Крым: саҥалыы дьаһаныы кэскиллээх суолунан

Миигин  бу форум үлэтэ эрэ буолбакка, Россияҕа баҕа өттүнэн холбоспут Крым саҥа республикатыгар дьон-сэргэ хайдах дьаһанан олороро олус сэҥээрдэрэ. Тоҕо бу улахан тэрээһини Крымҥа ыыппыттара эмиэ өйдөнөр. Саҥа республикаҕа  аан дойду болҕомтото барыта ууруллан уонна дойду политикатыгар улахан стратегическай суолталаах,  инникитин туризм сайдыытыгар кэскиллээх регион буоларынан даҕаны үгүс суруналыыстар болҕомтолорун тардар. Мунньахха федеральнай уонна регионнар сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэрин  400-кэ бэрэстэбиитэлэ кыттыыны ылбыта. Абхазияттан, Чувашияттан, Татарстантан, Мордовияттан, о.д.а. сирдэртэн медиа-ситимнэр бэрэстэбиитэллэрэ кэлэннэр икки күн устата «төгүрүк остуоллар», пленумнар, дискуссиялар буоллулар, санааларын үллэһиннилэр. Форуму Крым Республикатын ис политикаҕа, информацияҕа уонна сибээскэ министерствота тэрийбитэ. Биһигини Алушта куорат биир аныгылыы тутуулаах, билиҥҥи кэм ирдэбилигэр эппиэттиир  гостиницатыгар түһэрбиттэрэ. Бу гостиница холлугар «Крымская весна» уонна «Туристический потенциал Республики Крым» диэн улахан фотобыыстапка тэрийбиттэрэ болҕомтону тарпыта.

Форум үлэтин саҕала­ныытыгар министр Дмитрий Полонскай  форум Крым инники сайдыытыгар сүрдээх дьоһун түгэн буоларын бэлиэтээбитэ. Регионнарга сонуну киэҥник тарҕатар ситимнэр оруоллара уопсастыбаны хамсатыыга, дьон өйүн-санаатын уһугуннарыыга  ордук улахан.  Бу форумҥа сүрүннээн кризис кэмигэр регионнарга бэчээт эйгэтэ хайдах дьаһанан үлэлиэн сөбүн, кини көдьүүһүн хайдах гынан үрдэтэбит, ханнык хайысхалары тутустахпытына сайдыы суолугар үктэнэбит диэн уопут атастаһыытын сүнньүнэн дакылааттары иһиттибит, ырытыстыбыт. Бу кэпсэтии бириэмэтэ ааспытынан, бүгүн «Крымская весна» бэлиэ түгэнин көрсө Крым туһунан бэйэм санааларбын үллэстэбин.

Крымҥа туризм  сайдар кэскиллээх  дуо?

Бастаан Москваттан  Симферопольга кэлэн түһэн баран, сөмөлүөт түһэр балаһатыттан саҕалаан инфраструктура, дьиэ-уот тутуутун өттүгэр хайдах эрэ Сэбиэскэй былаас саҕанааҕы кэмҥэ кэлэн түспүт курдук санаа үөскээбитэ. Бу 20-н тахса сыл устата Украина Крым сайдыытыгар улахан болҕомтотун уурбатаҕа тута харахха быраҕыллар. Суол устун, атын куораттарга курдук, омук массыыналара буолбакка, урукку «Москвич», «Жигули» массыыналар субуллаллар. Ол гынан баран бу дьикти кыраай олус кэрэ көстүүтэ, халлааҥҥа харбаспыт хайалара, сайыҥҥылыы чаҕылыччы тыган эҕэрдэлии көрсүбүт сылаас күнэ, күөх халлаана, суол устатын тухары арыаллыы, дьылыгырыы үүммүт  кипарис мастара, көстөн ааһар яблонялара, виноград үүнэр сыһыылара, сайаҕас дьоно-сэргэтэ өрө көтөҕүллүүнү, сырдык иэйиини бэлэхтиир. Хайдах эрэ тымныы кыһын кэнниттэн остуоруйа дойдутугар кэлэн түспүт курдуккун.

