөскээн тахсаллар. Билигин архыып фондаларыгар 1 мөлүйүөн 237 тыһыынча кэриҥэ докумуон харалла сытар. Дьэ, бу кыайан сыаналаммат баай-дуол диэтэҕиҥ. Кинилэр үйэлэр тухары туһалыы сыталлар. Сыталлар да буолбатах – үлэлээн тигинии тураллар. Онон маннык докумуоннарга кичэллээхтик, кыһамньылаахтык, буорту буолбаттарын курдук сыһыаннаһыахтаахпыт.
Ол туһунан биһиги Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбын дириэктэрин Н.Р.Константиновы кытта кэпсэтэбит. Бастакы, бөдөҥ боппуруоһунан архыып дьиэтин кэҥэтии буолар эбит. Эбии корпус тутуллуохтаах, ол бырайыага оҥоһуллубута ырааппыт эрээри, үп-харчы кыайан быһаарыллыбакка сылтан-сыл тутуу көһөрүллэн иһэр. Билигин өссө ыарахан кэм кэллэ, онон бу боппуруос умнууга хаалар да кутталлаах. Мин өйдүүрбүнэн, ситэ суолта бэриллибэт быһыылаах. Наадыйдахха – кыаллар дьыала.
Маннык суолталаах дьыаланы тохтотон кэбиһэр олох табыллыбат – история иннигэр ыар буруйу оҥорууга тэҥнээх. Онон бу тутууну Ил Түмэн дьокутааттара, ордук «Биир ньыгыл Россия» партийнай фракцията, улахан хонтуруолга ылара уонна дьыаланы тиһэҕэр тириэрдэри ситиһэрэ наада. Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн Государственнай Думаҕа талыллар дьокутаат бу боппуруоһу быһаарыыны бастакы миэстэҕэ тутан, накаас быһыытынан сурунуохтаах. Онон Ил Дархаммытыгар күүс-көмө буолан, архыып саҥа корпуһун тутууну ситиһиэхтээхпит. Итини Саха АССР 100 сылын көрсө 100 үтүө дьыала испииһэгэр киллэриэххэ наада. Ама, муоста утуута буоллаҕай?!
Өссө биир сүрүн боппуруоһунан архыып үлэһиттэрин хамнастара буолар. Архыып үлэһиттэрэ улахан суолталаах судаарыстыбаннай дьыаланан дьарыктаналлар, доруобуйаларыгар да оҕустарыылаах. Онон кинилэр статустарын үрдэтэн, хамнастарын эбэр суоллары тобулуохха наада. Дьиҥэр, манна наһаа элбэх киһи үлэлээбэт эбээт!… Толору кыаллар дьыала. Болҕомтону эрэ күүһүрдүөххэ наада. Ол аата, судаарыстыба интэриэһиттэн сиэттэрэн быһаарыллыахтаах.
Онон Саха сирин бары олохтоохторун мин көтөхпүт боппуруостарбын быһаарыыга күүс-көмө буолуҥ диэн ыҥырабын. Улуус да кииннэригэр баар архыыптар улахан көмөҕө наадыйаллар. Ону олохтоох бэйэни салайыныы уорганнара быһаарар толору кыахтаахтар дии саныыбын. Бу наадалаах дьыала. Архыып норуот барытын баайа-дуола буолар, оннук сыһыаны биһигиттэн барыбытыттан эрэйэр.

Николай СЛЕПЦОВ, политолог