Барыта бэйэбититтэн тутулуктаах

Убайааҥҥа, билигин «Берез­ка» маҕаһыын турар сиригэр, наһаа үчүгэй хатыҥ чараҥ баара. Ол хатыҥ арыыны бүтүннүү кэрдэн кэбиспиттэрэ, арай, хатыҥ турбут бэлиэтин маҕаһыыны «Березка» диэн ааттаабыттара.
Билигин баанньык ньоҕох уутунан дэлби киртиппит, дьү­дэп­пит маардарын (дьиҥнээх аата “Тоттоойук маара” диэн) кытыытыгар дьэдьэн бөҕөтө үүнэрэ. Онно оҕо сылдьан, бурдук ылгыы таарыйа, дьэдьэннээн сиир этибит. Билигин ол суох. “Тоттоойук маарын” анараатыгар Убайаан уулуссатын сыырын үрдүнэн уонна өрүс диэки өттүнэн ортотунан аллея курдук хатыҥ чараҥ үүнэн ахан турбута. Ол хатыҥ чараҥ миэстэтин, оччотооҕу поссовекка үлэлиир кэлии дьон, сэттэлии суотайынан ыалларга үллэрэн биэрбиттэрэ. Билиҥҥи бэкээринэ аннынан ыраас баҕайы уулаах маар баар этэ. Онно кэлин райпотребсоюз гаражтарын туппуттара. Массыына оҕунуоҕа, сэлээркэтэ киирэн ол маар көҕөрө сытыйан сытар.

Ити курдук Ньурба иһигэр айылҕа анаан оҥорон биэрбит кэрэ-үтүө сирдэрэ бааллар этэ. Убайааҥҥа медгородок сиригэр-уотугар, былыр аттакылар ойууру солоон бааһына оҥостоллоругар, ол хатыҥ чараҥы тыыппатахтар этэ, ордорбуттар. Дьэ, ону биһиги, «аныгы сайдыылаах дьон», суох оҥорон турабыт.
Аны үүт собуотун территориятыгар тиийдэххэ, билиҥҥи Сюлинскай уулуссатынан бардахха эмиэ арыы хатыҥ баара. Ону «бу хатыҥы кэрдэн дьиэтэ туттуҥ, уһаайбата оҥостуҥ» диэн ыалларга 7-лии суотайынан быһан биэрбиттэрэ. Онно Семенов Уйбаан диэн билэр киһим, бэккиһээн, дьиэм оннун эрэ кэртим, атынын хааллардым диэбитэ. Билигин ол сир киһи курдары көрөр буолбут, бүтүннүү хатан бүппүт.
Ити эрэ буолуо дуо?! Уба­йааҥҥа остолобуой турбут сиригэр билигин араас маҕаһыыннар бааллар уонна оскуола спортивнай былаһаакката эҥин тэриллибитэ. Итиннэ эмиэ наһаа үчүгэй арыы ойуур баара, ол иһинэн Накааска тахсар айан суола этэ. Онно бэлэх уурар, сиэл ыйыыр ытык тиит турбутун кэрдэн кэбиспиттэрэ. Убайаан оскуолатын оннугар арыы талах баара бүтүннүүтэ кэрдиллибитэ.
Дьэ билигин кэлэн көҕөр­дүүнү ыытыахха диибит. Мин көрөрбөр, бу улахан наадалаах үлэ улахан көһүүннүк ыытыллар курдук. Биһиги биири өйдүөхтээхпит — алдьатар олох дөбөҥүн, оттон чөлүгэр түһэрэр уустугун ааһан, өссө кыайтарбатын. Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ наһаа нарын, уйан ээ. Ону бигэтик өйдүөхтээхпит уонна учуоттуохтаахпыт.
Аны Ньурбабыт тулатын ылан көрүөҕүҥ. Хас да сыл­лааҕыта Ньурбачаанныыр суолтан чугас 40-ча массыына бөҕү тиэйтэрбиттэрэ. Ити бөҕү-саҕы ким да туораттан аҕалан куппат. Ньурба олохтооҕо бэйэтэ кутар. Тоҕо бэркиһээбэттэрэ эбитэ буолла? Кэнчээри ыччаппытыгар, кэлэр көлүөнэлэргэ тугу хаалларабыт, бөҕү дуо?
Аэропорт кэннигэр, уруккута Антоновкаттан Дьиикимдэҕэ тахсар суол кытыытыгар, 1992 сыллаахха, бэйэм бөһүөлэк сэбиэтигэр исписэлииһинэн үлэлиир эрдэхпинэ, бэрэссэдээтэлбит Алексей Софронович Захаров төһө эмэ утарбыппыт үр­дүнэн, сөмөлүөт көтөр-түһэр балаһата улаатыахтаах, онно чугастан сөптөөх буор наада диэн матыыптаан, наһаа үчүгэй долгураҥ таала сыһыыны буор ылар карьер оҥорторбута. Буорун дэлби сүргэйэн баран, балаһа оҥорбуттара. Билигин ол балаһа таах быраҕыллан сытар. Хаарыан­наах таала хонуу, куорат бөҕүн-сыыһын тоҕор сиргэ кубулуйбута ыраатта.

