«Ойуун түүлэ» айымньы сүдү суолтата бүгүн ордук билиннэ

А.Е.Кулаковскай  хоту баран үлэлээбитин туһунан иһитиннэрии бэчээккэ аҕыйах курдук. Кинини 1917 сыллаахха атырдьах ыйыгар уобалас комиссара эсер В.Н.Соловьев бирикээһинэн Верхоянскай уокуругун комиссарынан анаан ыыталлар. Оччолорго ыраахтааҕы былааһа сууллубутун туһунан сурах ыраах сытар суола-ииһэ суох  хоту дойдуга олус хойутаан тиийбитэ. Верхоянскай уокуругар Анаабыр, Аллайыаха, Булуҥ, Верхоянскай, Эдьигээн, Муома, Өлөөн, Усуйаана, Эбээн-Бытантай билиҥҥи территориялара бүтүннүүтэ киирэллэрэ. Бу Муустаах муора кытылыгар тиийэ тайаан сытар сүүнэ уокурук  уустук олоҕо-дьаһаҕа барыта соҕотох киһи санныгар сүктэриллибитэ. Оччолорго аччыктааһын, сут дьыллар, баһаардар, халаан уута тахсыыта, ас-таҥас кырыымчыга дьон олоҕор-дьаһаҕар охсуута улахан этэ. Манна эбии былаас уларыйыытын буккуура, мунуу-тэнии да элбэҕэ дьон өйүн-санаатын атыйахтаах уулуу аймаабыта.

Алексей Кулаковскай ыраах киэҥ сирдэри туох түбэһэринэн көлөлөнөн, атынан-табанан, уунан кэрийэ сылдьан олохтоох бэйэни салайыныы быыбарыгар бэлэмнээн мунньахтары ыытара, бородуукта кэмитиэттэрин  тэрийэрэ диэн ахтыыларга суруллар. Булуҥ атыыһыта бэйэтин хамначчыттарыгар маннык мунньахха сылдьалларын боппутугар: «Аны билигин урукку курдук бобуу-хаайыы суох, санааҕытын мунньахха сылдьан холкутук этиниэххитин сөп, киһи көҥүлүн ким да бохсор кыаҕа суох», — диэн хардарбыт. Кини дьоҥҥо «уопсай мунньаҕынан, куолаһынан мөк­күөрдээх боппуруостары быһаарсар бырааптааххыт» диэн өйдөтүү үлэтин ыыппыт. Кини, кырдьык, норуот бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ быһаарара сөп диэн ыытыллар оччотооҕу политиканы сүрэҕинэн ылынара. Кулаковскай  демократия тулхадыйбат бириинсибин 100 сыл анараа өттүгэр өйдөөн ылыммыта кэлин кини тус олоҕор улахан охсуулаах буолуоҕун сэрэйбэтэҕэ. Мин санаабар, кини комиссар  быһыытынан буолбакка, норуотун олоҕун хайдах гынан бу аан дойдуну аймаабыт сэрии уотуттан хаххалаабыт, көмүскээбит киһи диэн санаанан салайтаран хайдах өйдүүрүнэн үлэлээбит, ылыммыт.

1918 с. ахсынньы ыйыгар аны Колчак былааһа олохтонон, ыраахтааҕы сокуонун уонна бэрээдэгин төттөрү чөлүгэр түһэриигэ үлэ барар. Кини былааһын олохтуу Верхоянскайга Шерлаимов поручик кэлэн, Бириэмэннэй бырабыыталыстыба олохтообут былааһын эмиэ уларыта тутаннар, урукку былааһы эргитэргэ соруналлар. Колчак дьаһалын толорон олохтоох нэһилиэнньэттэн сааларын былдьаталааһын саҕаланар.  Кулаковскай Абыйынан, Аллайыаханан, Хаһааччыйанан уокуругун кэрийэн төннөн иһэн, маны истэн  уобаластааҕы земство аатыгар сурук суруйар. «Верхоянскайдааҕы комиссия инородецтартан сааларын былдьаталаан аймалҕан бөҕөтүн таһаарда. Манна дьон хам аччык булдунан эрэ аһаан-таҥнан, үссэнэн олороллор. Нэһилиэнньэ интэриэһин көмүскээн бу дьаһалы гарнизон салалтатыгар туруорсан уларытыҥ», — диэн олохтоохтору көмүскээн суруйбут.

