Дуоһуйа-астына үлэлээбиппитинэн дьоллоохпут

Мин олоҕум суруналыыстыканы кытары сибээстээх буолуоҕуттан ыла, үлэлэригэр бэриниилээхтэринэн холобур оҥостор уонна ытыктыыр дьонум үгүс этилэр. Олортон биирдэстэринэн кэргэннии Скрябиннар буолаллар. “Саха сирэ” хаһыакка университет кэнниттэн үлэлии кэлэрбэр Валерий Михайлович Скрябин эппиэт сэкирэтээринэн үлэлиирэ, оттон кэргэнэ Светлана Васильевна “Якутия” хаһыакка эмиэ бу дуоһунаска сылдьара. Валерий Михайлович ханнык да хааччаҕа суох билиитинэн сөхтөрөрө. Мин санаабар, кини билбэтэ диэн суоҕа. Историяҕа киирбит событиелары, дьону эндэппэккэ кэпсиирэ, ол эрэ буолуо дуо, сир шарыгар баар бары дойдуну, куораты, ол айылҕатын, сирин-уотун ааҕа билэрэ, быһатын эттэххэ, энциклопедическай билиилээх этэ. Оттон Светлана Васильевна эдэркээн сылдьан “Молодежь Якутии” хаһыат редакциятын сурук отделыгар үлэлии киириэҕиттэн бэчээт үлэтигэр бүүс-бүтүннүү дууһатынан бэриммитэ.

Светлана уонна Валерий Скрябиннар.

Мин Скрябиннары бэчээт үлэтигэр олохторун анаабыт, үлэлэригэр бэриниилээх “көстүбэт фронт үлэһиттэрэ” диэн көрөрүм. Билигин Светлана Васильевна уонна Валерий Михайлович сынньалаҥнарыгар олороллор. Хам-түм ыытыллар бэтэрээн суруналыыстар көрсүһүүлэригэр сылдьан, үөлээннээхтэрин кытары уруккуну-хойуккуну ахтыһан ааһаллар. Биир оннук көрсүһүү кэнниттэн мин Светлана Васильевнаны кытары Союз саҕанааҕы хаһыат үлэтин туһунан кэпсэттибит.
Светлана Васильевна ол кэм­нээҕи үлэ-хамнас туһунан ахтыбытын таһаарабын.

Байыас-суруналыыстары кытары

Мин 1970 сыллаахха “Молодежь Якутии” хаһыакка үлэлии киирбитим. Онно Валерий Москваҕа Историческай-архивнай институкка үөрэнэ барбыт этэ. 1975 сылга үөрэҕин бүтэрэн кэлбитин кэннэ билсиһэн ыал буолбуппут. Мин сэкирэтээр-машинистка быһыытынан уонна сурук отделыгар үлэлиирим. Биэс буолан кып-кыра хоско олорон суруналыыстар ыстатыйаларын, дьон суругун бэчээт массыынатыгар охсон тырылатарбыт. Оччотооҕу бэчээт үлэһиттэрэ бары үлэни ылсарга бэлэм, “универсальнай” буоллахпыт. Ол курдук, сарсыарда аҕыс чааска кэлэн, ыстатыйалары бэчээттээн баран, типографияҕа көмөлөһө барарбыт. Оччолорго “Молодежь Якутии” редакцията билигин Ленин проспега уонна Октябрьскай уулусса быһа охсуһууларыгар турар ВТБ баан оннугар быыкаа дьиэҕэ баара. Оттон билигин “Илин Эҥэр” маҕаһыын турар сиринэн икки этээстээх мас дьиэҕэ атын хаһыаттар редакциялара бааллара. Мин, бу санаатахха, “Бэлэм буол” хаһыаттан атын, бары хаһыакка үлэлээбит эбиппин. “Молодежь Якутии”, “Эдэр коммунист”, “Социалистическая Якутия”, “Кыым”, “Советы Якутии”, “Якутия” хаһыаттарга таһаарааччы корректорынан, таһаарааччы редакторынан үлэлээбитим. Оччотооҕу хаһыаттарга Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара элбэх этилэр. “Социалистическая Якутия” хаһыакка үлэлии кэлэрбэр суруналыыс-байыас Константин Иванович Кузнецов редактор этэ. Михаил Иннокентьевич Бертелевы саныыбын, эмиэ сэрии кыттыылааҕа, таһаарааччы редактор этэ. Бары улуу дьон, өлүүнү-сүтүүнү кыайбыт, дойдулара чэчирии сайдарын туһугар кыһаллар бэчээт үлэһиттэрэ этилэр.

