Холкутук, үчүгэй тэтимнээхтик

Пленарнай мунньахха кыттыыны ылаллар: өрөс­пүүбүлүкэ Ил Дархана Егор Борисов, быра­быыталыстыба бэрэс­сэдээтэлэ Галина Данчикова, СӨ Кон­сти­­ту­ционнай суутун бэрэссэдээтэлэ Алек­сандр Ким, РФ ФС чилиэнэ Александр Акимов, бырабыы­талыс­тыба чилиэннэрэ уонна ыҥырыылаахтар кытыннылар.
Мунньах бэбиэскэтин дьүүллэһиигэ норуот дьокутаата Жанна Егорова Дальнай Востоктааҕы «гектар» бырайыагыттан Саха сирин таһаарыы туһунан боппуруоһу эбии киллэрэргэ эттэ. Ол эрээри, маннык боппуруос Ил Түмэн туһааннаах кэмитиэтигэр эрдэттэн киллэриллибэтэҕин уон­на көрүллүбэтэҕин быһыытынан, кыайан ааспата.
Ньурба улууһун суутун 56 №-дээх учаастагын мөрөбүөй судьуйатын дуоһунаһыгар Ольга Максимова, Хаҥалас улууһун суутун 58 №-дээх учаастагын мөрөбүөй судьуйатын дуоһунаһыгар Наталья Васильева кандидатуралара киирэн сылдьаллар. СӨ судьуйаларын квалификациялаах кэллиэгийэтин чилиэнигэр уопсастыбаннас бэрэстэбиитэлин быһыытынан 4 хандьыдаат турбут. Кис­тэлэҥ куоластааһын түмүгүнэн, мөрөбүөй судьуйа дуоһу­настарыгар хандьыдааттар туох да иҥэ-дьаҥа суох бигэргэнэллэр. Оттон 4 хандьы­дааттан Николай Попов күрэстэһээччилэрин ырааҕынан куоһаран, кэллиэгийэ чилиэнигэр бигэргэнэр.
«Өрөспүүбүлүкэтээҕи ре­ферендум туһунан» уонна «СӨ-гэр олохтоох референдум туһунан» СӨ сокуоннарыгар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуон барылын дьүүллэһиигэ тардыллыы тахса сырытта. Бу боппуруоска дакылааттыахтаах СӨ Быыбар киин хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Анатолий Кривошапкин суох буолан биэрдэ. Мунньах балачча күүппүтүн кэннэ, бэрэссэдээтэл Александр Жирков туһааннаахха сэмэни биллэрэн туран, үлэни салгыы ыытта.
Анатолий Кривошапкин дакылаатыгар этил­лэринэн, «Өрөспүү­бүлүкэтээҕи референдум туһунан», «СӨ-гэр олохтоох референдум туһунан» СӨ сокуоннарыгар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуон барыла Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарыгар уонна федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэр сыаллаах ырытыллан оҥоһуллубут. «Өрөспүүбүлүкэтээҕи референдум туһунан» СӨ сокуона 1992 сыл ахсынньы 22 күнүгэр ылыллыбыта. Оттон «СӨ-гэр олохтоох референдум туһунан» сокуон 2005 сыл кулун тутар 30 күнүттэн үлэлиир.
«РФ сорох сокуон­наах аакталарыгар уларытыылары киллэрии туһунан» 2014 сыл сэтинньи 24 күнүнээҕи федеральнай сокуонунан бэлитиичэскэй баартыйалар, быыбар­дыыр холбоһуктар, судаарыстыбаннай былаас уонна олохтоох салайыныы уорганнарын быыбардарыгар хандьы­дааттар үп-харчы боппу­руостарыгар отчуо­тунастара, быыбар хамыыһыйаларын истэринэн хонтуруоллуур-эрэбиисийэлиир сулууспалары тэрийии боппуруостара, маннык сулууспалары тэрийии сыаллара-соруктара, балар үлэлэрин тэрээһин, быраап уонна матырыйаалынай-тэхиниичэскэй хааччыйыы, өҥөнөн хааччыйбыт испэсэлиистэригэр төлөбүрү оҥоруу боппуруостара быһаарыллан, чопчуланан сылдьаллар.
