Испэктээкил кэннэ санаалар

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков испэктээкил кэннэ санаатын эттэ: “Саха сирин историятыгар  ураты суолталаммыт бу сийиэс историятын үчүгэйдик толору үөрэтэ иликпит. Араас улуустартан сүүстэн тахса делегат талыллан кэлбитэ. Билигин кинилэртэн 60-тан тахсалара эрэ кимнэрэ-туохтара, тугу үлэлээбиттэрэ биллэр. Онтон атыттара ааттара делегат быһыытынан эрэ сурулла сылдьар. Биһиги инникитин кинилэр кимнээхтэрин үөрэтиэхпит. Пьеса ааптарыгар  Дмитрий Наумовка, испэктээкил режиссеругар Руслан Тараховскайга  уонна театрбыт артыыстарыгар сүҥкэн үлэҕит иһин махтанабын. Бүгүн сценаҕа бастакы туруута буолла. Дьон театр нөҥүө бу съезд туһунан элбэҕи билиэҕэ. Испэктээкил инникитин өссө чочуллан, тупсарыллан тахсыаҕа”.

«Республика» туһунан биирдиилээн дьон тус санаатын истээри, испэктээкили көрөн тахсан иһэр дьону утары көрсөн, тута ыйыталастым.

Валя Скрябина, Владивосток куоракка Бүтүн Арас­сыыйатааҕы «Океан» оҕо киинин үлэһитэ: “Бу испэктээкили политическай ис хоһоонноох диэбиттэрэ. Чуҥкук буолуо дии санаан аһарбыттааҕым. Сылдьан баран, кэмсиммэтим. Аҥардас испэктээкил саҕаланыыта ураты этэ. Руслан Тараховскай киирэн: «Артыыстар, бары читкаҕа кэлиҥ», – диир. Бары төгүрүк остуол тула олороллор. Онтон салгыы сыыйа-баайа испэктээкил иһигэр киирэн хаалбыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. Итини сатыахха наада. Итиэннэ быдан сыллардааҕы дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтиилэрэ, сыһыаннара көстөр. Бу маныаха ылсар, пьесаны суруйааччыга да, туруорааччыга да – хорсун хардыы. Сюжетын линията олус табыллыбыт дии санаатым. Дойдугуттан тэйэ сылдьаҥҥын, уопсайынан, дойдуҥ туһугар долгуйарыҥ күүһүрэр эбит. Өрөспүүбүлүкэҥ историятын кэрэһилиир маннык дириҥ ис хоһоонноох айымньыны көрөммүн ис-испиттэн хараастан, санааҕа ылларан аастым”.

Вячеслав Семенов, «Тыымпы” производственнай кооператив дириэктэрэ: “Испэктээкил – сонун тема. Олус бэркэ туруорбуттар, ол гынан баран, ситиэн-хотуон, өссө да чочуллуон наада быһыылаах. Аатыттан саҕалаан. “Республика” диэн, мин санаабар, наһаа быһаччы. Олох уларыйыытын көрдөрөр кирбии кэм ис хоһоонун артыыстарбыт сүрдээх үчүгэйдик биэрдилэр. Биллэн турар, Саха тыйаатырыгар олус күүстээх састаап үлэлиир. Ити сийиэс ыытыллан, ааны арыйан таһырдьа тахсар кэриэтэ атын эйгэҕэ киирдэхпит дии – саҥа олох үктэлигэр таҕыстахпыт. Кэлин ыччакка көрдөрөн, историятын билэригэр сүдү кылаат буолуо этэ. Ыччат хайаан да бэйэтин историятын билиэхтээх, ытыктыахтаах”.

Людмила Олесова, пенсионер: “Мин Ленскэй оройуонуттан сылдьабын. Бу испэктээкил турбута олус үчүгэй. Өссө да хото көрдөрдүннэр диэн баҕа санаабын тиэрдэбин. Ыччат хайаан да көрүөн наада. Историяны билбэт да киһи буолларбын, олус сэҥээрэн көрдүм”.

Иван Шамаев, Ил Түмэн депутата: “Мунньах туһунан испэктээкил Саха тыйаатырыгар аан бастакытын турбута буолуо. Бүгүн бастакы оонньуулара. Ол эрээри артыыстар ити кэм тыҥааһынын олус итэҕэтиилээхтик тиэртилэр, дьону өрүкүтэр гына кыахтаахтык оонньоотулар. Ити олус үчүгэй. Драмаҕа оччотооҕу дьон сыһыанын көрдөрөр лирическэй түгэннэр бааллар. Мантан сорохторо мөккүөрдээх да буолуохтарын сөп. Ол гынан баран, ити көрөөччүнү тардыы биир ураты ньымата. Оттон дойду салайааччыта – Сталин автономияны ыларга оруола көһүннэ эрээри, арыый судургу соҕус дуу дии санаатым. Кини оҕуруктаах өйүн арыый сытыытык биэриэххэ сөп этэ. Тоҕо диэтэр, өрөспүүбүлүкэ олохтонуута олус уустук өрүттэрдээх этэ. Ити туһунан Сталин бэйэтэ, сүрүн ис хоһоонун тиэртэххэ, маннык этэн турардаах: “Гражданскай сэрии 4 сылын устата национальнай өрөспүүбүлүкэлэр эдэр хомуньуустара бу сэрии кыһалҕатыттан күһэйтэрэн, бэриллибит автономияны оонньуу курдук буолбакка, ыраас мууска ылыннылар уонна дьиҥнээх автономияны туруорсаллар». Биллэн турар, испэктээкил история чахчытын барытын чопчу, толору биэрэр кыаҕа суох. Испэктээкили, уопсайынан, олус сөбүлээтим”.

