Төрөөбүт дойдуга эргиллии

Санааны, толкуйу олоххо киллэрэ охсор — бу эмиэ туспа дьоҕур

Кини кимий?

Кини кимий? Анатолий Семенович Бурнашев киинэ Уус-Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгэр түспүтэ. 1990 сыллаахха төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар Кэптэнигэ орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. Олоҕун аргыһын Марияны көрсөн, алаһа дьиэ тэриммиттэрэ. 1997 сыллаахха Бурнашевтар дьиэ кэргэттэрэ дьоллоох Дьокуускай куоракка көһөн киирбиттэрэ.
Мариялаах Анатолий үс оҕолом­муттара. Икки уоллара оскуоланы бүтэрэннэр, улахан дьон. Билигин ийэлээх аҕа мурун бүөтэ кырачаан кыыстарыттан күннэрэ-ыйдара тахсар.
Ааҕааччым, баҕар, геройбун киин куоракка табыллыбакка, тыа сиригэр көһөн тахсыбыта буолуо диэн сыыһа өйдүөххүн сөп. Дьыалабыай хаачыстыбаны бүтүннүү иҥэринэ сылдьар, туох да үлэттэн иҥнэн-толлон турбат, кэпсэтиилээх-ипсэтиилээх Анатолий дьоллоох Дьокуускай куоракка үлэлээн-хамсаан, дьон сиэринэн, өссө үгүстэрдээҕэр кыахтаахтык олорбута. Ууга-хаарга, маска-окко наадыйбакка, үлэлиир-хамсыыр, айар-тутар саастарыгар сылдьар, этэргэ дылы, күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьон, дьиҥэ, толору хааччыллыылаах, сылаас дьиэҕэ-уокка төһө баҕарар олоруохтарын сөбө.

Биир убаһаттан салҕанан

Ол эрээри кэлин Анатолийга төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар тахсан, үлэлиир-хамсыыр толкуй төбөтүгэр үгүстүк кииртэлиир буолбута. 2011 сыллаахха куоракка олорон эрэ, биир убаһа атыыласпыта. Нөҥүө сылыгар иккис убаһатын ылбыта. Онтон иккитэ да, уона да биир диэн санааттан убаһатын ахсаанын уоҥҥа тиэрдибитэ. Өрөбүллэргэ дойдутугар тахсан, сылгыларын аһатара, көрөрө-истэрэ. Сылгыһыт наймыласпыта. Сыспай сиэллээҕэ икки үөргэ тиийбитэ.
2012 сыллаахха сылгы иитии­тинэн дьарыктанаары, бааһынай хаһаайыстыбатын тэриммитэ. Итинник үлэлии-хамсыы сылдьан, аҥаардас сылгынан эрэ дьарыктанар тутаҕын өйдөөн, ынах сүөһүнү ыларга былааннаммыта. Ыарахаттартан чаҕыйбакка, төрөөбүт-үөскээбит дойдутун өрө тардыһар баҕалаах Лөгөйүн нэһилиэгэр көһөн тахсыбыта.

Аҕатын туйаҕын хатаран

2015 сыллаахха бэйэтин күүһүнэн сүүс төбөҕө хотон туттубута. Бастаан кредитинэн эбэтэр гранынан сүөһү атыылаһыам диэбитэ табыллыбатаҕа. Ана­то­лий көрсүбүт быстах кыһал­ҕаларыттан санаатын түһэрбэтэҕэ, толкуйун хайаан да олоххо киллэрэр санаалааҕа. Нөҥүө сылыгар сүөһү иитиитинэн дьарыктаныан баҕалаах дьиэ кэргэттэр граннарын ылары ситиспитэ. Улууһуттан 100 төбө ынах сүөһүнү атыыласпыта. Билигин сүөһүтүн ахсаана 178-ка тиийдэ.
Күндү ааҕааччым, тыа сиригэр үлэ миэстэтэ тиийбэтин бэркэ диэн билэҕин. Анатолий Бурнашев салайар бааһынай ха­һаа­йыстыбатыгар уон икки киһи үлэлиир. Хамнастарын ыйга иккитэ ыла олороллор. Үрүҥ илгэ үрүйэлии сүүрэр сайыҥҥы кэмҥэ үлэһиттэр 45 тыһ. солк. тиийэ хамнас аахсаллар.
Удьуор утума диэн улахан күүс. Анатолий амарах аҕата Семен Бурнашев Партизан Заболоцкай аатынан совхозка өр кэм устата үтүө суобастаахтык сүөһү биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Кыра уола аҕатын туйаҕын хатаран эрэриттэн, биир дойдулаахтара сэмээр үөрэллэр.

