«Дархан Уус» тимир уустарын түмтэ

“Дархан Уус” быыстапканы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тимир уустарын сойууһа уонна бу тэрээһини аан бастаан саҕалаабыт Серафим Попов доҕотторо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтин уонна Дьокуускай куораттааҕы “Таатта” түмсүү өйөбүллэринэн тэрийэллэр. Быыстапка тэриллиэҕиттэн ыла саха тимир уустарын былыргы искусствотын, идэтин сөргүтэр, төрүт үгэстэргэ олоҕуран сайыннарар уонна аныгы маастардары өйүүр, көҕүлүүр, сырдатар хайысхалары сорук оҥостон үлэлиир.
Быйылгы тэрээһиҥҥэ Өлөөн­төн, Сунтаартан, Ньурбаттан, Үөһээ Бүлүүттэн, Бүлүүттэн, Кэбээйиттэн, Тааттаттан, Чурапчыттан, Уус Алдантан, Мэҥэ-Хаҥаластан, Намтан, Хаҥаластан, Дьокуускайтан уонна чугаһынааҕы бөһүөлэктэртэн 50-тан тахса уус кытынна.
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков анаан-минээн быыстапканы көрдө, уустары кытта сирэй көрүстэ. Кини саха уустарын кытары ситимнээхтик үлэлэһэр. Түҥ былыргы өбүгэлэрбит ох сааларын оҥорууларын чинчийэн, санаатын уустарга тириэрдэн, Ил Түмэҥҥэ дириҥ ис хоһоонноох “төгүрүк остуол” ыытан, былырыыҥҥы “Дархан Уус” быыстапкаҕа уустар ох сааларын дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрбүттэрэ. Ол түмүгэр Бүлүүгэ буолбут Олоҥхо ыһыаҕар ох саанан ытыыга күрэхтэһии тэриллэн дьон сэҥээриитин тарпыта. Билигин уустар музейдарга сылдьан, баар ох саалары көрөн, өбүгэлэрбит туттар албастарын-ньымаларын үөрэтэн, аны ытарга табыгастаах буолар гына сөп түбэһиннэрэн оҥорон үлэлэһэллэр.
Мандар Уус: “Уустарбыт быһаҕы, батаһы, хомуһу оҥорууну баһылаатылар. Аны ити ох сааны үчүгэйдик уһанан таһаарарбыт буоллар. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков биһиэхэ, уустарга, көмө-тирэх, өйөбүл буоларыттан үөрэбит, астынабыт. Түҥ былыргытын, историятын, өбүгэлэрин умнубат, ытыктыыр норуот инникилээх буолар”, — диэн санаатын үллэ­һиннэ.
Олохтоох оҥорон таһаарыыны, ол иһигэр норуот уус-уран оҥоһук­тарын, идэлэрин өйүүр туһугар Үөрэх уонна наука министиэристибэтэ Дьокуускайдааҕы технология уонна дизайн колледжын кытта тимир ууһун идэтин сайыннарыы киинин тэрийэллэрэ былааннанар. Ол үлэ Ил Түмэн хонтуруолугар турар. Саҥа киин үлэтэ тимир рудатын, өҥнөөх металлары таҥастааһын былыргы технологияларын, норуот уус-уран оҥоһуктарын саҥа көрүҥнэрин сөргүтүүгэ туһуланыаҕа. Киин сүрүн уратыта – өрөспүүбүлүкэ тимиргэ маастардарын түмүү, уопут атастаһыыта, маастарыстыбаларын сайыннарыы, тимири таҥастааһын үгэскэ киирбит технологияларын туһанан саха быһаҕын, хомуһу, ат киэргэлин, ох сааны киэҥник оҥорон таһаарыы буолуоҕа.
Тимир ууһа Сергей Тарабукин олоххо сырдык уонна хараҥа күүстэр мөккүөрдэрин, дириҥ философиятын уус киһи хайдах иитиэхтээн таһаарбытын, бары сатабылын, дьоҕурун ууран туран уһаммытын, оҥорбутун сиһилии Ил Түмэн спикеригэр кэпсээтэ.

Моҕол Ураһа норуоту сомоҕолуоҕа

Быйылгы “Дархан Уус” Саха сирин тимир уустарын IX быыстапкаларын чэрчитинэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин спикерэ, Олоҥхо иккис уон сылын тэрийэн ыытар Национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков олунньу 19 күнүгэр норуот маастардарын кытта көрүстэ.
Бу тэрээһиҥҥэ Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин Тимир уустарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академиятын академига Борис Неустроев-Мандар Уус, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тимир уустарын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Россия Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ Роман Готовцев-Мындыр Уус, норуот маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна Варвара Васильева, Дьокуускай куорат дьаһалтатын култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын начальнига Антонина Корякина, «Уран» дизайн-студия генеральнай дириэктэрэ Вячеслав Яроев, “Северный дом” тутуу тэрилтэтин дириэктэрэ Яков Ефимов сырыттылар.
Көрсүһүүгэ хас да сыллааҕыта саҕаламмыт Моҕол Ураһаны оҥоруу туһунан кэпсэтии барда. Норуот маастардара Дьокуускайга туоһунан Моҕол Ураһаны оҥорон туруорууну сүрүннүүр өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйаны тэрийэри туруорустулар. “Бу былыргылыы оҥоһуулаах баараҕай тутууну иилиир-саҕалыыр үлэни, Александр Николаевич, эн бэйэҥ салайдаргын. Биир үйэҕэ норуоту сомоҕолуур улахан тутуу, ытык сир буолуо этэ”, — диэн Мандар Уус Ил Түмэн спикеригэр этии киллэрдэ.
Туос оҥоһуктары пропагандалаан, быйыл сайын Туймаада ыһыаҕар Туос ыһыаҕын ыытар туһунан кэпсэттилэр. Ыһыахха туос ураһаҕа анаан тигиллэ сылдьар кэрчиктэр көрдөрүллүөхтэрэ, “Саха туоһун тойуга – Моҕол Ураһа” өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус ыытыллыаҕа.
Салгыы көрсүһүүгэ Баайаҕа нэһи­лиэгэр саха былыргы тимир оҥоһуктарын музейын тэрийэр туһунан санаа атастастылар. Саха сирин бары музейдарыгар баар тимир оҥоһуктары үтүгүннэрэн 100-тэн тахса оҥоһугу түмпүттэр. Маныаха оскуола былыргы дьиэтин сөргүтэн, музей быһыытынан оҥорон тэрийиигэ көмөлөһөрүгэр туруорустулар.
“Кэлбит сорукпун ситтим. Дьоһун­наах кэпсэтииттэн, сүбэттэн санаам күүһүрдэ, улаханнык үөрдүм, астынным”, — диэн саха ытык киһитэ Мандар Уус түмүк оҥордо.