Чиэс уонна үтүө санаа диэни биллим

Киин куораппытыгар кадеттар оскуолалара баа­рын олохтоох­тор бары билэр буолуохтаахтар. Бырааһынньыктарга уулусса устун байыаннай таҥас­таах, ураты эрэллээхтик тутта сылдьар уолаттары көрөн киһи үөрэр. “Кэскилбит, эрэлбит – бу кинилэр!” диэн санаа күлүм гынар. Оннук санаам кадеттар олохторун-дьаһахтарын көрөн баран өссө кытаатта.

Тус сыаллаах оҕолор кэрэхсэнэллэр

Кадеттар оскуолалара куорат кытыытыгар Мархаҕа баар. Кылгастык билиһиннэрэр буоллахха, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кадеттар оскуола-интернаттара бастакы президент Михаил Николаев ыйааҕынан 2000 сыллаахха тэриллибит. Онтон ыла өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан оҕолору 7-с кылаастан ылаллар. Оҕолор орто оскуола бырагырааматыгар киирбит предметтэри үөрэтэллэрин таһынан, байыаннай хабааннаах бэлэмнэниини ааһаллар. Билиҥҥи туругунан оскуолаҕа 140 оҕо үөрэнэр. Оҕолору байыаннай форманан, күҥҥэ биэстэ аһылыгынан, интернакка миэстэнэн судаарыстыба хааччыйар.
Биһиги тустаах хонтуруоллуур пууну ааһан, оскуола-интернат территориятыгар киирэбит. Хас да корпустар көстөллөр, дьиэлэр эргэлэр, ол эрээри сэнэхтэр. “Билигин уруок буола турар, оҕолор бары кылаастарыгар”, — диэн биһигини бастакы рота командира Александр Михайлович көрүстэ уонна директор хоһугар Алексей Корякиҥҥа арыаллаан илтэ. Директор Алексей Александрович кылгастык бу курдук билиһиннэрдэ:
— Кадеттар оскуолалара уруккуттан суруллан кэлбит туспа устааптаах, тутуһар бырабылалаах. Уопсай үөрэхтээһини биэрэрбит таһынан оҕолор байыаннай үөрэҕи бараллар. Үөрэх дьылыгар иккитэ байыаннай хомуур буолар. Хонууга балааккаҕа олороннор байыаннай үөрэҕи бараллар. МЧС-тан, ИДьМ структураларыттан кэлэннэр оҕолору үөрэтэллэр, трениннэри ыыталлар. Үөрэнээччилэргэ байыаннай полевой хомуллуу бэрээдэгин батыһабыт. Харабыл туруорабыт, режимнэрэ кытаанах, пейнтбол оонньууллар. Оскуоланы бүтэрэн баран булгуччу байыаннай үөрэххэ бараллар диир сыыһа. Гражданскай үөрэхтэргэ эмиэ киирэллэр. Ол эрээри, биһиги оҕолорбут “силовой структураларга” үлэлииргэ туһаайыылаах кэлэллэр. Ол иһин үксүн ол өттүнэн үөрэнэ бараллар. Үөрэххэ киирии көрдөрүүтэ үчүгэй. Биһиги элбэх выпускниктарбытынан киэн туттабыт, МЧС-ка, ИДьМ-гар, Росгвардияҕа үлэлииллэр, хайы-үйэ офицер сололоохтор бааллар. А.Ф.Можайскай аатынан байыаннай-космическай академияҕа, Рязаннааҕы байыаннай-воздушнай училищеҕа үөрэнэ сылдьаллар. Кыайыы күнүгэр биһиги выпускниктарбыт Москваҕа байыаннай парадка кыттыбыттарын туһунан киэн тутта кэпсиибит. Кадеттар оскуолаларын умнубаттар. Кэлэн билсэллэр, үөрэнэ сылдьар кадеттары көрөн-истэн, сүбэ-ама биэрэн бараллар.
Оскуолаҕа ылыы хайдах барар диир буоллаххына, уопсай предметтэргэ ылбыт сыаналара уонна психолог сыанабыла учуот­танар. Холобур, эксээмэннэрин сыаналара тэҥнэспит оҕолортон, быһыытынан-майгытынан бигэ туруктаах, кадет буолар баҕалаах оҕону ылабыт. Сылын ахсын оскуолаҕа киириэн баҕалаах элбиир. Быйыл биир миэстэҕэ биэс оҕо куонкурустаспыта.