Петр Бурцев, «Бороҕон» ГУТ салайааччыта, зоотехник: “Мин Булуҥ улууһуттан кэлэ сылдьабын. Доҕорум билиэт булан, бу испэктээкилгэ сырытыннарбытыттан олус үөрдүм. Историяны улаханнык билбэт киһибин. Ол гынан баран, бу испэктээкилтэн дойдум, норуотум дьылҕатын арылхайдык көрдүм, улаханнык сэргээтим. Өрөспүүбүлүкэбит туһугар турууласпыт олох оҕочоос, эдэр баҕайы дьон итинник уустук дьыалаҕа ылсан, автономияны турууласпыттар эбит. Киһи сөҕүөн курдук”.

Анна Степанова, Култуура уонна искусство арктическай институтун устудьуона: “Наһаа астынным, долгуйдум. Артыыстар Сахабыт сирин историятын биир суолталаах кэрчик кэмин олус үчүгэйдик тыктаран көрдөрдүлэр. Саха сирин ыччата барыта көрөрө буоллар, дойдутун ордук сыаналыа этэ”.

Валерий Бубякин, Хаҥалас Уулаах Ааныттан сылдьар култуура үлэһитэ: “Бу миниатюра испэктээкил буолбатах, тыйаатырга эрэ турар кыахтаах эбит. Холобур, гастрольга итиччэ элбэх киһини соһо сылдьыбат буоллаҕыҥ дии. Итиэннэ мунньах туһунан пьеса буолан, бары кумааҕыларын туппутунан сылдьаллар. Арыый да кумааҕыны кыччаталлара буоллар. Санааҕар, онтон оруолларын ааҕаллар дуу диэх курдук. Бу олус дьоһун, ыарахан тема. История, политика элбэх утарыта турсууттан, сытыы боппуруостартан турар буолан, кыраҕы сыһыаны эрэйэр. Манна политиканы үчүгэйдик билэр киһи ылсар үлэтэ. Дьэ, силигин ситэрэн баран, аны ыччакка көрдөрүөх тустаахпыт. Сабыылаах испэктээкил гыммакка, телевидениенэн версиятын оҥорон, өрөспүүбүлүкэҕэ бүттүүнүгэр хото тарҕатыахха баара. Ыччат историятын көрдүн, биллин диэн. Сорох дьон ыччат итинник уустук теманы аахайбат, НВК-ны көрбөт диир. Барыбытын биир угунньаҕа угар сатаммат. Киһи барыта тыал курдук буолбатах. Дьон кыра-кыралаан иҥэринэн, сэргээн, өйдөөн-төйдөөн иһиэ”.

Оттон испэктээкил режиссера Руслан Тараховскай бу айымньыны туруорарга хайдах ылсыбытын, пьесаны дьон-сэргэ ылынарын гына туох “албастары” туттубутун маннык сэһэргээтэ.
«Дмитрий Наумов саха тыйаатырын кытта үлэлэспитэ ыраатта. Бу иннинэ кини пьесатынан «Оҕустар забастовкалара” диэн уонна Исидор Барахов туһунан «Бүгүн эбэтэр хаһан да…» испэктээкиллэр турбуттара. Онон Дмитрий Федосеевич тыйаатыр үлэтин, айылҕатын үчүгэйдик билэр, онон үлэлииргэ чэпчэки. Бастаан утаа «Республиканы» туруорарга ылсыам инниттэн бу мунньах туһунан пьеса буоларын, ааптар архыыбы, историческай докумуоннары кытта үлэлээбитин учуоттаан, онон дьоҥҥо-сэргэҕэ чуҥкук, биир күрүс буолуо суохтааҕын тута бэлиэтии көрбүтүм. Олоххо чахчы буолбут мунньах суолтатын биэрэргэ, режиссер быһыытынан, сүрүн болҕомтобун онно уурбутум. Билиҥҥи дьон, ордук ыччат оонньуу хамсааһыннаах, өрө күүрүүлээх, сэргэх буолуон баҕарар. Онон биир да сыана хатыланыа суохтаах, бириэмэтинэн да аһары уһун буолбатын курдук оҥорорго сыал туруорбутум. Сорох сыаналары быһан-отон, кылгатан, ааптарга бэйэтигэр уларыттаран, сүрүн событие – съезд буолар күнүгэр (кульминационнай түгэҥҥэ) сыыйа илдьэн испитим. Баартыйалаах уонна баартыйата суох сийиэс кыттыылаахтара тус-туспа хартыынанан бэриллибиттэрэ. Тиһэҕэр сийиэс буолар эрэ күнүгэр тиксиһиннэртээн түмүктээбитим. Испэктээкил тыҥааһыннаах түгэннэрин табан, көрөөччү дууһатын кылын таарыйыы — бу тыйаатыр сүрүн соруга буоллаҕа дии — буукубанан кумааҕыга суруллубуту дууһалыыр, тыыннаах оҥорор аналлаахпыт”.

“Республиканы” тус бэйэм олус биһирээтим. Көрө олорон араас санаа киирдэ, төһө эмэ бу сийиэс суолтатын билэр, аахпыт, үөрэппит да буолларбын, долгуйдум, уйадыйдым. Олорон ааспыт дьоммут, историябыт чахчыларын тыыннааҕымсытан көрдөрүү, дьоҥҥо быһаччы дьайар күүһэ, амтана – тыйаатыр оруола онно сытар эбит ээ дии санаа­тым

Ирина ХАНДЫ.