Былдьаһыктаах дьыллар быдан мындааларыгар

История науката, киһи аймах өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн олохтуур, айылҕа уонна уопсастыба сайдыыларын сокуоннарын систиэмэлээччи быһыытынан, бэлиитикэни кытта ыкса эҥээрдэспит, судаарыстыба идеологиятын сабыдыалынан салайтарбыт, туох-ханнык иннинэ, кини интэриэһигэр туруохтаах, наука инникилээн иһэр бойобуой хайысхата буолар.

Киһи күлүөн да, сонньуйуон да курдук. Аанньа ахтыбаттан дуу, өрүүтүн  да буоларыныы, үп-харчы кырыымчыгыттан дуу, историята кыайан чинчиллибэккэ хаалбыт кыра норуот, айаҕалыы сатаан бэйэтэ ону-маны «ситэрэн толкуйдаан», эбэн-сабан, үксүгэр айаҕынан айааран, ол итэҕэһин сабына сатыыра олоххо үгүстүк көрсүллэр суол. Биһиги, сахалар, оннук «ыарыынан» эмиэ ыалдьабыт. Хайыахпытый, дууһабыт иччитэхсийиитин уонна туоххаһыйыытын айылҕабыт ылыммат буоллаҕа.

Сахабыт сиригэр бэйэби­тинээҕэр быдан аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт олохтоох норуот­тардаахпыт. Кинилэр түҥ былыргы буолуохтааҕар, хойукку үйэлэрдээҕи историяларын даҕаны билбэппит. Оттон бултаан уонна таба ииттэн олорон кэллэхтэрэ дии, туох-ханнык уһун остуоруйалаах, кэтит кэпсээннээх омуктар буолуохтарай диэбит курдук сыһыан олохсуйан хаалбыт. Онуоха тус буруйдааҕы көрдүү са­тыыр наадата суох. Киһи аймах историятыгар ким эрэ улахан оруоллааҕа, үрдүк эриэйтиннээҕэ, хайалара эрэ чыс кутуйахха холооннооҕо – аан дойду үрдүнэн тарҕаммыт уонна туттуллан кэлбит быраактыка түмүгэ буоллаҕа.

Анал литэрэтиирэҕэ «тоҥус-маньчжур тылларын бөлөҕө» диэн кылаастарынан наардаан ааттааһыны куруутун көрсөбүт. Маньчжурия судаарыстыбата бэл улуу Кытайы, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, хам баттаан олорбутун туһунан эмиэ түбэһэн ааҕыахпытын сөп. Уруулуу тыллаах омуктар хаһан эрэ, хаһыс эрэ тыһыынча сылларга, хас эмэ уонунан үйэлэр анарааларыгар үөскээбит уонна олох олорон кэлбит историялара алтыһан ааспыт буолуон сөп дуо? Булгуччу.

Анатолий Афанасьевич Алексеев, Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээс­сийэлээх үнүбэрсиэт историяҕа факультетын Аан дойдутааҕы уонна Арассыыйа историяларыгар, этнологияларыгар уонна археологияларыгар хаапыдаратын чинчийээччи-бэрэпиэссэрэ:

— Тунгуус-маньчжур бөлөҕөр киллэриллэр  омуктар  былыргы историяларын Кытай, Дьоппуон, Кэриэйэ учуонайдара үөрэппиттэрэ. Арассыыйа кинилэртэн хаалсыбатаҕа, хаалар бырааба да суоҕа. Арассыыйа судаарыстыбата бэйэтигэр холбообут Приморьетыгар, Приамурьетыгар, Илин Сибииригэр бу бөлөххө кии­рэр омуктар тарҕанан олороллоро. Кэлиҥҥи чинчийээччилэртэн Е.И. Деревянко, М.В. Воробьев, В.Е. Медведев, Э.В. Шавкунов ааттара киэҥник биллэр.

