Таҥхалыыбыт дуо, доҕоттоор!

Таҥхалааһын туһунан араас санаа баар. Сорох билгэлэнэрин аньыыргыыр, сорох таҥха иэмин-дьаамын билэр, сылын аайы үгэс оҥостон таҥхалаан, олох олорорго күүс-күдэх ылабын диир эбит буоллаҕына, сорох-сорохтор таҥханы оонньуу-көр суолталанна дииллэр.
«Арчы дьиэтэ» духуобунас киинин исписэлииһэ, алгысчыт, СӨ култууратын туйгуна Борис Михайлов – Айылҕан этэринэн, өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан Таҥха Хаан таҥараҕа сүгүрүйэн, аатын ааттаан, сиэрин-туомун толорон кэлбиттэрэ. «Былыр балаҕаҥҥа ыал бүөмнээн көрүүлэнэр эбит буоллаҕына, Арчы дьиэтэ ыытар тэрээһиннэрэ куорат дьонугар туһуланар. Бу дьон норуот итэҕэлин умнубатыгар, сиэри-туому тутуһа үөрэнэригэр уонна киһи санаатын көтөҕөр аналлаах. Орто дойдуга дьон дьолу билэн бараары кэлэр диэн этэллэр. Ол эрээри санаа хоту буолбат. Киһи инники олоҕун кыратык сэгэтэн көрүөн, билиэн баҕарар. Атын кэмҥэ киһи мээнэ билгэлэммэт ээ. Чуолаан таҥха кэмигэр эрэ киһи дьиктигэ итэҕэйэр, иһиллэнэ сатыыр», – диир алгысчыт.
Таҥха туһунан ХИФУ Хотугу­луу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын институтун фольклорга кафедратын уһуйааччыта Вера Матвеева маннык санаалаах: «Таҥха былыр-былыргыттан баар өйдөбүл. Нууччалар «святочные гадания» диэннээхтэр. Үгүстэр итини онтон киирии диэн сабаҕалыыллар. Биллэн турар, таҥхалааһын сахаларга христианство киириэҕиттэн киэҥник тарҕаммыта чуолкай. Таҥхалааһын нууччаттан киирии эбитэ буоллар, айыыларбыт ааттарыгар, урукку тылга-өскө таҥха диэн тыл суох буолуо этэ буоллаҕа дии. Сүллүүкүн эҥин баҕар нууччалыыттан киирбит да буоллун, төрдүн-төбөтүн дириҥник көрдөххө, таҥха күннэрэ диэн сахаларга былыр-былыргыттан баар. Холобур, түөрэх быраҕыыта, сэргэ иһиллээһин, бүргэс сүүрдүүтэ уонна да атыттар».
Барҕаланыы, түстэнии Таҥха Хаантан тутулуктаах диэн сахалар өйдүүллэрэ. Таҥха – Күрүө Дьөһөгөй Айыы сэттэ ини-биилэриттэн биирдэстэрэ. Таҥха ааспыты аттаран, былыргыны ырытан, билиҥҥи олоҕу кытта тэҥнии тутан, кэнэҕэски кэлэр кэмнэри кэскиллээн көрөр улаҕалаах өйдөөх таҥара диэн саха билиҥҥи чинчийээччилэрэ быһаараллар.

Таҥха Хаан быһа барыллаан ахсынньы 22-23-с күннэригэр бэлиэтэнэр. Таҥха Хаан Айыы, саха итэҕэлинэн, Билгэ Хаанныын бииргэ кэлэр уонна олунньу ый 18-с күнүгэр диэри сылдьар. Таҥха Хаан киһи айылҕа ханнык эргииригэр түбэһэ төрөөбүтүгэр сыһыаран, кини дьылҕатын быһаарар. Онон Таҥха киһи таайар, сэрэйэр күүстэрин кытта сибээстээх. Айыы үөрэҕэ этэринэн, Таҥха киһи дьылҕатын билгэлиир ньымалары түмэр. Онуоха киһи күн, дьыл, үгэс эргииригэр түбэһэ төрөөһүнэ улахан суолталаах. Бу, этэргэ дылы, сахалыы зодиак да диэтэххэ, киһи сыыспата буолуо.