Форуммут үһүс күнүгэр  хас да автобуһунан Крым кэрэ-бэлиэ сирдэрин көрө айаннаатыбыт. Чаас курдугунан Ялта куоракка тиийэн кэллибит. Манна хайа тэллэҕэр ситэ тутуллубакка быраҕыллыбыт урукку улахан тутуулары сэргэ аныгы таас коттеджтар, Европалыы кыараҕас уулуссалар, ураты минньигэс сылаас булоч­калары атыылыыр киоскалар, муора кы­тылын устатын тухары оргууй аҕай туохха да долгуйбакка хаамсар олохтоохтор, кытылга көтөр арааһа тоҕуоруһан  мөлбөйө уста сылдьаллара, күөгүлүү олорор балыксыттар, хопто хаһыыта барыта кэрэ хартыына буолан бу дьикти сир уратытын арыйар.  Суол кытылынан сабардаан турар  хайаны олохтоохтор Екатерина хайата диэн ааттыыллар эбит. Ойоҕоһуттан көрдөххө, кырдьык, императрица сирэйин омооно көстөр курдук. Бу кэрэ көстүүнэн арыалланан Воронцовскай дыбарыаска тиийэн кэллибит. Муораны өҥөйөн турар Ай-Петри  хайа тэллэҕэр тутуллубут 150 хостоох таас дыбарыас урукку кэм улуутун билигин да тутан, курустаал люстралара кылапачыйан, өһүөлэрэ үрдүгэ, архитектурата уустуга, кэрэтэ, хартыыналартан субу түһэн кэлиэх курдук дыбарыас олохтоохторун мөссүөнэ, былыргы сыаналаах мастан оҥоһуллубут антикварнай миэбэллэрэ улуу хаһаайыттарын билигин да күүтэрдии чиҥник тураллара барыта көрөргө олус умсугутуулаах. Дыбарыас бастакы хаһаайына граф Михаил Воронцов бу  тутууну 1830 сыллаахха саҕалаабыт уонна 18 сыл устата ситэрбиттэр. Дыбарыастан садка тахсыбыппыт, араас кэрэ розалар билигин да силигилии тураллар, баараҕай мастар сылаас күнтэн хаххалыыллар, мрамор кирилиэстэр муораҕа тиийэ кэчигирээн түһэллэр. Үрүҥ мрамортан Италия скульптора Боннани оҥорбут хахайдара хаһаайыттарын манаан улуу тыыннарын билигин да илдьэ сылдьарга дылылар. Оттон аллараа киэҥ-куоҥ пааркаҕа араас дойдулартан аҕалыллыбыт аарыма мастар, араас сибэккилэр,  роза сибэккигэ тимирбит фонтаннар, күрүлгэннэр, күөлгэ уста сылдьар кубалар, кыһыл көмүс балыктардаах көлүччэлэр, аллеялар барыта биир кэрэ симфония буолан остуоруйа дойдутун санаталлар.

Маны таһынан Крым биир кэрэ көстүүлээх сиригэр «Ласточкино гнездо» диэн 40 миэтэрэ үрдүктээх туруору очуос үрдүгэр турар замокка сырыттыбыт. Манна аатырбыт «Человек-амфибия», «Десять негритят» диэн киинэлэр уһуллубуттарын кэпсээтилэр. Бастаан манна 1877 сыллаахха нууччалар туроктары кытта сэриилэһэр кэмнэригэр мас кириэппэс тутуллубут эбит. Онтон 1912 сыллаахха ньиэмэс барона таас кириэппэс туттарбыт. 1927 сыллаахха сир хамсааһына буолан, бу кириэппэс эмсэҕэлии сылдьыбытын реставрациялаан чөлүгэр түһэрбиттэр, аттыгар баар сад ол кэмҥэ ууга тимирбит. Бу кэрэ дыбарыастары Аҕа дойду сэриитин кэмигэр «Улуу Германия»  генераллара Крымы сэриилээн ылаат, үллэстибиттэрин туһунан экскурсовод кэпсээтэ. Онтон кыайтаран баран, чугуйан иһэннэр замоктары дэлби тэптэрээри  мина ууран бэлэмнээбиттэрин Крым олохтоох инженердэрэ эһиэхтэрин икки хонук иннинэ түүн кистээн араараннар быыһаан ылбыттар. Аан дойдуну баһылаары чабыламмыт «улуу ариецтарбыт» кэрэни  кэрэхсээбэт чычаас өйдөрө манна кытта арыллыбыт. Айаннаан иһэн София Ротару сынньанар дьиэтин, Гайдай «Кавказская пленница» киинэтин усутубут кэрэ сирдэрин, Никулин сөбүлээн сылдьар переулогын көрдүбүт. Наталья Варлей сүүрэн түспүт кирилиэһэ, ыллаабыт сымара тааһа, Моргуновтаах пиибэлээх буочукалара  Алуштаҕа билигин да кэрэ-бэлиэ сирдэр буолан тураллар. Маннык кэрэ көстүүлээх сиргэ уһуллубут киинэ хайдах да куһаҕан буолуон табыллыбат буолан, дьон өйүгэр-санаатыгар умнуллубаттык иҥтэҕэ. Аатырбыт «Артек» оҕо лааҕырын базата Украина кэмигэр олох да быраҕыллан эргэрбитин көтүрэннэр, саҥалыы тутуу бөҕөтө бара турар эбит.