СӨ сокуонун барылыгар РФ гражданнарын өрөспүү­бүлүкэтээҕи референдумҥа кыт­тар бырааптарын олоххо киллэриигэ эбии мэк­тиэлэри олохтуур инниттэн, өрөспүүбүлүкэтээҕи рефе­рендумҥа болдьоҕун иннинэ куоластааһыны ыытыы бэрээдэгин уларытар, референдум үбүн боппуруостарын сүрүннээһин туһунан этиллэр. Ити сокуоннарга улары­тыылары киллэрии туһунан барыл, гражданнар референдумҥа кыттар уонна талар бырааптарын олоххо киллэриигэ эбии мэктиэлэри олохтуур. Сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллар.
«СӨ нолуогун бэлиитикэтин туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуон барылыгар иһитиннэриини экэниэмикэ миниистирэ Валерий Максимов оҥорор. Урутаан сайдыы территорияларын резиденнэригэр олохтонор тэрилтэ барыһыгар нолуокка намтатыллыбыт ыстаапкалары олохтооһуҥҥа СӨ нолуогун сокуонун балаһыанньаларын РФ Нолуогун кодексыгар сөп түбэһиннэрии сокуон барылыгар көрүллэр.
Сокуон барылыгар «Ха­ҥалас» Индустриальнай паарка» урутаан сайдыы территория резиденнэригэр сыһыаннаан, тэрилтэ баайын-дуолун нолуогун ыстаапкатын бастакы биэс сылга 0% олохтуурга этиллэр. «Хаҥалас» урутаан сайдыы территория састаабыгар 9 хампаанньа киириэхтээх. Производствотын кээмэйэ улахан: полиэтилен турбалары, полистролу о.д.а. химиичэскэй састааптаах олоххо-дьаһахха туттуллар, сууйар сириэстибэлэри оҥорон таһаарыахтаах.
Маны таһынан, өрүс тырааныспарын пред­приятиеларын үлэлэрэ-хамнастара бигэтийиитин хааччыйар, Уһук хотугу улуустарга таһаҕаһы тиэрдии ороскуотун сымнатар инниттэн, тэрилтэ барыһыгар уонна кини баайыгар-дуолугар нолуоктарга көрүллүбүт чэпчэтиилэри биир сылга уһатан биэрии боппуруостара сокуон барылыгар киирэн сылдьаллар.
Куоластааһын түмүгүнэн, сокуон барыла бастаан бастакы ааҕыыга, онтон сис кэмитиэт этии киллэриитинэн, иккис уонна бүтэһиктээх ааҕыыларга ылыллар.
«Административнай быраабы кэһиилэр тустарынан» СӨ кодексын 3.5 ыстатыйатыгар уларытыылары киллэрэр туһунан сокуон барылын куорат дуумата көҕүлээбит. Куорат дууматын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Семен Филиппов дакылаата истилиннэ. СӨ бу этиллэр кодексын 3.5 ыстатыйата гражданнар түүҥҥү бириэмэҕэ чуумпуга наадыйар уонна утуйар, сынньанар бырааптарын кэһии иһин административнай эппиэтинэһи көрөр. Олохтоох бириэмэнэн 23 чаастан 7 чааска диэри кэм түүҥҥү бириэмэнэн ааҕыллар.
Сокуон барыла куорат олохтоохторун элбэх үҥ­сүүлэрин түмүгэр, куораттааҕы уокурукка олорор гражданнар интэриэстэрин көмүскүүр сыалынан ырытан оҥоһуллубут. Сокуон барыла КоАП 3.5 ыста­тыйатыгар маннык уларытыылары киллэрэргэ этэр: юридическай сирэйдэргэ 50 тыһ. солк. — 250 тыһ. солк. диэри административнай ыстараабы олохтуурга. Билигин киллэриллэ сылдьар 500 тыһ. солкуобайтан — 1 мөл. солк. диэри ыстараап, кэһиини таһаарыы ыар содулугар сөп түбэспэт.
Гражданнар чуумпутук сынньаналларын кэһии бириэмэтин икки ардылара кэҥэтиллэн бэриллэллэр: саҕаланыыта 23 чаас оннугар 21 чаас, бүтүүтэ көннөрү күннэргэ 7 чаас оннугар 8 чаас. Өрөбүл уонна бырааһынньыктааҕы күннэргэ 22 чаастан 10 чааска диэри. Профилакторийдар, балыыһалар, кыра саастаах оҕолор учреждениеларын таһыгар күн аайы 13 чаастан 15 чааска диэри эбии чуумпу бириэмэ олохтонуохтаах.