Күргүйдээн дьиссипилиинэни ситиспэккин

Аныгы кэм умсугутар олоҕуттан аккаастанан казарма режиминэн олоруу кытаанах майгылаах буолары ирдиирин туһунан санаабын этэбин. Маныаха оскуола-интернат оҕолору иитиигэ директоры солбуйааччыта Дарья Ильинична Кириллина оҕолор туһунан санаатын үллэстэр:
— Кадеттар оскуолаларын уратыта диэн – бэйэ-бэйэни өйөһүү, көмөлөһүү буолар дии саныыбын. Устааптарыгар да сурулла сылдьар – кыраларга көмөлөс диэн. Ол сиэринэн 7 кылаастан үөрэхтэрин саҕалаабыт уолаттарга улахан кылаас уолаттара бэйэлэрин быһыыларынан-майгыларынан холобур буолаллар. Араас оҕолор кэлэллэр. Байыаннай эйгэҕэ чугаһаан, кырдьык, эр киһи олоҕун уруогун барыан баҕарар оҕолор тута биллэллэр. Оттон төрөппүттэрэ күүстэринэн аҕалбыт уолаттар кыайбакка оскуолаларын уларыппыт түгэннэрэ бааллар. Ол эрээри, үгүстэр салгыы үөрэнэллэр. Биллэн турар, оскуола-интернат режимэ кытаанах. Эрдэ туруу, сэрээккэ, үөрэх, байыаннай хаамыы, куруһуоктар — ээл-дээл сылдьарга, төлөпүөн тутан баран сытарга бириэмэлэрэ да суох. Ол да буоллар, ким да сүрэҕэлдьээн, бырачыастаан турбат эбээт. Байыаннай дьиссипилиинэни бары өйдүүллэр уонна ылыналлар. Ол дьиссипилиинэни биһиги күргүйдээн, модьуйан ситиспэппит. Этэргэ дылы, бары “сознательнай” оҕолор кэлэллэр. Ол аата төрүкү кытаанах, туруоруммут сыалларын ситиһэр майгылаах оҕолор кэлэннэр бу оскуолаттан ситэн-хотон, хатарыллан тахсаллар.
Мин Дарья Ильинич­налыын кэпсэтэ олорон оскуола-интернат интэриэһинэй олоҕун туһунан үгүһү билэбин.
— Кадеттар оскуолалара хаһаарыма укулааттаах олох эрэ диэн өйдөөмө. Манна оҕолор олус интэриэһинэйдик уонна туһалаахтык бириэмэлэрин атаараллар. Оскуола иһинэн 15 куруһуок үлэлиир. 10-ча байыаннай хабааннаах, атыттара социальнай олоххо туһалаахтар. Биһиги оҕолорбутун бары өттүнэн сайыннарарга кыһаллабыт, былыргы ыраахтааҕы саҕанааҕы кадеттар таһымнарын холобур оҥостобут. Эстетическэй иитиигэ болҕомтобутун уурабыт. Театр премьераларыгар, симфоническай оркестр кэнсиэрдэригэр, музейдарга сырытыннарабыт, төрөөбүт дойду историятын билиигэ ирдэбил улахан. Ол курдук, 2017 сыл ахсынньы ыйыгар 11-с кылааспыт 5 уола Москваҕа норуоттар икки ардыларынааҕы кадеттар Кремллээҕи баалларыгар кыттан кэлбиттэрэ. Барыта баалга 1500 кадет кыттыыны ылбыта. 16 бальнай үҥкүүнү толороллоро ирдэнэрэ. Биһиги курсаннарбыт 14 үҥкүүнү олох үчүгэйдик билэллэрэ, атын регионнар кадеттарыгар маастар-кылаас биэрбиттэр этэ. Үөрэнээччилэрбитин өрөспүүбүлүкэҕэ буолар улахан тэрээһиннэргэ ыҥыраллар, бочуоттаах ыалдьыттарынан буолаллар.
Кадеттар оскуолаларыттан, нууччалыы эттэххэ, бары өттүнэн “конкурентоспособнай” оҕолор тахсаллар, — диэн Дарья Ильинична кэпсиир.