Үлэбитигэр хоно сыһар этибит

Сарсыарда 8 чаастан үлэбит тигинэччи саҕаланан барара. Билигин хаһыат таһаарыыта түргэн бырассыас. Суруналыыс суруйбут матырыйаала компьютер көмөтүнэн таҥыллар, типографияҕа электроннай ньыманан ыытыллар. Онно эмиэ аныгылыы сыа-сым курдук бэчээттээн, киэһэ типография кырааскатынан дыргыйбыт хаһыат бэлэм буолар. Оттон урут суруналыыс матырыйаалын суруйан туттардаҕына, үлэ дьэ саҕаланар. Биһиги эрдэ бүтэр баҕаттан типографияҕа көмөлөһө сүүрээччибит. Эрдэлээтэхпитинэ түүн 12 чааска бүтэбит. Оттон сийиэстэр, улахан мунньахтар буоллахтарына, олох да телетайптары кэтэһэн хоройон олороҕун. Аны ол матырыйаалы булгуччу уобаластааҕы комитекка бэрэбиэркэлэтэбит. Ол эргэ бэчээт дьиэтин иккис этээһигэр баар Уобаластааҕы литературнай цензура боломуочуйалаахтара ыстатыйаны, таҥыллыбыт хаартыскалары бэрэбиэркэлииллэрэ.

Мин оччотооҕу типография үлэтин кыратык билиһиннэриим. Метранпаж (хаһыаты тимир лиис­кэ таҥааччы) үлэтин аныгы дьон өйдөөбөттөрө буолуо. Ол аата хаһыаты балаһаларынан талар киһи, хаһыат макетын бэлэмниир. Билиҥҥитэ «верстальщик» диэн ааттыыллар. Оттон суруналыыс илиитинэн суруйбутун, ону массыыҥканан бэчээттэммитин кэннэ, ол тиэкис линотипискэ, ол эбэтэр сибиниэһинэн буукубалары кутан оҥорор линотип массыынаҕа хаһыат устуруокаларын талар киһиэхэ бэриллэрэ. Сибиниэс устуруокалар эргийэ сылдьаллара. Бастаан биирдии буукубанан хаһыат балаһатын аатын, матырыйаал төбөтүн талаҕын. Сибиниэс киэпкэ бэчээттииргэ аналлаах араас кээмэйдээх буукубалар бааллара. Эрдэттэн таас клишелары оҥороллоро. Аны, сыыһа таҕыстаҕына, устуруокатын барытын уларытаҕын. Дьэ, биһиги бу үлэлэригэр кэлэн көмөлөһөрбүт. Оо, типографияҕа (билигин Национальнай художественнай музей буолан турар) сибиниэс быыла өрүкүйэн олороро. Кэлин Бэчээт дьиэтин утары билигин “Туймаада” киин дьиэтигэр көһөн баран, Илья Михальчук мэр буолан баран, бордууһуна оҥотторон, арыый да ол буортулаах салгыны убата сатаабыттааҕа. Ол да саҕана салгын буортута нуорматтан 12 төгүл аһара барбытын быһаарбыттара. Аны тыаһа-ууһа сүрдээх. Кэлин хаһыытаан кэпсэтэргэ үөрэнэн хаалбыппыт.
Дьэ, ол курдук, хаһыат нэдиэ­лэҕэ үстэ тахсара. Кырдьык, уустук үлэ этэ. Кымырдаҕас курдук элбэх киһи саба түһэн үлэлээтэҕинэ, үчүгэй матырыйааллаах хаһыат тахсар кыахтааҕа. Оо, биир кэмҥэ алтыһан үлэлээбит суруналыыстарбын олус сүгүрүйэ саныыбын. Турантаев, Дмитрий Парников, Василий Кириллин, Владимир Федоров, Иван Грачев, Ира Гусева, Юрий Карпов, Ирина Феоктистова, Альфред Кулачиков, Левиннар, хаартыскаҕа түһэрээччибит Владимир Доброхотов, худуоһунньукпут Борис Васильев уонна да атыттар. Олус да улахан талааннаах дьон үлэлээбиттэрэ!