Эрэдээксийэттэн
Ытык кырдьаҕас Н.Мартынов кэмигэр киллэрбит этиитин Ньурба куорат салалтата болҕомтоҕо ылары уонна эппиэтин биэрэри тоҕо наадалааҕынан аахпата? Өрүүтүн буоларыныы, бастаан саҥата суох хаалларан баран, үргүлдьү умуннаран-тэминнэрэн, онтон тиһэҕэр «кыайыылаахтык» олоххо киллэриигэ суоттаныы баар быһыылаах.
Дьиҥ баарынан, айылҕабытын хостуур бырамыысыланнас эрэ дьү­дэтэр буолбатах, бэйэбит, олохтоох нэһилиэнньэ, маныаха «сүүнэ кылааппытын» киллэрэ турарбытын мэлдьэһэр кыахпыт суох. Үөһэттэн түһэриллибит «Экология сылынан» эрэ буолбакка, Ийэ айылҕабыт туһугар бүттүүн турунуу – олохтоох дьон мүччүрүйбэт иэспит.

Элбэх хобдох чахчылартан бэрт аҕыйаҕын эридьиэстээн туран, манныкка тохтуубун: Сүлэ суолуттан хаҥас диэки, урукку сибиинньэ пиэримэтин анараата, айылҕа анаан-минээн үүннэрбит икки маһа баар: Аар Хатыҥ, онтон арыый тэйиччи — аарыма улахан тиит. Аны онтубутун суох гынан эрэбит. Ханна да суох Аар Хатыҥы, ханна да суох Баай Тиити! Бу аарыма тиит модьутун икки киһи кыайан кууһара саарбах. Миэтирэ курдуктан лабааланан тахсар, туох да сүрдээх хойуу баҕайы лабаалаах. Бу мин курдук орто уҥуохтаах киһи хардыылаан көрбүтүм, лабаатын уһуна 10 хаамыы. Биирдии лабаата бэйэтэ биирдии тиит курдук.
Аны Аар Хатыҥ туһунан. Былыргы саха итэҕэлинэн, ман­нык хатыҥы сир-дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун уйаланаары үүннэрэрэ үһү. Мин бу Аар Хатыҥы Ньурба Эбэтин иччитин уйата дии саныыбын. Хатыҥы 1947 сылтан билэбин. Олоҥхо ыһыаҕар, Саха сирин бүтүннүүтүттэн ыалдьыттар кэлбиттэригэр, Ньурба куоракка маннык хатыҥ баарын көрдүннэр, сэргээтиннэр, кэпсээн оҥоһуннуннар диэммин көрдөрбүтүм. Ол иннинэ бу хатыҥҥа тахсаммын, үрүҥ аһынан айах тутан туран, сир-дойду иччититтэн көрдөспүтүм. Ону, бэйэм сахалыы саныахпар, ылыммыт курдуга, түүлгэ-биккэ туох да биллибэтэҕэ. Аны бу хатыҥ турар сиригэр ыраас баҕайы уулаах көлүччэ, аттыгар үүммүт тиит ойуур иһигэр Сергей Васильев сэрии иннигэр пионер лааҕырын туттарбыт үчүгэй баҕайы ырааһыйата баар.

Хомойуох уонна соһуйуох иһин, сир-дойду иччилэрэ уйаламмыт аарыма Баай Тиит уонна Аар Хатыҥ силигилээн турар сирдэрэ, куорат ыаллара уһаайба оҥостоллоругар анаан бэриллибит.
Мин ыал уһаайба сирдэнэрин хаһан да утарбатах киһибин. Этэргэ дылы, уһаайбата суох ыал баар буолуон табыллыбат. Арай биири өйдөөбөппүн уонна ылыммаппын: аар айылҕабыт ытык бэлэҕин тоҕо биһиги булгуччу быртаҕырдыахтаахпытый, тиһэҕэр тиийэн суох оҥоруох­таахпытый? Саха норуотун улуу бэйиэтэ Эллэй сөҕөн-махтайан хоһуйбут, Куочай Баай Тиитин өйдөөн-санаан кэлиэҕиҥ эрэ. Ньурба улууһун өлбөт-сүппэт ытык бэлиэтэ буолуохтаах ол маспытыгар хайдах сыһыаннастыбыт этэй? Оттон бу кэпсэммит икки ытык мас, арааһа, биһиэхэ, ньурбаларга, сирбит-дойдубут иччилэрэ муҥутуурдук чугаһаан сылдьыбыт тиһэх бэлиэлэрэ буолуохтаах. Акаары уонна ньэгэй сыһыаммытын өрө тутан, өссө төгүл кинилэри киэр хайыһыннардахпытына, бука, ол бүтэһиктээх хоргутуу уонна кэлэйии буолуоҕа диэн түүйэбин.
Ээх дэтиэххэ дылы, Күөх Ньурба-киэҥ Ньурба диэн ааттаахпыт ээ. Ама, Ньурба күөх кырса, быйаҥнаах иэнэ баранан, бу баар-суох айылҕа кэрэ муннугун, кини бэлэҕин суох оҥоробут дуо? Маннык чөл, ыраас, ытык сири кэнчээри ыччаппытыгар хаалларан туран, “ураты харыстанар, тыытыллыбат күөх зона” оҥоруоҕуҥ диэн ыҥырыы суругу улуус хаһыатыгар 2013 сылга суруйбутум да, эппиэтэ күн бүгүнүгэр диэритин биллибэт.

Николай Мартынов,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах ытык кырдьаҕаһа. Ньурба куорат.