– Кэлин Бондарчук «9 рота» киинэтин кэлэн эмиэ манна Алуштаҕа устубуттара. Устар бөлөх мин ийэм дьиэтин арендалаан олорбута. Биһиги оччолорго кыра этибит, ол уста сырыттахтарына «сэрии» буола турар хонуутун устун сырсаммыт мөҕүллүбүппүт, — диэн таксист уол кэпсиир.

Икки  күүстээх держава  киирсиитэ

Миигин, суруналыыс бы­һыытынан, Россия састаабыгар  холбоспута сылтан эрэ орпут Крым дьоно-сэргэтэ хайдах олороллоро, туох санаалааҕа олус интэриэһиргэтэр этэ. Олус халбархай кутталлаах кэмҥэ, 2014 сыл кулун тутарга, Крым олохтоох­торо сомоҕолоһо охсоннор референдум тэрийэн 98% Россияҕа холбоһоллорун дорҕоонноохтук биллэрэннэр, хаан тохтуута суох туһунан республика буолар кыахтаммыттара. Ити кэмҥэ олунньуга Украинаҕа АХШ сценарийынан буолбут переворот биир сүрүн сыалынан Севастопольга баар Россия Черноморскай флотун үүрэн баран, бэйэлэрин флоттарын киллэрэн Хара муораттан Россияны кыҥыырга  туһуламмыт базаны тэринии буолара биллэр этэ. Ол курдук, өссө олунньу ыйга Янукович былаастан бараатын кытта Америкаттан «George Bush» диэн 102 тыһ. тонналаах, бортугар 90 сөмөлүөттээх авианосец базатыттан хоҥнон Хара муора диэки сундулуйбута. Кинини 16 байыаннай хараабыл, ол иһигэр крейсер уонна эсминец, үс атомнай подводнай лодка арыаллаабыттара. АХШ  байыаннай флотилията маннык сирэйэ-хараҕа суох кимэн киириитин тохтотор сыалтан Россия Салгыннааҕы байыаннай күүстэрэ СУ-24МР икки сөмөлүөтү ыытан, кинилэр 11 төгүл олох аллараанан арыаллыы көтөннөр, бу авианосец радарын хабан, чугуйарга күһэллибиттэрэ. Ити кэмҥэ Турция халбархай политиканы ыытан, кинилэргэ Хара муораҕа киирэр суолу кистээн арыйан биэрбиттэрэ. Американецтар  Крымҥа байыаннай крейсердэринэн тоҕо анньан киирэн дьон ортотугар паниканы, кутталы тарҕатар уонна референдуму ыһар сыаллаахтара. Крым олохтоохторо Украина бандеровскай-фашистскай хунтатын билиммэппит диэн бука бары  сорунуулаахтык утары тураннар, суһаллык хомулла охсон референдум тэрийэн 98%  куоластааннар Россияҕа холбоһууну талбыттара. Онон АХШ Крымҥа байыаннай база тэринэн,  ракеталарын Россия хонноҕун анныгар киллэрэн, ытыска олорор курдук кыҥыы олорор былаана ыһыллан Турцияҕа Анталияҕа чугуйарга күһэллибитэ. Ити былааннара туолбута буоллар, байыаннайдар этиилэринэн, Черноморскай флот былдьаныыта кыайтарыыга тэҥнээх балаһыанньаны үөскэтиэхтээх этэ. Онон Крым дьоно-сэргэтэ дьиҥ патриоттуу, хорсун санааны ылынан Россияҕа холбоһуу суолун талбыттара икки улахан ядернай сэрии сэптээх державалар муораҕа утарыта турууларын  тохтоппута уонна Россия улахан стратегическай суолталаах базатын быыһаан ылбыта махталы уонна сүгүрүйүүнү эрэ үөскэтэр. Манна дойдубут Президенэ күүстээх стратег буолан, халбаҥнаабакка Крымы көмүскүүр кытаанах санааны ылына охсон суһал дьаһаллары ылбыта кинилэри гражданскай сэрии айаҕыттан быыһаабытын билигин ким да саарбахтаабат.