Сүллүүкүн диэн кимий?

Сүллүүкүн диэни иһиттэххэ, киһи хараҕар муостаах, туйахтаах, чооску сирэйдээх, куйбаҥнас кутуруктаах, кыыла-сүөлэ биллибэт дьээбэ көрүҥнээх абааһыны саныыгын.
Сахаларга чуолаан сүллүүкүн уобараһа нууччаттан киирбит буолуохтаах. Кут-сүр  түһэ Л.А. Афанасьев – Тэрис сүллүүкүттэр тустарынан маннык эппиттээх: «Тохсунньу 7 күнүгэр маҥнай оҕо сүллүүкүннэр (уот оттооччулар) тахсаллар. Кинилэр эрдэ тахсан, эргэ өтөхтөрү сөргүтэн олоххо бэлэмнииллэр. Онтон син орто саастаах, киэҥ соҕус билиилээх-көрүүлээх сүллүүкүннэр тахсаллар. Салгыы кырдьаҕас, муударай сүллүүкүннэр кэлэллэр. Былыргы дьон сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр таҥаһы таһырдьа ыйаабат. Киһи кута барсыа диэн аньыыргыыллар эбит. Сүллүүкүн тахсар кэмигэр айылҕа тымныы буолара ордук. Тымныы буоллаҕына, балар наһаа ырааппакка, чугас эргин сылдьаллар. Сылаас буоллаҕына, киэҥ сиринэн дайа сылдьан, араас ыарыыны тарҕаталлар үһү. Кинилэр  харчыны олус сөбүлүүллэр. Харчыны сүгэ сылдьан хаартылаан сүүйсэллэр үһү. Сүллүүкүн харчытыгар тиксэр түгэҥҥэр, үс күн иһигэр туттан бүтэриэхтээххин. Ол кэнниттэн харчыҥ уу ньамаҕа буолан хаалар үһү. Мин эһэм сүллүүкүнү көрбүт. Саха сүллүүкүннэрэ чопчу киһи курдук быһыылаахтар-таһаалаахтар диэн кэпсиирэ. Арай баттахтара уонна хаастара эрэ суох үһү. Биллэн турар, сүллүүкүн дьон айбыт уобараһа  буолар. Биир бэйэм сүллүүкүн хаама сылдьара буолуо дии санаабаппын».

Оччоҕо таҥхалыыбыт дуу, таҥхалаабаппыт дуу?

