Сорукпут — чөл куттаах саҥа көлүөнэни иитии

Тохсунньу 26 күнүгэр Ил Түмэн мунньахтыыр саалатыгар Саха сирин агрооскуолаларын төрүттээччи Афанасий Чугунов 80 сааһын томточчу туолбутун бэлиэтээһин буолан ааста. Бу үөрүүлээх, бэлиэ түгэҥҥэ өрөспүүбүлүкэ агрооскуолалара кыттыы­ны ыллылар, санаа атастастылар, баар кыһалҕаларын үллэһиннилэр.

Хас биирдии оскуола оҕо­ну, ыччаты иитиигэ тус­па суоллаах-иистээх, ону кытта тус-туспа кыһалҕалаах. Тыа хаһаайыстыбатыгар идэтийэр ураты дьарыктаах оскуолалар директордара үлэлэрин-хамнастарын, хайдах дьаһанан олороллорун туһунан биһиги хаһыаппытыгар кэпсээтилэр.

Үөһээ Бүлүү, Балаҕаннаах дьоҕус оскуолата: төрүт үгэһи сөргүтэн

Директор Степан Жендринскай маннык кэпсиир: «9 кылаастаах оскуола буолабыт. 30 оҕо үөрэнэр, оҕо саадын кытта холбоһон биир систиэмэнэн үлэлиибит. Биһиги оскуолабыт сүрүннээн сылгынан дьарыктанар. Саха төрүт дьарыгын сөргүтэр, оҕону сыһыарар соруктаахпыт. Оскуола хаһаайыстыбатыгар уопсайа 20 төбө сылгылаахпыт. Онтон иккитэ — мииниллэр, көлүллэр ат, хас да ыанар биэ. Сайын аайы оҕолорго анаан лааҕыр тэрийэн үлэлэтэбит. Лааҕырбыт уратыта диэн, оҕону сылгыга сыһыарыы, өбүгэбит төрүт үгэһин — кымыс көөнньөрүүтүн сөргүтүү буолар. Ол курдук, уолаттар аты ыҥыырдыы, сыарҕаҕа көлүйэ, миинэ, кыргыттар сиэли хата, иис­тэнэ үөрэнэллэр, араас оҥоһугу оҥороллор. Аны туран, биэбитин ыан, үүтүттэн кымыс көөнньөрөн, лааҕыр оҕолорун олус туһалаах, иҥэмтэлээх бородууксуйанан хааччыйабыт. Биһиги медикпит маны дакаастаан турар».
Балаҕаннаах нэһилиэгин фельдшера биэ кымыһын туһатын анаан-минээн кэтээн көрөн, анализ ыытан, кымыс иһэр оҕо доруобуйата биллэ тупсарын дакаастаабыт. Ол курдук, «Кымыс» лааҕырга сылдьыбыт оҕо 1-2 см улаатар, ыйааһына 1-2 киилэ эбиллэр, агдаката кэтириир диэн бэйэтин научнай үлэтигэр этэр.

Маны таһынан, сэллик ыарыыны эмтииргэ кымыс оруола олус улахан диэн бэлиэтиир. Ол курдук, 2011-2014 сс. 9 сэлликтээх оҕо кэлэн сайын устата кымыһынан эмтэнэн, аҕыс оҕо үтүөрэн, сэллик учуотуттан тахсыбыт, биир оҕо туруга биллэ тупсубут. Бу лааҕыр үлэлиэҕиттэн 500 оҕо доруобуйата көммүт.
Степан Алексеевич этэринэн, «кымыс оҥоруутунан урукку совхоз үлэһитэ Альбина Адамова дьарыктанар. Кини кымыһын улуус барыта биһириир, хас ыһыах ахсын анаан-минээн оҥортороллор. Маны сэргэ иппотерапия диэн ньыманан эмиэ оҕо уопсай туругун, этин-хаанын тупсарыыга үлэлэһэн эрэбит. Саха оҕото сылгыга олус сыстаҕас, чугас. Маннык эмтээһин оҕону сэргэхситэр, ис кыаҕын арыйар, айылҕаҕа тапталын, ситимин күүһүрдэр”. Директор ис-иһиттэн иэйэн туран кэпсиириттэн, чахчы сылгыны өрө тутар, сыаналыыр дьон бу оскуоланы тутан олорор эбит диэн киһи сэрэйэр.
Оскуола сүрүн кыһалҕата — дьоҕус оскуола буоларын быһыытынан, өрөспүүбүлүкэттэн агрооскуолаҕа көрүллэр 40% хамнаска тиксибэт. «Онон сүрүн үлэһиттэрбин эрэ хамнастыыр кыахтаахпын. Сылгы көрөөччүбүн, оҥорон таһаарыыга специалиһы тутар кыахпыт суох. Аҥаардас баҕа өттүнэн үлэлииллэр, көмөлөһөллөр. Аны туран, урут бүтүн улуустан оҕо бөҕө кэлэн сынньанан, сылгы иитиитин туһунан үгүһү билэн барара. Билигин материальнай-техническэй базабыт мөлтөөн итиэннэ лааҕыр үлэтигэр ирдэбил үрдээн, хонуктаах лааҕыры тэрийэр кыахпыт суох. Онон атын улуустартан сынньана кэлэр оҕо ахсаана биллэ аччаата. Бэйэбит бэйэбитин хааччынарбыт диэн сылгы иитиитэ уонна сайынын оҕуруот аһын ыһыы, эмтээх оту хомуйуу буолар. Оҥорон таһаарбыт бородууксуйабытын учууталларбытыгар чэпчэки сыанаҕа атыылаан, икки өттүттэн өйөнсөн олоробут”, — диэн директор санаатын үллэстэр.
Сылын аайы оскуола кэллэктиибэ, оҕолору кытта сылгыларыгар анаан оттоон-мастаан сылдьыбыт буоллаҕына, кэлиҥҥи сылларга оҕону ыарахан үлэнэн “көлүйүмэҥ” диэн модьуйан, оҕолору сырытыннарбат буолбуттар. Ол оннугар Степан Алексеевич бэйэтин харчытынан “Беларусь” трактор ылан, охсор, мунньар техниканан хааччыйан, үлэни механизациялаабыт.