Түмүк санаа

Крым айылҕата, сирэ-уота кэрэтэ, климата сылааһа, муората ырааһа, чугаһа, салгына чэбдигэ (Николай II уола, кэргэнэ манна кэлэн аҥардас салгыныттан үтүөрэн барар эбиттэр), араас историческай сирдэринэн баайа, дьоно-сэргэтэ сайаҕаһа ханнык да Турциятааҕар, Египеттааҕар быдан ордук эбит диэн түмүккэ кэллим. Холобур, миэхэ бэйэбит Александр III, Николай II олорбут дыбарыастарын көрөрүм Турцияҕа ханнык эрэ султан олорбут сиринээҕэр быдан чугас уонна интэриэһинэй. Патриоттуу да санаабытынан,  атын омук судаарыстыбаларын экономикатыгар харчыбытын куппакка, бэйэбит дойдубут кэрэ-бэлиэ сирдэрин кэрийбиппит быдан ордук эбит дии санаатым. Севастопольга бириэмэ ыгым буолан сылдьыбатыбыт. Бу эмиэ баай историялаах герой-куоракка киһи кэрэхсиирэ элбэҕэ биллэр. Бу сирдэр барыта бэйэ-бэйэлэриттэн чугас муораны кыйа турар буоланнар, экскурсияҕа да сылдьарга олус табыгастаах. Массыына да арендалаан баран кэрийиэххэ сөп эбит.  Бу саҥа республикаҕа хайдах эрэ саҥа олох тыына, көҥүлгэ тардыһыы сайа охсор салгына, дьон өрө көтөҕүллүүтэ барыта киһини тардар дьикти күүстээх. Санаторийдарын сыаналара, дьиэ арендата кылааһыттан көрөн ханнык баҕарар дохуоттаах дьоҥҥо сөп түбэһэр. Астара-үөллэрэ, фрукталара барыта бэйэлэрин киэнэ буолан олус минньигэс уонна сыаната да сөбүгэр. Сотору кэминэн инфраструктурата сайдан бардаҕына, Крым улаханнык үүнэр-сайдар кэскиллээх. Россияны кытта Крым арыытын холбуур Керченскай муоста тутуута тэтимнээхтик бара турар. Билигин Крымҥа сылга 4-5 мөл. турист сылдьар эбит буоллаҕына, бу муоста тутулуннаҕына, 10 мөл. тиийэ турист сылдьыаҕа диэн сабаҕалыыллар. Бу саҥа республика тэтимнээхтик сайдыытыгар улахан оруолу ылыаҕа. Крымтан көтөр күммүтүгэр Украина националистара уот ситимин линиятын дэлби тэптэрэн  теракт оҥорбуттарын иһиттибит. Ол гынан баран, Крым олохтоохторун булгуруйбат санааларын маннык дьиикэй быһыылар уларытыахтааҕар, өссө күүһүрдэллэригэр, түмүл­лэллэригэр тиэрдиэҕэ диэн мин кинилэри кытта кэпсэтэн баран бигэ өйдөбүлгэ кэллим.