Тэлэбиисэр, араадьыйа, о.д.а. аныгы аудио-тэриллэр улахан саҥаларын ханнык децибелларынан быһаарыахха сөбүн туһунан боппуруоска дакылааччыт ону билбэтин туһунан эттэ. Парламент судаарыстыбаннай тутууга уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев бэлиэтээбитинэн, бу боппуруоска саҥа ылыллыбыт КоАП-нан салайтаран, административнай ыстараап кээмэйэ намтатыллыахтаах. Кэпсэтиигэ Владимир Федоров сокуон ылыллара наадатын бэлиэтиир. Александр Сусоев ити этиигэ сөбүлэһэн туран, сокуон барылын нэһилиэнньэни кытта дьүүллэһэр наадатын ыйар. Сокуон барыла бастакы ааҕыыны ааһар.
«Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын туһунан» СӨ конституционнай сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» уонна «Бэйэлэрин боломуочуйаларын толорууну тохтоппут СӨ Президенигэр уонна вице-президенигэр, кинилэр дьиэ кэргэттэрин чилиэннэригэр социальнай уонна атын мэктиэлэри көрүү бэрээдэгин туһунан» СӨ сокуонугар уларытыылары киллэрии туһунан» сокуоннар барыллара ис тутулларынан биирдэр. Дакылааччыт, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Алексей Дьячковскай өрөспүү­бүлүкэ бу сокуона федеральнай сокуону утарарын бэлиэтиир.
Биллэрин курдук, өрөс­пүүбүлүкэ борокуратуурата боломуочуйаларын тохтоппут үрдүк дуоһунастаах дьону социальнай уонна атын мэктиэлэринэн хааччыйар туһунан сокуону бырачыастаабыта. Онуоха сүрүн куоһурунан Саха Өрөспүүбүлүкэтэ дотацияттан тутулуктаах экэниэмикэлээҕэ ыйыллыбыта. СӨ Үрдүкү суута борокуратуура бырачыаһын сокуоннайынан ааҕан, тохтотор быһаарыыны ылбыта.
«Манна өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар сүдү кылаатын киллэрбит, бастакы президент Михаил Николаев туһунан этэн аһарыахпын баҕарабын. Президенниир сылларыгар кини өрөспүүбүлүкэтин туһугар ыыппыт күүрээннээх үлэтин-хамнаһын ким да мэлдьэһиэ суоҕа дии саныыбын. Улахан салайааччы үтүөтэ эмиэ сыаналаныахтаах. Бастакы президеҥҥэ, Михаил Николаевка, мин санаабар, туспа судаарыстыбаннай мэктиэлэри олохтуур наада», — диир Владимир Федоров.
— Сотору өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү суута уонна боро­куратуурата биһиги хайдах олоруохтаахпытын уонна үлэлиэхтээхпитин сүрүннээн, ыйан-кэрдэн биэрэр дьаһалтаҕа кубулуйаллара буолуо, — диир Василий Власов. – Атын эрэгийиэннэр бу боппуруоска улахан «сыылбалар». Холобур. Татарстаан, Башкортостаан өрөспүүбүлүкэлэрэ бэйэлэрин урукку президеннэригэр олохтообут мэктиэлэрин уурата охсорго тиэтэйбэттэр. Михаил Николаев Сахатын сиригэр үтүөтүн намтатар, өссө аһара баран билиммэт буоларбыт төһө сиэрдээх быһыыный? Федеральнай дотацияттан тутулуктаах үһүбүт. Оттон ким биһигини дотационнай субьект оҥорбутай? Хаһан эрэ хомуллар нолуок аҥаара өрөспүүбүлүкэҕэ хаалара дии, билигин төһөтө хааларын ким этиэй?
— Дьон хараҕын чиэһинэйдик утары көрөр инниттэн, биһиги сокуону тутуһабыт, сокуонунан салайтарабыт, — диир мунньа­ҕы ыытааччы Александр Жирков. – Боппуруос уустук, манна бырабыыталыстыбаны кытта бииргэ эбии көрөр түгэн үөскүөн сөп.
Сокуон барыла бастакы ааҕыыга ылыллар. Мантан салгыы мунньах үлэтин тэтимэ күүһүрэр уонна түргэтиир.