Ходуһа сирэ суоҕа…

Дойдуга сир боппуруоһа төрдүттэн уларыйыан наада. Ол курдук, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, сүөһүлээх дьоммут ходуһа сирдэрэ суох. Оттон хаһаайыстыбата суох дьоммут бөһүөлэктэн чугас сытар үчүгэй сирдэри ылан олороллор. Сүөһүлээх дьоммут түүлэһэн оттуурга тиийэллэр. Анатолий Семенович үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсииригэр бу кыһалҕаны тумнубата. Сүөһүнү, сылгыны элбэтиэхпитин баҕарар буоллахпытына, туһааннаах механизм толкуйданан, сир боппуруоһа төрдүттэн быһаарыллара наадалаах.
Анатолий Лөгөй сирин аатырдыбыт Үлэ геройа Анастасия Копырина ыанньыксыттаабыт сайылыгын аттыгар Туртай диэн сайылык ылбыта. Уота суох буолан, дизельгэ уматык бөҕөтүн үрдэрэллэр эбит. Тыа хаһаайыстыбатын министерствота күн уотунан үлэлиир дьоҕус станциянан көмөлөһүөх буолан эрэннэрбит.
— Сүөһүгэ эбии аһылыкка эбиэс ыһаары 260 гектар бааһына сирэ ыллым. Дьыл мөлтөх буолан, сылгыларым киирэннэр оппун сиэһэ тураллар. Онон эбии 40 тонна оту атыылаһаары сылдьабын. Сүүс литр үүтү ыыр буоллахпытына, «Мүрү-ас» ТХПК-тан кэлэннэр, үүппүтүн тиэйэн илдьэ барыахтаахтар. Боруоданы тупсарыыга эмиэ үлэлэһэбин. Үлэ геройа Михаил Готовцевтан икки атыыр оҕус атыыластым. Былааным, баҕа санаам баһаам. Айан суолун кытыытыгар маҕаһыын туттаары учаастак ыллым. Атахпытыгар турдахпытына, кэҥээн киирэн бардахпытына, үүппүтүн-эппитин астааһынынан дьарыктаныахпыт. Аныгылыы хаалаан, нэһилиэнньэбитин сибиэһэй үрүҥ аһынан, этинэн хааччыйыах этибит. Билигин үүппүт харчыта кэмигэр кэлэ турар. Ону таһынан быйыл сүүрбэ убаһаны өлөрөммүн атыылаатым, — диэн кэпсиир Анатолий Семенович.

Дьоно-сэргэтэ итэҕэйэннэр

Анатолий Бурнашев ааспыт күһүн нэһилиэк Сэбиэтин депутатын быыбарыгар кыттан, уокуругар кыайбыта. Онон депутат быһыытынан, нэһилиэгин олоҕор-дьаһаҕар актыыбынай кыттыыны ылар.
— Билигин сессиябыт буола турар. Лөгөй нэһилиэгин олохтоохторо итирдэр утахтары розницанан атыылыыртан аккаастанарбытын биллэрдибит. Нэһилиэк Сэбиэтин депутаттара дьоммутун-сэргэбитин сүүс бырыһыан өйөөммүт, сокуон барылын бэлэмнээммит, Ил Түмэҥҥэ түһэрдибит. Билигин өрөспүүбүлүкэбит парламенын пленарнай мунньаҕар сокуоммут ылылларын кэтэһэ сылдьабыт, — диир Анатолий Семенович.

«Билиҥҥи кэми сирбэппин»

Урукку өттүгэр ууну атыы­лаһан иһиэхпит диэн, ким да өйүгэр-санаатыгар оҕустарбатах буолуохтаах. Үүнүүнү-сайдыыны тэҥэ тулалыыр эйгэбит, айгыр-силик айылҕабыт киртийэр. Ыраас уу — доруобуйа төрдө буоларыгар итэҕэйдибит. Билигин куоракка эрэ буолбакка, тыа сиригэр эмиэ ыраас уу кыһалҕата улаатта.
Анатолий Бурнашев итинтэн сиэттэрэн, дойдум дьонун ыраас уунан хааччыйдахпына хайдах буолуой диэн толкуйдаабыта. Санааны, толкуйу олоххо киллэрэ охсор — бу эмиэ туспа дьоҕур. Сорохтор араас саҥа-сонун санааларын, идеяларын төбөлөрүгэр буһара-хатара өр кэмҥэ илдьэ сылдьааччылар. Оттон Анатолий Семенович оннук киһи буолбатах. Соруммут соругун, күлүм гыммыт санааны быһаара, ырыта охсон олоххо түргэнник киллэрэр.
— Уу Чэҥэй диэн сир уутун анализтатан көрдүбүт. Бары стандартка эппиэттэһэр. Манна ууну ыраастыыр собуот туттарыам. Нэһилиэгим, улуус киинин олохтоохторун ыраас уунан хааччыйыахпыт. Дьокуускайга ити хайысханан дьарыктанар табаарыстаахпын. Кини күүс-көмө, сүбэ-ама буолуоҕа.
Билиҥҥи олоҕу, кэми олох сирбэппин. Үлэлиир баҕалаах киһиэхэ судаарыстыба өттүттэн өйөбүл, көмө баар, — диэн кэпсиир Анатолий Семенович.
Ааспыт 2017 сыл түмүгүнэн Анато­лий Бурнашев салайар хаһаа­йыстыбата улууһугар «Бастыҥ үлэлээх бааһынай хаһаайыстыба» үрдүк ааты ылары ситиспитэ.
Маннык олоҕу хамсатар эдэр дьон өбүгэлэрбит дьарыктарынан, сүөһү, сылгы иитиитинэн дьарыктанар буоллахтарына, сахалар инникибит, кэскилбит киэҥэр-сырдыгар эрэлэ суох буолуохпутугар табыллыбат.