60 сыл устата ­– суруналыыс идэтигэр

Советскай былаас олохтоммута эмиэ сүүс эрэ сыл буолла. Саҥа былаас бары дьаһалын дьоҥҥо тиэрдиигэ бэчээти туһаммыта биллэр. Оччолорго суруйуу олус чуолкай, ким баҕарар өйдүүрүн, ылынарын уонна этиллибити олоххо киллэриигэ үлэлиирин курдук суруйаллара. Советскай бырабыыталыстыба салайааччыта уонна сирдьитэ В.И. Ленин суруйар идэлээх дьону түмэн, ол аата журналистары ыҥыран бастакы съеһи 1918 сыллаахха ыыппытын история кэрэһилиир. Онон быйыл Россия журналистара бастакы съезд буолбута 100 сылын бэлиэтиэхтэрэ.Советскай былаас олохтоммута эмиэ сүүс эрэ сыл буолла. Саҥа былаас бары дьаһалын дьоҥҥо тиэрдиигэ бэчээти туһаммыта биллэр. Оччолорго суруйуу олус чуолкай, ким баҕарар өйдүүрүн, ылынарын уонна этиллибити олоххо киллэриигэ үлэлиирин курдук суруйаллара. Советскай бырабыыталыстыба салайааччыта уонна сирдьитэ В.И. Ленин суруйар идэлээх дьону түмэн, ол аата журналистары ыҥыран бастакы съеһи 1918 сыллаахха ыыппытын история кэрэһилиир. Онон быйыл Россия журналистара бастакы съезд буолбута 100 сылын бэлиэтиэхтэрэ.Биһиги өрөспүүбү­лүкэ­битигэр журналистар Союзтара тэриллибитэ 60 сыла туолуохтаах. Союз бастакы бэрэссэдээтэлэ Иван Александрович Аргунов – Советскай Союзка биллибит, биһирэммит талааннаах журналист. Кини ТАСС уонна “Советскай Россия” хаһыат аналлаах корреспонденынан үлэлээн ааспыта. Кини кэнниттэн биһиги Союзпутун Савва Константинович Томскай салайбыта. Кини үс төгүл төхтүрүйэн “Кыым” хаһыат редакторынан 25 сылтан ордук кэмҥэ үлэлээбитэ биллэр, маны таһынан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан алта төгүл быыбардана сылдьыбыта. Журналистартан кини курдук элбэхтик депутат буолбут суох.Журналистар Союзтарын бастакы съеһин делегатынан Дмитрий Ильич Пухов буолбута. Кини 1957 сылтан илиитин араарбакка суруйан кэллэ.

Дмитрий Ильич Россия журналистарын Союһун тэрийиигэ быһаччы кыттыбыта. Дьалхааннаах 90-с сылларга Россия журналистарын тэрийии боппуруоһа турбутугар, опыттаах журналистартан хамыыһыйа тэрийбиттэрэ. Дмитрий Ильич хамыыһыйа састаабыгар киирэн, союз тэриллэригэр докумуоннары бэрийэн суруйууга ыйы-ыйынан “Москва” гостиницаҕа олорон үлэлэспитэ, маны сэргэ Россия журналистарын Союһун тэрийии туһунан анал докумуоҥҥа илии баттаспыта.Журналист Д.И. Пухов илии баттаабьгг хаһыаттара, кинигэлэрэ библиотекаларга бааллар. Кини республика үлэтин, үлэһит дьонун туһунан суруйталаабытыттан урукку кэмҥэ үлэһит дьон хайдахтаах курдук дьулуһан туран былаан, эбэһээтэлистибэ туоларын туһугар үлэлээбиттэрин билигин сөҕө ааҕыахха сөп. Бу ыстатыйаҕа Д.И. Пухов кинигэлэрин геройдарын, ол иһигэр саха биллэр дьонун, суруналыыстар туһунан суруйбутун билиһиннэрэбин.Дмитрий Ильич лоп курдук уон сыллааҕыта партия обкомун иккис сэкирэтээрэ Николай Николаевич Окоемов туһунан “Саха киэн туттар дьоно” диэн “Бичик” кинигэ кыһатын саҥа олохтообут сериятыгар кинигэ суруйан таһааттарбыта. Кинигэҕэ ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бастакы ыҥырыытын депутата, партия XVII съеһин делегата Николай Николаевич олоҕун, үлэтин туһунан кинини чугастык билэр дьон, биир дойдулаахтарын ахтыыларын түмэн таһаарбытын өрөспүүбүлүкэ общественноһа дириҥ астыныынан аахпыта. Обком сэкирэтээрэ Николай Николаевич Окоемов умнуллан эрдэҕинэ, Дмитрий Ильич бэйэтигэр,сыал-сорук туруорунан кинигэ оҥорон уонна хаһыаттарга суруйан, Николай Окоемов үтүө аата бар дьонугар эргиллибитэ. Ол түмүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенэ В.А. Штыров ыйааҕынан Курбуһах орто оскуолатыгар Н.Н. Окоемов аатын иҥэрбиттэрэ. Маны таһынан  кини аатынан Окоемовка бөһүөлэк баар буолла, нэһилиэнньэтэ төһө да аҕыйаҕын иһин дьон олохсуйан эрэрэ махталлаах. Бу буолар үтүө киһи аата бар дьонугар тиллэн биллиитэ, бигэргэниитэ уонна олохсуйуута. Николай Николаевич – саха биир бастакы үөрэхтээх ыччата. Кини Яков Михайлович Свердлов аатынан Коммунистическай университеты бүтэрбитэ.Манна үөрэнэр кэмигэр кырдьаҕас бассабыыктары көрсүбүтэ, тыл этэллэрин истибитэ, билбэтин билбитэ, Партия Киин Комитетын араас өрүттээх сорудаҕын толорбута. Үөрэҕин бүтэрэн кэлээт дойдутугар обком аппараатыгар үлэлиир, өссө обком бюротун чилиэнинэн талыллар, биир сыл курдук “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээн ааһар. Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин үлэлэрин сахалыы тылбаастыыр хамыыһыйаны салайар. Аҕыйах ый (быстах) партия обкомун бастакы сэкирэтээрин эбээһинэһин толорор, обком иккис сэкирэтээринэн 1931 сылтан 1938 сылга диэри үлэлиир.Н.Н. Окоемов дойдута сайдарын туһугар туох баар билиитин, дьоҕурун, сатабылын ууран үлэлээбитэ. Саха норуотун биир чаҕылхай салайааччыта буоларын бар дьонугар дакаастаабыта, билиннэрбитэ, биһирэппитэ.

Саха биир чаҕылхай уола 

Д.И. Пухов саха норуотун биир чаҕылхай уола, судаарыстыбаннай, общественнай деятель уонна журналист Филипп Гаврильевич Охлопков туһунан бэрт сонун кинигэтин бар дьонугар ууммута. Филипп Охлопков халбаҥнаабат коммунист этэ. Дуоһунаска тиксиэм этэ диэн Коммунистическай партияттан аккаастамматаҕа, хата, бобуллубут партияны тилиннэриигэ күүскэ үлэлээбитэ уонна коммунистар бэйэлэрэ туспа хаһыаттаах буолуохтаахтар диэн партийнай “Коммунист” диэн ааттаах хаһыаты регионнарга биир бастакынан таһаарбыта.Филипп Гаврильевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) депутатын, аграрнай боппуруостарга кэмитиэт бэрэссэдээтэлин быһыытынан чуолкайдык ааҕан-суоттаан боппуруоһу туруорара, быһаартарара. Филипп Гаврильевич эрдэ олохтон туораабытыгар Дмитрий Ильич олус хомойбута, аһыйбыта уонна билиҥҥэ диэри ахтар, саныыр.Филипп Гаврильевич идэтинэн учуутал уонна журналист, ол эрэн бэйэтэ дьарыктанан экономика боппуруостарыгар үгүс идэтийбит специалистары кытта тэбис-тэҥҥэ аахсара, боппуруоһу чуолкай быһаарара. Хас эмит сылларга комсомольскай, партийнай үлэҕэ эриллибитэ. Уонча сыл устата партия обкомун бэчээккэ секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир кэмигэр эдэр дьоҕурдаах уолаттары журналист идэтигэр сыһыарбыта. Кини ииппит, такайбыт уолаттара — Прокопий Караканов, Михаил Слепцов, Николай Ылахов, Михаил Непорожнай, Алексей Михайлов курдук биллиилээх журналистар үүнэн-сайдан тахсыбыттара, хомойуох иһин, ити уолаттар кини иннигэр олохтон туораан хаалтара. Филипп Гаврильевич нууччалыы уонна сахалыы дэгиттэр суруксут этэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Ходоро диэн аатынан хоһооннору суруйталаабытын народнай поэттар Моисей Ефимов, Семен Руфов уонна Василий Сивцев үрдүктүк сыаналаабыттара.Советскай, партийнай салалтаҕа эриллэн улааппыт, салайааччы буолбут Филипп Гаврильевич саха дьонугар анаан “Сахаларга саҥа Сурук” диэн историко-философскай үлэтин кэриэс курдук суруйан хаалларбыта. Ф.Г. Охлопков судаарыстыбаннай, общественнай, журналистскай үлэтин-хамнаһын сиһилии үөрэтэр буоллар, эдэр дьон киниттэн олоххо, үлэҕэ хайаан да бэрт үгүһү туһаныа этилэр. Манан сибээстээн Филипп Гаврильевичка анаан оскуолаттан саҕалаан эдэрдэр ортолоругар Охлопковка аналлаах ааҕыылары ыытар буоллар, бэрт суолталаах хамсааһын тахсыах этэ.Төрөөбүт оройуонугар Майа орто оскуолатыгар Ф.Г. Охлопков аатын иҥэрбиттэрэ уонна оскуола тиэргэнигэр  пааматынньыгын туруорбуттара. Ол эрэн кинини үйэтитиигэ салгыы үлэ ыытыллыах тустаах.

Уол оҕо дьоллоох

Биһиги өрөспүүбүлү­кэбитигэр сүүстэн тахса араас омук бииргэ олорор, үлэлиир, кэскиллэри тэринэр, айар-тутар. Эбээн норуотун биир чаҕылхай уола Андрей Васильевич Кривошапкин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах гражданина буолбутунан, анал серияҕа “Андрей Васильевич Кривошапкин” диэн кинигэ күн сирин көрбүтэ.Андрей Васильевич — Россияҕа биллэр судаарыстыбаннай, общественнай деятель, эбээн норуотун улуу суруйааччыта. Кини РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин түөрт ыҥырыылаах депутата, парламент бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээн ааспыта. Кини биир да түгэҥҥэ айар үлэтин тохтоппотоҕо. Андрей Васильевич суруйааччы, судаарыстыбаннай деятель быһыытынан өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбатах, дойду үрдүнэн биллэр, кини айымньыларын нууччалыы бэрт үгүс киһи ааҕар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ В.А. Штыров кини үлэтин үрдүктүк сыаналаан Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччытын үрдүк аатын иҥэрбитэ. Өрөспүүбүлүкэ бочуоттаах гражданина диэн саамай үрдүк  ааты иҥэрэр туһунан 2010 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин Е.А. Борисов Ыйааҕа тахсыбыта. Кырдьаҕас журналист Дмитрий Пухов Андрей Васильевич Кривошапкин туһунан суруйбут кинигэтин “Бичик” кинигэ кыһата “Почетные граждане республики” серияҕа таһаарбыта. Советскай былаас дьаһалынан табаһыт, булчут, балыксьгг уонна мэлдьи көһө сылдьар омуктар оҕолоро киһи-хара буолан, билиигэ-көрүүгэ тардыһан, үөрэнэн, судаарыстыбаннай, общественнай деятель буола үүнэллэр. Андрей Васильевич курдук Ленинградка үөрэнэн биллиилээх дьон үүммүттэрин бэркэ билэбит. Холобур, филологическай наука доктора, поэт Гаврил Курилов, филологическай наука доктора, академик, профессор Василий Роббек, филолог учуонай Анна Мыреева, о.д.а.Андрей Васильевич билигин айар үлэтинэн утумнаахтык дьарыктанар, төһө да 75 сааһын аастар, күннэтэ остуолугар бүк түһэн олорон санаатын дьаарыстаан бииртэн биир айымньыны айар. Саха сирин дьоно бэрт үчүгэйдик өйдүүбүт, 1993 сыллаахха Россия парламенын ытыалаабыттарыгар тыыннаах хаалара биллибэт кэмигэр Андрей Кривошапкин,  төһө да хараҥатын иһин, тугу көрөрүн, буола турар түгэни блокнотугар суруйа олорбута.Уол оҕо дьоллоох — диэн норуокка баар бэргэн этии Андрей Васильевич Кривошапкиҥҥа анаммыт курдук. Кини олоҕун бүүс-бүтүннүү айар үлэтигэр аныыр былааннаах.

Сытыы бөрүөлээҕэ

1936 сыл. Ахсынньы ый 5 күнэ. Бу ССРС Конституцията ылыллыбыт күнэ. ССРС Конституциятын биир ыстатыйата чуолкай этэрэ — Ийэ дойдуну көмүскээһин — советскай гражданнар ытык иэстэрэ. Саха сириттэн аан бастаан Кыһыл Армия кэккэтигэр маассабай ыҥырыы 1938 сыллаахха этэ. Ити сыл Саха сириттэн 300 эдэркээн уолаттар Кыһыл Армия таҥаһын таҥныбыттара, саллаат дьиҥнээх олоҕун билиилэрэ саҕаламмыта. Икки сыл Дальнай Востокка сулууспалаан баран этэҥҥэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ.1941 сыл.  Иэдээннээх, үгүс сүтүктээх, хаан тохтуулаах сэрии биһиги Ийэ дойдубутугар ааҥнаабытын бэрт үчүгэйдик өйдүүбүт. Саха сириттэн чулууттан чулуу, күүстээх-уохтаах эдэр дьоммут тапталлаах Советскай Союзтарын көмүскүү туруммуттара.Ытык сэриигэ ыҥырыллыбыттар ортолоругар учуутал Аргунов Иван Александрович баара. Кини үөрэхтээх, нууччалыы үчүгэйдик билэр, онон командирдар бирикээстэрин чуолкайдык толорор, байыаннай бэлэмнэнии кэмигэр үөрэппиттэрин табатык өйдөөн, инники хардыыларын толкуйдаан оҥорор. Эдэр буолан саллаат ыарахан сулууспатын үчүгэйдик аһарар, кыайыы үөрүүтүн билэр дьоллонор, дойдутугар, бар дьонугар эргиллэр.Сэрииттэн эргиллибит үөрэхтээх Иван Александрович Аргунову оскуолаҕа учууталынан аныыллар, ол эрэн бэйэтэ үөрэҕэ ситэтэ суоҕун өйдөөн Дьокуускайга педагогическай институкка үөрэнэ киирэр. Манна үөрэнэ сылдьан бэрт үгүһү ааҕар, конспектыыр, научнай-чинчийэр үлэҕэ тардыһар. Үөрэҕин бүтэрбитии кэннэ республика салалтата араас үлэҕэ аныыр, ол быыһыгар үөрэх миниистирин солбуйааччынан, “Эдэр коммунист” хаһыат редакторынан үлэлиир. Эдэр эрчимнээх, талааннаах суруксуту партия обкома Москваҕа Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыьггар. Үөрэҕин бүтэрэн кэлбитигэр “Социалистическая Якутия” хаһыат редакторын солбуйааччытынан аныыллар. Бу хаһыат сырдатар сүрүн хайысхатынан промышленнай оройуоннар, тэрилтэлэр үлэлэрин, олохторун нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар биллэрии этэ, маны сэргэ промышленноска саха дьоно кытталларын сырдатар соруктааҕа. Хаһыат партийнай, хаһаайыстыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрин итэҕэтиилээхтик суруйара. Ханна итэҕэс-быһаҕас баарын сытыы кириитикэҕэ тардара. Кириитикэ бэчээккэ таҕыстаҕына  партийнай, советскай уорганнар дьаһаллары ылаллара, онон итэҕэс-быһаҕас туоратыллара.Иван Александрович 1958 сыллаахха биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр  журналистар айар Союзтара тэриллибитигэр бастакы бэрэссэдээтэлинэн биир санаанан быыбардаммыта. Оччолорго журналистар айар Союзтарыгар хаһыаттарга штатка үлэлиир дьону уонна өрөспүүбүлүкэ радиокомитетын үлэһиттэриттэн талан ылбыттара. Биһиги айар Союзпутун партийнай хаһыат редактордара өр сылларга салайбьггтара.Иван Александрович хас эмит сыл Советскай Союз Телеграфнай Агенствотын уонна “Советская Россия” хаһыат аналлаах корреспонденынан үлэлээн аас­пыта. Республикаҕа тахсар “Кыым” уонна “Социалистическая Якутия” хаһыаттары холбоон биир редакция оҥорбуттарыгар, кылаабынай редакторынан, онтон ССКП обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар научнай-чинчийэр үлэнэн дьарыктаммыта, кини историческай наука кандидата этэ, докторскай диссертациятын бүтэрэн баран көмүскүүрүгэр тиийбэтэҕэ.И.А. Аргунов ССКП обкомун састаабыгар быыбардана сылдьыбыта, өссө икки төгүл Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллан быыбардааччылар үрдүк итэҕэллэринэн туһаммыта. Киниэхэ өрөспүүбүлүкэ журналистарын Ем. Ярославскай аатынан бириэмийэтэ анаммыта.Биллиилээх журналист Дмитрий Пухов сыралаах үлэтинэн Иван Александрович туһунан кинигэ тахсыбыта, онон кинигэ авторыгар махтал-баһыыба тылларын этиэх тустаахпыт.Ити курдук, Д.И. Пухов үгүс биллиилээх дьон туһунан сырдаппыта. Тахсыбыт кинигэлэрин тираһа хас да тыһыынча экземпляр, онтон уопсай кээмэйэ сүүс сүүрбэччэ бэчээтинэй лиис. Бу биир киһи холугар элбэх дуу, аҕыйах дуу? Маны таһынан атын кинигэлэри таһаарыыга кыттыбытын эбэн кэбистэххэ, сөҕүмэр элбэх.Мин ытык кырдьаҕас талааныгар сүгүрүйэбин, үлэлээбитэ үгүһүн билэбин, оҥорбута, дьаһайбыта барыта сөп. Кини олоҕун устата тугу оҥорбутун эргиллэн көрөр буоллаҕына, аҥардас уон биир кинигэтэ улуу алааһы оттоон күрүөлээн кэбиспит кэбиһиилээх отторун санатар.Дмитрий Ильич, үйэҥ уһаатын, көрө-истэ олор, үтүө сүбэҕин эдэрдэргэ анаа, доруобай буол.

Иван БОРИСОВ.