Тунгуус-маньчжур бөлөҕөр кии­рэр 9 норуот баар. Тыллара алтаай аймахтыы тылын эйгэтигэр киирсэр. Билиҥҥи кэмҥэ тоҥус-маньчжур норуоттарын ахсаана 13 мөл. 200 тыһ. киһинэн ааҕыллар. Ол иһиттэн маньч­жура 13 мөл.тахса (Хотугу Кытайга олороллор), орочилар – 883 киһи, ороктар – 198, негидалецтар – 587, эбэҥки – 77 тыһ. киһи (Арассыыйаҕа, Монголияҕа, Хотугу Кытайга бааллар), нанайдар, ульчилар, удегейдар – 4 тыһ. тахса, эбээннэр – 21843 киһи (мантан 52 быр. Саха сиригэр олорор).

Былыргы алтаайдыы уруулуу тылга тоҥус-маньчжур таһынан түүр, монгуол, дьоппуон уонна кэриэй тылларын бөлөхтөрө киирэллэр. Түүрдүү тыл бөлөҕө 30 норуоту түмэр (400 мөл. тахса киһи). Монгуол бөлөҕө 10 мөл. киһилээх. Дьоппуон бөлөҕөр — 138 мөл., кэ­риэй —  80 мөл.  киһи киирэр. Былыр бу норуоттар төрүттэрэ бы­лыргы алтаай тылын тутта сылдьыбыттар. Саха тылын саппааһын 12%  тоҥус  тылыттан,  27% монгуол тылыттан турар. Сүрүн үөскэҕэ — түүрдүү тыл.

Тоҥус-маньчжур норуоттара төрүт былыргы судаарыстыбалары үөскэтэ, оччотооҕу сайдыы өрөгөйүгэр тиийбит импиэрийэни олохтоон сылдьыбыттара биллэр. Фуюй судаарыстыбата биһиги эрабыт II үйэтигэр  Хотугу Маньчжурия сиригэр-уотугар төрүттэнэн баран, биһиги эрабыт V үйэтигэр диэри  туругура сылдьыбыта.  Тоҥус-маньчжур норуоттарын иккис уонна үһүс судаарыстыбалара Илоу-го уонна Уци-го (биһиги эрабыт 358 – 535 сыллара) буолаллар.

Чжень-Ши королевствота, Биэс биис судаарыстыбата Уго (биһиги эрабыт 698 сыла) үөскээн сылдьыбыттара. Тоҥус-маньчжур норуоттарын судаарыстыбалаах историяларыгар Приморьенан, Маньчжуриянан  Илиҥҥи Монголиянан, Хотугу уонна Киин Кытайынан тайаан сытар сүүнэ киэҥ сиргэ үөскээбит чжурчжэннэр Цзинь судаарыстыбалара (1115 – 1234 сыллар) уһулуччу улахан миэстэни ылар. Оттон баараҕай Цзинь судаарыстыба төрүттэнэригэр тунгуус-маньчжур Бохай импиэрийэтэ (VIII үйэ) олук буолбута. Бу импиэрийэ 228 сыл устата баһылаан-көһүлээн, сабардаан олорбута. Бохайга үөрэх, култуура, наука тэрилтэлэрэ бааллара. Бэйэтин импиэрийэлии ыстаатыһыгар эппиэттиир күүстээх аармыйалааҕа уонна флоттааҕа. Бохай импиэрийэтин туһунан сиһилии акадьыамык Деревянко, наука дуоктардара Воробьев уонна Медведев үлэлэригэр суруллубуттар.

X-XIII үйэлэргэ тоҥус-маньчжур биистэрин күүстээх сайдыыларын улахан түһүмэҕэ түмүктэнэр. Хааннарынан чугастыы бары биис уустара, бөлөхтөрө бииргэ түмсэн судаарыстыбаннаһы үөскэтэннэр, оччотооҕу кэмҥэ балачча бигэ туруктаах култуураны тэнитэллэр. Приамурьеҕа, Приморьеҕа уонна Маньчжурияҕа тарҕанан олорбут соҕурууҥҥу тоҥус-маньчжурдар үс тыһыынча сыллаах историяларыгар биллэр да, биллибэт да чахчылар, сабыытыйалар хара баһаамнарын өйгүнэн буолбакка, көхсүгүнэн сэрэйэҕин.

