734
16 февраля 2018 в 14:40
Үнүбэрсиэт дуу, университет дуу?
Сорох дьон саха тылын токурутуу баар буолла диэн муҥатыйар. Үнүстүүт дуу, үнүстүтүүт дуу, үнүбэрсиэт дуу, литэрэтиирэ, уо.д.а. Маны кириитикэлиир, тыл-өс тостор, кулгаах олуонатык истэр диэччи элбэх. Бу туһунан уонна саха тыллаах суруналыыстар тылларын-өстөрүн тупсарыы тула өрөспүүбүлүкэтээҕи медиа-кииҥҥэ «Сахалыы тылы таба туһаныы» диэн семинар буолан ааста. Бу семинар иитинэн тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар кэнники кэмҥэ хаһыат, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ тылы төһө сөпкө туттарын, туох сыыһалар, мөккүөрдээх түгэннэр баалларын ырыттылар.
Тэрээһини «Сахамедиа» холдинг генеральнай дириэктэрин бастакы солбуйааччыта Афанасий Ноев иилээн-саҕалаан ыытта.
Саха сиринээҕи сонуну тарҕатар ситимнэргэ тылы-өһү бүттүүнүн кэтээн көрүү, ырытыы үтүө үгэскэ кубулуйбута номнуо бэһис сыла. Манна сүрүн тосхолунан 2015 сыллаахха тахсыбыт «Сахалыы таба суруйуу тылдьыта» буолар. Бу тылдьыкка олоҕуран сахалыы сөпкө суруйуу таһыма хайдаҕын РНА СС ГЧуоХААНПИ лексикография сиэктэрин научнай үлэһитэ, ф.н. хандьыдаата Надежда Васильева кэпсээтэ: «Билигин хаһыаттарга, атын да эйгэҕэ урут нууччалыы суруллар тыллары сахатытыы киэҥник киирэн эрэр. Ону биирдиилээн эрэдээксийэлэр, улуус хаһыаттара хото туттар буолан эрэллэрэ кэрэхсэбиллээх. Бу көстүүнү кэтээн көрөр сыалтан СМИ-лэр, хаһыат эрэдээксийэлэрин, учууталлар истэригэр анкета ыыппыппыт. Ол түмүгэр көрдөххө, саха тылын таба суруйуу быдан тупсубут. Уонча-сүүрбэччэ сыллааҕыны кытта саба быраҕан тэҥнээн көрдөххө, олох атын хартыына. Холобур, тылдьыты сүрүннээн тутуһаллар, туһалаах, наадалаах тылдьытынан ааҕаллар. Нууччалыы да, сахалыы да барыйаанынан туттуллар мөккүөрдээх тыл элбэх. Ону иккиэннэринэн туттар табыгастаах диэччи элбэх. Быраабылаларын тутуһабыт диэн этээччи — 58,5%, сороҕор диэччи — 42,2 %».
Саамай быһаарыллыбат боппуруос нууччаттан киирии тылы таба суруйуу буолар диэн учуонайдар бэлиэтииллэр. Ол курдук, бүтүннүү сахатытан эбэтэр бэйэтинэн ыытарбыт ордук дуу диэн боппуруос ханнык баҕарар суруйар эйгэҕэ үлэлиир киһини үүйэ-хаайа тутар. Бу кыһалҕаны Надежда Матвеевна маннык быһаарда: «Таба суруйуу баһылыыр-көһүлүүр, сурук нуорматын салайар сүрүн бириинсибинэн тыл туспа дорҕоонунан саҥарыллыытын тутуһар бириинсип буолар.
Бэлиэтээһин
2015 сыл ахсынньы 22 күнүгэр бигэргэммит Таба суруйуу быраабылаларыгар олоҕурбут үлэ эбиллэн, көннөрүллэн 32 тыһыынча кэриҥэ тыллаах «Сахалыы таба суруйуу тылдьыта» бэчээттэммитэ. Бу тылдьыт сүрүн уратыта – икки быраабылалаах. Тылы таба суруйуу – орфография таһынан, сурук бэлиэтин сөптөөхтүк туруоруу – пунктуация эмиэ киирбитэ. Ону таһынан урут көппүт сахалыы тыллар киирбиттэр, ол оннугар нууччаттан тартарыылаах, нууччалыы сыһыарыылаах тыллары сахалыынан, сахатыйбытынан солбуйан көҕүрэтиллибит. Дьүһүннүүр уонна тыаһы үтүктэр тыллар орфографияҕа бэриммэт буоланнар, тылдьыкка киирбэтэхтэр. Онон сахалыы таба суруйуон баҕалаах киһиэхэ, сурук-бичик эйгэтин үлэһиттэригэр олус наадалаах буолара саарбахтаммат. Мунаахсыйар, толкуйдатар түгэҥҥэ бу тылдьыты арыйан көрүөн, быраабылалары үөрэтиэн сөп.
Саха тылыгар бу бириинсип ордук суолталаах. Онон киирии тыл саха киһитэ саҥарарын хоту уларыйар адьынаттаах. Ол үөрүйэх буолан иһэр. 1961-1962 сыллаах хаһыаттары анаан-минээн сыныйан көрдүм. Оччолорго биир этиигэ уон тыл эрэ сахалыы суруллубут, уоннааҕыта нууччалыы барбыт эбит буоллаҕына, билигин чыҥха атын хартыына. Кэм-кэрдии аастаҕын ахсын бастаан утаа олуонатык иһиллэр эрээри саха тылын грамматикатын сокуонунан уларыйбыт киирии тыл билигин хото туттуллар, киһи кулгааҕа истэ үөрэнэр эбит. Холобур, суруналыыс диэн тылы бары туттабыт, ылынабыт”.
РНА СС ГЧуоХААНПИ саха тылын грамматикатын уонна диалектологиятын сиэктэрин ыстаарсай научнай үлэһитэ, ф.н.хандьыдаата Нина Иванова «Саха» НКИК биэриилэрин ырытан, сыыһаларын ыйан-кэрдэн биэрдэ. «Тылбытын харыстыырга, тыл престиһин үрдэтиигэ үлэ барар. Ол гынан баран кэнники кэмҥэ төттөрүтүн тыа сиригэр кэхтии баран эрэр. Дьон оҕолоругар мультик холбоон, үлэлии баран хаалаллар. Онон оҕо нууччалыы быдан дэбигис өйдүүр, оонньууругар, күннээҕи кэпсэтэригэр тэлэбиисэр, гаджет тылынан быһаарсар буолбута ытырыктатар», — диэн Нина Иннокентьевна санаатын үллэстэр.
Салгыы сиһилии кэпсэтии, мөккүөрдээх түгэннэри ырытыы буолла. Суруналыыстары долгутар сүрүн боппуруостарынан тэрилтэ ааттарын, дьон дуоһунаһын сахатытыы, докумуон, суут-сокуон тылын бу быраабылаларга олоҕуран туттуу, түөлбэ тылын туттуу уустуктара буоллулар.
Хас биирдии эйгэҕэ тус-туспа тылдьыт, итиэннэ суруналыыстарга аналлаах анал тылдьыт тахсара буоллар, үлэбит биллэ чэпчиэ, сыысхал, тылы токурутуу, түҥ-таҥ туттуу аҕыйыа этэ диэн саха тыллаах суруналыыстар баҕа санааларын эттилэр.
Семинар кыттыылаахтарыгар «Сахалыы таба суруйуу тылдьыта» босхо түҥэтилиннэ.