Атын эйгэни кытта алтыһыы сэттээх-сэлээннээх буолаарай дуу… Биитэр харыстанар ньыма баара буолаарай? Эбэтэр анал үөрэхтээх, айдарыылаах дьоҥҥо эрэнэн, дьылҕабын таайтарарым ордук дуу?
Арчы дьиэтин директора Валентина Бочонина: «Тохсунньуга Таҥха Хаан – саамай муҥутаан, сиргэ чугаһаан турар кэмэ. Бу кэмҥэ халлаан оройо аһыллан, элбэх сөптөөх информация сиргэ түһэр. Ону айылҕалаах дьон ааҕан, хомуйан ылан киһиэхэ тиэрдэр кыахтаналлар. Туох барыта кээмэйдээх-кэрдиистээх. Сылы супту көрүүлэнэринэн үлүһүйүү сэттээх-сэлээннээх буоларын сэрэйэбит. Ол иһин Арчы дьиэтэ Таҥха күннэрин анаан-минээн алгыстатан-арчылатан ыытар үгэстээх. Итиэннэ биһиги куту аймыыр бүлүүһэ сүүрдүүтүн, сэргэни миинии, остуол хаамтарыыта, ойбон иһиллээһинэ эҥин диэн билгэлээһини ыыппаппыт. Кыайа-хото тутар, кыахтаах кырдьаҕастаах дьон бэйэлэрэ дьиэлэригэр ыытыахтарын сөп», – диэн быһаарар.
«Киһи үчүгэйи эрэ өтө көрөн, онтон эрэллэнэн, инникитин олох олорорго күүс-күдэх ылыахтаах. Нуучча улуу бөлүһүөгэ А.Ф. Лосев, инники дьылҕатын билбэт киһи кыайан сайдыбат, олох олорор интэриэһэ сүтэр диэн этэр. Ол эрээри билгэ эрэ барыта үтүө буолбата чахчы. Киһини быһа этии диэн баар. Мантан сылтаан киһи доруобуйата айгырыан, санааҕа-онооҕо ылларыан сөп. Киһи ханнык баҕарар түгэҥҥэ олоҕун бэйэтэ уларытыан сөп. Эмискэ өрүһүлтэлээх, үчүгэй санаа киирдэҕинэ, киһи дьылҕата тосту уларыйар», – диэн Тэрис бэлиэ­тээн турардаах.
Борис Михайлов – Айылҕан: «Билгэлэнии ыал дьиэтигэр, бэйэтин эйгэтигэр чуумпутук барара биһирэнэр. Былыр балаҕан аайы сатыыр киһини ыҥыран, биитэр аҕа саастаах дьон тэрийэн, тустаах сиэри-туому толорон таҥхалыыллара», — диэн кэпсиир.

Ыспыраапка
Быйыл Арчы дьиэтигэр таҥха киэһэтэ тохсунньу 11 күнүттэн саҕаланар. 4 күн ыытыллар. Бастаан алгыс, ыраастаныы ыытыллар. Онтон өйдөтүү, таҥха туһунан кэпсэтии, “Олох кистэлэҥнэрэ” диэн уус-уран дьүһүйүү, таҥха оонньуулара. Ол кэнниттэн биирдиилээн ыйытыылаах дьон тустаах көрбүөччүгэ инникитин тыктаран көрдөрүөн, алгыстаныан, ыраастатыан сөп. Киэһэ 5 ч саҕаланар. Киирии билиэт – 250 солк.

 

Арчы дьиэтигэр таҥха киэһэтэ

Аныгы кэм киһитин олоҕо дьалхааннаах, араас иһитиннэрии да элбэҕэ, киһи кутун-сүрүн ыһар, аймыыр. Кэнники кэмҥэ аан дойду үрдүнэн духуобунаска болҕомто улаатта. Итэҕэл боппуруоһа ол иһин сытыытык турар. Саха киһитэ чараас эйгэлээх диэн мээнэҕэ эппэттэр. Таҥха Хаан таайтарыылаах кэмигэр киһи тас эйгэттэн ис туругун иһиллэнэн көрөр, инникитин билиэн-көрүөн баҕата биллэ улаатар.
Арчы дьиэтигэр сыл ахсын үгүс киһи таҥха киэһэтин биһирээн сылдьар. Манна 15 сыл устата таҥха күннэрэ ыытыллан кэллилэр. Арай былырыын эрэ бопсуу баар буола сылдьыбыта. Бу туһунан тэрилтэ үлэһитэ, алгысчыт Борис Михайлов – Айылҕан маннык санаалаах: «Сыллата син биир мөккүөрдээх буолар. Ол аата таҥханы тэрийэрбитин утарар күүстэр, уопсастыбалар, дьон бааллар. 15 сыл тухары араас утарсыыны көрсөн кэллибит. Былырыын 6 күн таҥха күннэрин ыытарга былааннаммыппыт. Саха тыйаатырыттан Прасковья Адамованы ыҥыран, театрализованнай көрдөрүүнү бэлэмнээн, дьон-сэргэ култууратын, фольклорун билэрин, өйдүүрүн гына тэриммиппит. Ону эмискэ бопсоннор, былырыын таҥха күннэрин ыыппатахпыт. Биһиги сыыһабыт диэн, баҕалаах дьону барытын киллэртээбиппит. «Битва экстрасенсов» муода буолан, онно кытынным, “ону сатыыбын, маны сатыыбын” диир көрбүөччүбүн дэнэр дьон элбээтэ. Билигин ааттаах-суоллаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ чахчы көмөлөһөр, норуот ылынар, итиэннэ науканы кытта ситимнээн, үгэһи, сиэри-туому билэр дьону ыҥыртыыбыт.