М.В. Воробьев бигэргэтэринэн, чжурчжэннэр Сибиир уонна  Дальнай Восток тоҥустуу биис уустарын историческай дьылҕаларын кытта быстыспат ситимнээхтэр. Научнай үлэлэр ааптардара суруйалларынан, тунгуус-маньчжур Цзинь импиэрийэтэ элбэх омуктан турар судаарыстыба буолар. Чжурчжэннэр нэһилиэнньэ 10%-нын курдугу эрэ ылаллара, дьонун үксэ кытайдар этэ.

Воробьев биир суолу чорботон бэлиэтиир: Кытай түҥ былыргы, ону таһынан ураты баай история­лаах дойду.  Эмиэ түҥ былыргыттан суруктаах-бичиктээх буолан, Кытай источниктарын туһаммакка эрэ, буолан баран, бары улахан да, кыра да  илиҥҥи  судаарыстыбалар  уонна кинилэр норуоттарын история­ларын толору суруйар кыаллыбат. Кытайы элбэх норуот сэриилээн ылан, баһылаан сылдьыбыта. Элбэхтэн быһа тардан холобурдаатахха, кидань судаарыстыбата Ляо (916-1125), чжурчжэнь судаарыстыбата Цзинь Кытай сирин-уотун улахан өттүн баһылаабыттара. Оттон монгуол династията Юань (1280 – 1367) Кытайы бүттүүнүн баһылаан сабардаан олорбута. Кытай историктара ити ааттанар судаарыстыбалар баһылаан олорбут кэмнэригэр оҥоһуллубут үтүө да, мөкү да дьайыылары Кытай историятын пуондатыгар киллэрэн кэбиспиттэрэ.

Онон, биир өттүнэн, чинчийэргэ уонна туһанарга источник баар. Атын өттүнэн, ол источник күүстээх уларытыыны, дьадатыыны, биир тылынан эттэххэ, «нарылааһыны» барбыт буолуон сөбүн ааптар бэлиэтээн суруйар.

Воробьев чжурчжэннэри, кинилэр маньчжур төрүттэрин аахпакка туран, бастакынан бэйэлэрин импиэрийэлэрин уонна бохайдар кэннилэриттэн  иккиһинэн судаа­рыстыбатын төрүттээбит тоҥус  норуота буоларын бэлиэтиир. Цзинь, судаарыстыбаннай бэлиитикэтигэр улуутумсуйар шовинизма суох, элбэх омуктан турар (аныгы өйдөбүлүнэн интернациональнай састааптаах) импиэрийэ холобурун быһыытынан сыаналаныан сөп. Цзинь судаарыстыбата уонна кини култуурата орто үйэтээҕи соҕурууҥҥу тунгуус уопсастыбатын бойобуой уонна айымньы­лаах күүстэрин дьэҥкэ туоһута буолар.

Цзинь импиэрийэтин үөс­кээһинэ Кытай Сун династиятыгар ыарахан бэлитиичэскэй охсуунан буолбута, оттон чжурчжэннэр баһылааһыннара кытай норуотун ыарахан балаһыанньатын өссө дириҥэтэн биэрбитэ.

Цзинь култуурата тунгуус бары биистэригэр дириҥ сабыдыалы оҥорбута, өссө аһара түһэн эттэххэ, Илиҥҥи Аасыйа атын норуоттарыгар кытта сабыдыаллаах буолбута. Цзинь судаарыстыбата сууллубутун да кэнниттэн, бары тунгуустуу норуоттарга өр кэмнэргэ кинилэр куттарын-сүрдэрин өрө күүрдэр уһулуччулаах холобур этэ.

Сэбиэскэй кэмнээҕи биллии­лээх тунгусовед Г.М. Василевич бэлиэтээбитинэн,  XX үйэ 30-с, 40-с сылларыгар эбээн уонна эбэҥки  200-тэн тахса биис­тэрин уустара бааллара. Амыр эбэҥкилэрэ Саха сирин биис уустарын кытта түҥ былыргыттан аймахтыы ситимнээхтэрэ. Саха сирин эбээннэрин уонна эбэҥкилэрин түҥ былыргы төрүттэрэ ол то­ҥус-маньчжур судаарыстыбата төрүттэниитигэр кыттыгастаах буолуохтаахтар диэн сабаҕалыырга толору төрүөт баар.