Кадет чиэһэ үрдүктүк тутуллар

Кадет чиэһин үрдүктүк тута сылдьарын, ханнык да түгэҥҥэ мөлтөөн биэрбэтин мин оҕолору кытары алтыһарбар биллим. Оттон кадет чиэһэ диэн тугуй? Чиэһинэй, кырдьыктаах буолуу, тулалыыр дьоҥҥо ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыы, төрөөбүт дойдуну таптааһын, ис-истэриттэн култууралаах буолуу.
Үөрэх корпуһугар киирэбит. 7-11 кылаастарга, расписаниеттан көрдөххө, математика, нуучча тылын, география, геометрия уруоктара буола тураллар. Биир кылааһы өҥөйөбүн. Үөрэнээччилэр туох да санатыыта суох туран эрэ дорооболоһоллор. Уолаттар формалара эҥкилэ суох өтүүктээх, моойдоругар диэри тимэхтэммиттэр, салаҥнык таҥныбыт оҕо суох. Үөрэнэ да олорон байыаннай “выправкаларын” умнубаттар.
Уруок кэннэ быйылгы үөрэх дьылыгар кадет буолбут Семен Игнатьевы кытта сэһэргэһэбин. Семен Үөһээ Бүлүү Мэйигиттэн сылдьар. “Хайа, Семен, оскуоланы төһө сөбүлээтиҥ?” — диэн ыйытабын.
— Сөбүлээн. Мин Мэйик орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьыбытым. Ыал улахан оҕотобун. Кадет оскуолатын туһунан ийэм кэпсээбитэ уонна онно үөрэнэрбэр сүбэлээбитэ. Мин толкуйданан баран сөбүлэспитим. Билигин олох кэмсиммэппин. Манна мин эр киһи олоҕун дьиҥнээх оскуолатын барабын. Майгым уларыйда диэххэ сөп. Бириэмэбин туһалаахтык атаарарга, инникибин толкуйданарга үөрэнним. Эрэллээх доҕоттордоннум. Бастаан, биллэн турар, мунаахсыйбытым. Улахан кылаас уолаттарын ыйыыларынан-кэрдиилэринэн уонна психологическай өйөбүллэринэн түргэнник бу режимҥэ үөрэнним. Холобур, урут оскуола кэнниттэн ээл-дээл сылдьар эбит буоллахпына, билигин араас куруһуоктарга дьарыктанабын. Тустууга, боксаҕа сылдьабын. Бу соторутааҕыта Саха тыйаатырыгар “Алые паруса” испэктээкилгэ сырыттыбыт. Күһүн хонууга ыытыллар байыаннай хомууру сөбүлээбитим.
Улахан кылаастар уруоктарын кэннэ, эбиэттиэхтэрин иннинэ байыаннай хаамыы оҥороллор. Көбүс-көнөтүк сэлэлии туран анал былаһааккаҕа хааман көрдөрдүлэр. Бу хаамааччылар быыстарыгар 2014 сыллаахха Украинаттан тэскилээн кэлбит Саенко Святослав баар. Кини быйыл кадеттар оскуолаларын бүтэрэр. Миигин кытары инники былаанын үллэһиннэ.
— Биһиги Саха сиригэр көһөн кэлбиппит. Мин байыаннай буолар былааннаах этим, онон кадетскай оскуолаҕа киирбитим. Оскуолабын олус сөбүлүүбүн. Билиини ыларым таһынан кадетскай бырааттаһыы диэни биллим. Биир улахан дьиэ кэргэн курдукпут. Кыраларга көмөлөһөбүт, формаларын тута сылдьалларыгар, улахан сололоохтору кытары хайдах кэпсэтэргэ үөрэтэбит. Хонууга байыаннай бэлэмнэниигэ сэриилэһии тактикатын үөрэтэбит. Донецкайга мин уопсай үөрэх оскуолатыгар үөрэммитим, онтон балаһыанньа наһаа сытыырхайбытыгар Саха сиригэр көһөн кэлбиппит. Икки балтылаахпын уонна бырааттаахпын. Оскуола кэнниттэн Рязаннааҕы үрдүкү байыаннай училищеҕа киирэр баҕалаахпын. Оскуола иһинэн баар суруналыыстыка куруһуогар сылдьабын. Саайпытыгар ыстатыйа суруйабын. Ону таһынан волейболунан, баскетболунан сөбүлээн дьарыктанабын. Самбоҕа “Азия оҕолоро” оонньууларга кыттыбытым.
Бу курдук эдэр курсаны кытары кэпсэтиибит түмүгэр кини: “Кадеттар оскуолалара биир тыллаах, кытаанах майгылаах буоларга, уопсастыбаҕа бэйэни сөптөөхтүк тутта сылдьарга үөрэтэр, манна чиэс уонна үтүө санаа диэн тугун биллим”, — диэн эппитин кытары сөпсөстүм. Өрөспүүбүлүкэтээҕи кадеттар оскуола-интернаттара улахан олоххо көччөх гынан көтүтэр оҕолоро — Саха сирин киэн туттар, кэскиллээх ыччата буолара саарбахтаммат.