Тэрилтэбит үлэлиэҕиттэн 15 киһиттэн турар сүбэ-ама биэрэр сэбиэт диэн тэриммиппит. Балар истэригэр Ульяна Винокурова, Розалия Бравина, Анатолий Гоголев, Афанасий Федоров, Вильям Яковлев курдук биллэр наука доктордара, учуонайдар бааллар. Кинилэр сүбэлэринэн-амаларынан сирдэтэн, итэҕэлбитин үөрэтэбит, дьоҥҥо тиэрдэргэ көмөлөһөбүт. Үгэстэри билэр, илдьэ сылдьар дьону түмэн, науканы кытта дьүөрэ тутан, нэһилиэнньэҕэ тиэрдии – сүрүн сорукпут.
Быйыл “Олох кистэлэҥнэрэ” теат­рализованнай туруорууну бэлэмнээн олоробут. Тэрилтэбит эдэр үлэһиттэрэ күннээҕи олоххо буолар түгэннэри таҥханы кытта ситимнээн, бэтиэхэлээх өттүн көрдөрүөхтэрэ. Таҥха Хааҥҥа сүгүрүйүү сиэрин-туомун биллэр алгысчыт Афанасий Федоров толоруоҕа. Максим Дуранов, Анисия Левина, Тайаана, Салайа Софронова, Мария Покатилова уонна да атын бу эйгэҕэ биллэр-көстөр алгысчыттар, көрбүөччүлэр, норуот эмчиттэрэ кэлэн, дьон-сэргэ муунтуйар санаатын быһаарыыга, тустаах ыйытыыларыгар, кыһалҕаларыгар көмө буолуохтара».
Алгысчыт тэрээ­һиҥҥэ кэлиэн баҕалаах дьоҥҥо туһаайан маннык сүбэлиир: «Хас биирдии киһи син биир баҕата туолуон баҕарара кэмнээх буолуо дуо. Ол гынан баран маннык тэрээһиҥҥэ, дьиэҕэ-уокка, этэргэ дылы, түөрэҕиҥ түҥнэстэ да түстэҕинэ, киһи ис санаатыгар (интуиция) эрэниэхтээх. Барытын ыраас мууска ылынар, гипнабельнай буолар сатаммат. Олус уйан, итэҕэйимтиэ дьон баар буолар. Киһи уйулҕатыгар, санаатыгар дьайыынан аан дойду тутуллан турар, санаата көтөҕүллүбүт киһи сымара да тааһы көтөҕөр кыахтаах диэн дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо. Ол иһин кэлбит дьоҥҥо, билгэлээччигэ да эрдэттэн сэрэтэбит. Туох эмэ куһаҕан да көстөр түгэнигэр, ханарытан, соргутун тоһуппат, соһуччу буолбатын курдук тиэрдэригэр сүбэлиибит. Төттөрүтүн сүбэнэн-аманан, киһи хайдах гынан онтон төлөрүйүөн сөбүн быһаарарын эрэйэбит. Киһи баҕата туоларыгар эрэнэн кэлэн, онно сөптөөх хоруйу истэн сүргэтэ көтөҕүллэр, кыайыгас буолар. Ол туһугар үлэлиибит».

Ирина Ханды.