Амма, Мээндиги дьоҕус агрооскуолата: минньигэс эмп, кэскиллээх хайысха

Директор Полина Нестерева сэһэргиир: “Оскуолабытыгар баара-суоҕа 51 оҕо үөрэнэр. Сүрүн дьарыкпыт — үүнээйи уонна ыҥырыа иитиитэ. 2015 с. оскуола иһинэн ТХПК тэриммиппит. Кыра оскуола буолан, ыстааты тутарга эрэйдээх. Чуолаан ыҥырыа иитиитигэр үлэлиир агроном, пчеловод диэн ыстаат суох, хамнас көрүллүбэт. Онон үлэһиппит Афанасий Данилов аҥаардас бэйэтин баҕатынан биһиги оскуолабытыгар үлэлиир. Кини Алтайга баран үөрэнэн кэлиэн баҕарар, салгыы бу хайысхаҕа ыллыктаахтык ылсар санаалаах, элбэх идеялаах. Кэлин кэҥэттэн, ыҥырыаларбыт уйаларын элбэтэн, атын оскуолаларга ыҥырыа кэргэттэрин атыылыахпытын баҕарабыт. Оҥорон таһаарар бородууксуйабытын, мүөтү атыылаан, бюджеппытыгар харчы киллэрэбит. Итиэннэ араас граннарга, бырайыактарга анньыһан, кыра-кыралаан, наадабытын толунабыт. Салгыы эмтээх үүнээйилэри хомуйан, фиточай оҥорор былааннаахпыт».
Завуч Мария Аммосова ыҥырыа иитиитигэр Аммаҕа олус табыгастаах, усулуобуйа баар диир. “14 ыҥырыа уйатын тутабыт, билигин кыстаан тураллар. Муус устартан таһырдьа таһаартыыбыт, хайы-үйэ көтөллөрө саҕаланар, талах сибэккитин кэрийэн аһыыллар. Донник диэн үүнээйи хото үүнэр. Ол нектарын сииллэр. Мүөтэ олус эмтээх, киһи доруобуйатыгар туһалаах. Соҕурууттан медогоннай аппараат сакаастаан аҕалбыппыт. Уопсайа ортотунан 10 киилэ мүөтү ылабыт. Сайын ахсын лааҕыр үлэлэтэбит. Оҕолор хортуоска, хаппыыста үүннэрэллэр уонна ыҥырыа иитиитин иэмин-дьаамын көрөн үөрэнэллэр. Ол курдук, гербарий хомуйаллар, мүөт төһө буолбутун көрөллөр, ыйааһынныыллар. Бэйэбит айылҕабытыгар бүөбэйдэнэн, ураты амтаннаах, уһулуччу эмтээх мүөтү лааҕыр оҕолоругар сиэтэбит. Бу дьаҥ-дьаһах саҕана туһата улахан. Оҕо доруобуйата ыарыыга бэриммэт буолар”.
Мээндиги лааҕырыгар өрөспүүбүлүкэ бары муннугуттан сайын аайы оҕо бөҕө тоҕуоруһар. Ол ороскуотун барытын бэйэлэрин бюджеттарынан уйунан олороллор эбит. Нэһилиэнньэ турунан, лааҕыр материальнай-техническэй базатын тупсарыыга бары көхтөөхтүк кыттан, аһыыр, сынньанар сирдээн, остолобуойдаан туппуттар. «Администрация пилорама уларсан, мастарын учууталлар тахсан хайытан, соһон, таҥастаан, төрөппүттэр, тэрилтэлэр субуотунньугунан көмөлөөн туппуппут. Аны анал хонор сир оҥорон эрэбит. Стационарнай лааҕыр арыйыахпын баҕарабыт», — диэн Полина Иннокентьевна сэһэргиир.
Оскуола коллектива олус түмсүүлээх, үлэлиир баҕата күүстээх. Анал ыстаат көрүллэрэ буоллар, бу хайысханан салгыы олус үчүгэйдик үлэлиэх эбиппит, саха мүөтүн киэҥ эйгэҕэ таһаарарга ылсар киһи диэн баҕа санааларын этэллэр.
Маннык оскуолалар биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр элбэхтэр. Сорох-сорохтор оҕо саадын кытта холбоһон биир тиһиккэ киирэн үлэлииллэр. Оскуола суох буолла да, нэһилиэнньэлээх пуун биллэ чуҥкуйарын, киһи-сүөһү тохтообот сиригэр-уотугар кубулуйарын бары билэбит. Биллэн турар, салайааччыттан эмиэ улахан тутулуктаах, сайдар суолу-ииһи тобулар, инникигэ дьулуһар хайҕаллаах. Ол эрээри аҥаардас энтузиаст дьон күүһүнэн тутуллан турар тэрилтэлэр эмиэ бааллар. Баларга ситимнээх көмө син биир наада.