Хаһыат дьоно мааныланар да этибит

Оччотооҕу бэчээт үлэһитэ улаханнык ытыктанар киһи этэ. Уонна былаас да өттүттэн болҕомто баара. Суруналыыстар Югославияҕа, Болгарияҕа сынньанан кэлэллэрэ. Миигин редакциям Египекка ыытан сынньаппыттааҕа. Икки уол оҕолорбун, Максимы уонна Сергейы төрөппүтүм кэннэ, Оҕо сылыгар биһиги дьиэ кэргэҥҥэ бэчээт уоргана кыбартыыра биэрбитэ. Оо, үөрбүппүтүөн! Бастакы хамнаһым 65 солк. этэ. Онтон хаһыат эҥкилэ суох үчүгэйдик тахсыбыт буоллаҕына, кыбартаалга 30 солк. бириэмийэ биэрэллэрэ. Төһө да кыра хамнас буоллар, бары наһаа дьоллоох этибит. Билигин Арассыыйа бэчээтин күнүн Эргэ саҥа дьылга ылаллар дии. Оттон биһиги ыам ыйын 5 күнүгэр үөрэн-көтөн ылааччыбыт. Айылҕаҕа тахсан, кэнсиэрдээн, куоталаһан, бары сомоҕолоһон. Олус да үчүгэй кэмнэр этилэр!

Аны, үлэбитигэр саҥа технология киирбитигэр, биһигини көдьүүстэн тахсыбыт дьон диэн ууратан кэбиспэтэхтэрэ ээ. 1992 сыллаахха Москваҕа баран хаһыаты электроннай ньыманан таһаарыыга үөрэммиппит. Онтон 2№-дээх бырабыыталыстыба дьиэтигэр эмиэ бу хайысханан кууруска үөрэммитим. Ол курдук, 2004 сылга диэри “Якутия” хаһыакка үлэлээбитим. Валерий “Саха сиригэр” 2008 сылга диэри үлэлээбитэ. Бэйэбит кэммитигэр тапталлаах бэчээппит эйгэтигэр дуоһуйа үлэлээн-хамнаан хаалбыппыт. Валерий олус үчүгэй аҕа буолан, ити курдук бэриниилээхтик үлэлээбитим буолуо дии саныыбын. Уолаттарын олус да бүөбэйдээччи, оннооҕор хайдах суулуурга киниттэн үөрэммитим. Уолаттарбыт улаатан, биһигини үөрдэллэр эрэ. Максим — юрист, Сергей тиис бырааһынан үлэ­лиир. Сиэннэрбитинэн дьоллонон олоробут.
Төһө да Арассыыйа бэчээ­тин күнүн көһөрбүттэрин аты­ҥыраатарбын, биир кэмҥэ алтыспыт үөлээннээхтэрбин уон­на үлэлии сылдьар суруналыыс­тары, типография үлэһиттэрин бы­рааһынньыгынан ис сүрэх­питтэн эҕэрдэлиибин!