Кини Муустаах муора кытылынан  тыһыынчанан биэрэстэнэн тайаан сытар ыраах сирдэринэн сылы-сылынан айаннаан уокуругун кэрийэрэ. Аллайыахаҕа ол дьыл балык тахсыбакка, табаларын дьиикэй таба үөрэ кэлэн илдьэ баран, 400-кэ киһи аччыктаан сытарыгар тиийэн чукчалартан 300 табаны атыылаһан үүрдэрэн аҕалтаран дьону хоргуйууттан быыһаабыт диэн суруллар. Маны таһынан 300 буут бурдугу аҕалтарбыт. Бу улуустарга дьону хоргуйууттан быыһыыр сыаллаах 1700 буут бородууктаны Булуҥтан Хаһааччыйаҕа тиэйтэрбит. А.Е.Кулаковскай кылгас кэмҥэ үлэлээри аҥардас бу сыралаах сырыыта, уокурук комиссарын эбээһинэһигэр киирбэт сүгэһэри эбии ылынан, ындыы таһыытыгар бэйэтинэн сылдьыһан элбэх хоту улуустары хоргуйууттан быыһаабыта диэн дьон махтала уос номоҕо буолан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдиллэн кэлбит.

Маны таһынан, кини сылдьыбыт сирдэригэр тохтоон, хонон-өрөөн, дьону олоҥхолотон сурунан, бэйэтэ эмиэ тойуктаан ааһара диэн кырдьаҕастар ахталлар. Ол курдук, Анна Егоровна Никитина-Стручкова кэпсииринэн, кини эдэригэр Булуҥ Күһүүрүгэр олордоҕуна, Өксөкүлээх кинилэргэ тохтоон хас да күннээх түүн олоҥхолоон ааспыт. Кини сиэнэ, культура салаатын үлэһитэ С.С.Слепцов кэпсииринэн, кырдьаҕас эбэлэрэ  Өксөкүлээх «Кыталык» диэн тойугун өйдөөн хаалбытын хойукка диэри ыллыыра үһү. Аллараа Бытантай кырдьаҕастара ахталларынан, кини хоту Сэлээбиринэн устан ааһан иһэн кытылга тохтоон, олохтоох дьону ыллатан, тойуктарын истэн, сурунан ааһара үһү. Ол аата кини бу хоту улуустарынан сылдьан  уустук, уһун айанын быыһыгар этнограф учуонай быһыытынан үлэтин тохтоппокко ыыта, чинчийэ сылдьыбыт.

Бу сырыытыттан кини 1919 сыллаахха тохсунньуга эргиллэн кэлбит. Уһук хоту сирдэргэ оччолорго дьон олус ыарахан, уустук олоҕун тус бэйэтинэн кэрийэ сылдьан көрөн-истэн баран, кыра норуоттар эстэр-быстар турукка киирбиттэрин сүрэҕинэн-дууһатынан ылынан, кинилэри быыһыырга судаарыстыба иннигэр сорук туруорбут. А.Е.Кулаковскай  Уобаластааҕы Земство быраабатыгар маннык суруйбут:

«Жители крайнего Севера будут крайне полезны при эксплуатации больших природных богатств их края, ибо я считаю северную окраину Российской державы крайне важной ее составной частью, играющей исключительную роль не только в экономическом развитии России, но и в рациональном использовании людских ресурсов» .

Кулаковскай бу улуустарга дьаам суолун олохтоон, аара тохтоон ааһар хонук сирдэри  арыйан, нэһилиэнньэни аһынан-үөлүнэн, саа сэбинэн хааччыйан хоргуйууттан быыһыырга этии киллэрбит.

1919 сыл атырдьах ыйыгар Алексей Кулаковскай Дьокуускайга төннүбүт. Кини кэнниттэн Дьааҥыга саҥа былааһы олохтуу кэлбит эсер Шерлаимов Кулаковскай комиссар быһыытынан тустаах эбээһинэһин толорботох диэн донуос суруйбут.  Өксөкүлээх  бу эсер олохтоох дьону халыыр, сааларын былдьыыр бас-баттах быһыытын утарыласпытын, олохтоохтору көмүскээбитин иһин иэстэспит буолуохтаах. Онон оччотооҕу земство Кулаковскай хоту улуустарга дьону хоргуйууттан быыһаабыт сыралаах үлэтин сыаналаабатах, хамнаһын төлөөбөтөх.

Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас 1919 сыллаахха букатыннаахтык олохтоммута. Алексей Кулаковскай  учууталлыы барар уонна чинчийэр үлэнэн  утумнаахтык дьарыктанар. Кэлин гражданскай сэрии саҕаламмытыгар, 1925 сыллаахха  хоту улуустары үчүгэйдик билэбин диэн бэйэтэ тылланан баран Өймөкөөҥҥө, Абыйга, Дьааