Ыттан уонна куоскаттан нолуок тутуллара төһө сөптөөҕүй?

Ааспыт сыл бүтэһигэр Россия быра­быы­талыстыбата дьиэ кыылларын учуоттааһыҥҥа уонна чиптээһиҥҥэ нормативнай докумуону оҥорон түмүктээбитин туһунан сонун дойдуну тилийэ көппүтэ.

Бу докумуону оҥорорго 2015 сыллаахха ылыллыбыт «Ветеринария туһунан» диэн федеральнай сокуон тирэҕинэн буолбута. Тустаах сокуоҥҥа ыттары уонна куоскалары учуоттааһын ситимин тэрийии туһунан этиллэ сылдьар. Билигин ити докумуон Госдума көрүүтүгэр сылдьар. Ыты уонна куосканы регистрациялааһын олоххо сыыйа-баайа киириэҕин туһунан Судаарыстыбаннай Дума тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа уонна экологияҕа кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Владимир Панов бэлиэтиир.
Саҥа сүүрээни киллэриини өрүү буоларын курдук, сорохтор утарбыттара, сорохтор сөбүлээбиттэрэ. Интернет ситимигэр ити боппуруоска үгүс мөккүөр тахсыбыта. Тустаах боппуруоһу үлүннэрэн-балыннаран кэпсээһин эмиэ баара. Ол курдук, «сүөһүттэн, хомяктан, кроликтан, черепахаттан кытта нолуок тутар буолаллар үһү» диэн омуннаах-төлөннөөх суруйуу элбэҕэ.

Ордук тустаах боппуруоһу дойду кыыллары-сүөллэри көмүскээччилэрэ туруорсубуттара.
Оттон ыттан уонна куоскаттан нолуогу тутууга туох тус санаалаахпыный? Арааһа, алта-сэттэ сыл анараа өттүгэр «Ил Түмэн» хаһыакка бу боппуруоска санаабын суруйан турардаахпын. Ол ыстатыйабар: «Бэйдиэ сылдьар ыт элбээбитигэр, аҥаардас нэһилиэктэр уонна куораттар дьаһалталара, дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыбалар эрэ буруйдаахтар дуо? Биллэн турар, суох! Ыты ылан иитэн баран, быраҕан кэбиһэр дьон, бастатан туран, буруйу сүгэллэр. Ыттаах уонна куоскалаах дьоҥҥо тулалыыр эйгэни киртитэллэрин иһин нолуок төлөтүөххэ баара. Судаарыстыбаҕа да барыстаах буолуох этэ. Биирдиилээн дьон да эппиэтинэстэрэ улаатыаҕа. Харчы төлүү сылдьаннар ыттарын, куоскаларын үчүгэйдик көрөллөрө-харайаллара чуолкай. Быраҕыллар ыттар ахсааннара арыый аччыаҕа», — диэн суруйбуппун.
Уонча сыл анараа өттүгэр быһыылааҕа дии, Дьокуускайга биир эдэркээн кыысчааны бэйдиэ сылдьар ыттар ытыран өлөрбүттэригэр айдаан бөҕөтө тахсыбыта. Аны бу кыһын Нам сэлиэнньэтигэр оскуола үөрэнээччитигэр ыттар саба түстүлэр. Кыысчаан өр кэмҥэ балыыһаҕа эмтэннэ, улахан психологическай эчэйиини ылла.
Билигин бу боппуруос­ка өрөспүүбүлүкэбитигэр ба­лаһыанньа хайдаҕый? Куораттарга, улуус кииннэригэр кир-хах буолбут уончалыы-сүүрбэччэлии ыт субуруһа сылдьаллар. Бэйдиэ сылдьар ыттарбыт олус элбээбиттэрэ тута харахха быраҕыллар. Көрүүгэ-истиигэ сылдьан баран, быраҕыллыбыт буоланнар ордук адьырҕалар. Ыт олус өйдөөҕүн туһунан үгүс кэпсээн баар. Бэйдиэ сылдьар ыттар ордук кыаммат-түгэммэт оҕолорго уонна кырдьаҕастарга саба түһэллэр.
Онон тус бэйэм ыттан нолуогу тутары утарбаппын. Ол эрээри үрдүк дохуоттаах уонна намыһах дохуоттаах дьоҥҥо нолуок суумата араастаһыахтаах. Оттон түөртүү-биэстии ыты иитэр булчуттары нолуоктан олох да босхолуохха баара дии саныыбын.
Ыкка уонна куоскаҕа нолуок киллэрэр төһө сөптөөҕүн туһунан хас да киһиттэн ыйыталаһа сырыттым.

Тыа сиригэр киллэрэри сөбүлээбэппин

Алексей Еремеев, Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ:
— Россия бөдөҥ аграрнай судаарыстыба буоларынан сибээстээн, үгүс нэһилиэнньэтэ тыа сиригэр олорор. Тус бэйэм дэриэбинэҕэ олорор дьонтон ыт уонна куоска иитиитигэр нолуок тутары сөбүлээбэппин.
Оттон куорат сирдэргэ атын сайдыылаах дойдулар холобурдарын батыһаммыт итиннэ нолуок олохтуурбут сөптөөх дии саныыбын. Тоҕо диэтэргин, дьоҥҥо ыты уонна куосканы иитиигэ эппиэтинэс үрдүөҕэ. Ыттарын ветеринарга кэмиттэн-кэмигэр көрдөрөр, таһырдьа күүлэйдэтэ таһааран бараннар, хойууларын хомуйар буолуохтара, томторук кэтэрдиэхтэрэ. Кылаабынайа, ыты уонна куосканы иитэ ылан бараннар, уулуссаҕа таах быраҕан кэбиһиэхтэрэ суоҕа. Куорат кыра иэннээх квартиратыгар ыты уонна куосканы иитэр сыыһатын туһунан олохтоохтор толкуйдаан киирэн барыахтара дии саныыбын.

Бэрээдэктиир наадалаах

Марфа Филиппова, Ил Түмэн мандаакка уонна регламеҥҥа хамыыһы­йатын бэрэссэдээтэлэ:
— Ыттан уонна куоскаттан нолуок тутуу биир өттүнэн үчүгэй дии саныыбын. Дьон тустаах боппуруоска бэрээдэктэниэхтэрэ, эппиэтинэстэрэ үрдүөҕэ. Ити куорат уонна улуус кииннэрин олохтоохторугар туһуланар санаа. Сайдыылаах үйэҕэ ыттан куттанан таһырдьа кыайан тахсыбат быһыы-майгы киһи өйүгэр-санаатыгар баппат.
Оттон тыа сирин олохтоохторо ыты уонна куосканы иитиигэ быдан бэрээдэктээхтэр, эппиэтинэстээхтэр дии саныыбын. Дьиэлэрин-уоттарын харабыллаталлар. Эбэтэр булка-алка илдьэ сылдьаллар. Тустаах сокуоҥҥа тыа сирин олохтоохторун интэриэстэрэ учуоттаныан наада дии саныыбын.

Булчуттарга нолуокка чэпчэтии көрүллүөхтээх

Валерий Васильев — Муттуххай Бороҥ, Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин баһылыга:
— Тустаах боппуруоска нолуок олохтонноҕуна, биллэн турар, бэрээдэктэнии барыаҕа. Нолуок суумата үрдүк буоллаҕына, тыа сирин дьонугар уустуктар үөскүөхтэрин сөп. Ол курдук, булчуттар биэстии-алталыы ыттаахтар. Оччоҕо бу дьон кыайан бултаабаттарыгар-алтаабаттарыгар тиийэллэр. Булчуттарга нолуокка чэпчэтии олохтонуон наада дии саныыбын.
Биһиги нэһилиэкпит Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтин кытта силбэһэ турар. Хонтуруоллуур уорганнар ирдэбиллэрэ күүстээх буолан, биһиэхэ ыт иитиитигэр бэрээдэк баар. Бэйдиэ сылдьар ыт суоҕун кэриэтэ.

Эппиэтинэс улаатыаҕа

Иван Федоров, Дьокуускай олохтооҕо, пенсионер:
— Ордук Дьокуускайга бэйдиэ сылдьар ыт наһаа элбэх. Ити ордук оҕолорго уонна кырдьаҕастарга кутталы үөскэтэр. Ыкка ытыттарыы да ахсаана элбэх быһыылаах. Дьон ыт иитэ ыла-ыла, кыайан көрбөккөлөр, уулуссаҕа быраҕан кэбиһэллэр. Маны таһынан, уопсай дьиэлэр көрүдүөрдэригэр бэйдиэ сылдьар куоскалар эмиэ элбэх буолааччылар.
Мин ыкка нолуок киириитин саамай сөптөөх дии саныыбын. Дьоҥҥо эппиэтинэс үрдүөҕэ. Ыты уонна куосканы иитэ мээнэ ылбат буолуохтара. Тыыннаах дууһалары таах быраҕан кэбиһэр аньыыта да бэрт диэн эмиэ санаалаахпын.