Хара муораны кыйа күүлэйдии сылдьар дьон ортолоругар оҕо күүтэр эдэркээн ийэлэр элбэхтэрэ сөхтөрдө. Ол аата Россия  ийэни өйүүр политиката – ийэ сертификата бу кыраайга саҥа кэлэн, саҥа дьону – кыра россияниннары элбэтэн эрэрэ Крым үүнүү-сайдыы суолугар бигэтик үктэммитин туоһулуур.

Олохтоохтор санаалара

Кафеларга сылдьан, таксистартан, муора кытылын устун дьаарбайа сылдьар дьоннортон, кырдьаҕастартан тоҕоос көһүннэ да ыйыталаһа, кэпсэтэ сырыттыбыт. Кинилэр маннык санаалаахтар:

Таксист: Крым Россияҕа холбоспутун саамай сөптөөх хардыы дии саныыбыт. Биһиги уруккуттан  Украина састаабыгар да олорон, бу дойду гражданнарын курдук санаммат этибит. Син биир россияниннарбыт дии сананааччыбыт.  Хомону холбуур Керченскай муоста тутулуннаҕына туристар өссө элбиэхтэрэ диэн күүтэбит. Порошенко Крымы төттөрү ылыам диир үһү, дьэ киирэн боруобалаан көрдүн! Ол хайа үрдүгэр чыпчыҥныыр уоттары көрөҕүт дуо? Ити Россия пограничниктарын заставалара. Онон билигин көмүскэллээх курдук сананабыт. Мы — россияне!

Крым саастаах олохтооҕо: Украина аһары фашистскай идеологияны ыытан дьону тэйитэн кэбистэ. Бандеровецтар диэн туох дьон буолалларын биһиги, Севастополь олохтоохторо, эппитинэн-хааммытынан билэбит. Манна хааннаах кыргыһыыларга биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит олохторун толук уурбуттара. Ол кэнниттэн фашистары герой оҥостуу ханнык да сиэргэ эппиэттээбэт.

Санаторий бырааһа: Украинаҕа баар кэммитигэр  20 сыл устата туох да улахан тутуулар барбатылар, көрөргүт курдук, барыта Сэбиэскэй кэмнээҕи тутуулар. Онон сүтэрэрбит да суох курдук. Урут Украинаҕа эрдэхпитинэ, пенсиям эһиги харчыгытынан 3 тыһ. эбит буоллаҕына, билигин Россияҕа холбоһон баран 12 тыһ. ылабын. Хамнаспыт да үрдээтэ гынан баран, сыана эмиэ ыарыы турар. Туристар элбээтэхтэринэ Крым сайдан барыаҕа. Манна да араас санаалаах дьон бааллар. Западниктар халбархай соҕустар. Сорохтор сөбүлээбэттэр. Ол гынан баран, ол арҕаа украинецтарбыт да Украинаҕа билигин балаһыанньа уустугун уонна кэскилэ суоҕун билэннэр, түргэн үлүгэрдик Россия паспорын ыла охсон манна барытын туһана олороллор.

Луганскай олохтооҕо Людмила:  Мин бэйэм украинкабын, кэргэним нуучча, байыаннай. Манна көһөн кэлэн санаторийга сытабын. Биһиэхэ дьиэбитин-уоппутун барытын буомбалаан, ытыспытын соттон хааллыбыт.  Урут кыра заводтаах этибит, хаһаайыстыба, сад барыта баара. Уолум бизнеһин Ростовка көһөрдө, онно үлэлээн саҥаттан саҕалаан эрэр. Луганскайга бардак, автоматтаах дьон хаамса сылдьаллар. Сүрэҕим ытыыр бу атаҕастабылы санаатахпына.  Донецкайга подвалга буомбаттан саһан олорор оҕолору: «Биһиэннэрэ сылаас дьиэҕэ оонньууллар, эһиги оҕолоргут подвалга саһан олороллор»,  —  диэн күлүү-элэк гынар киһи хайдах дойдуну салайыай?, — диэн баран манна суруллубат тылларынан Порошенконы үөҕүстэ.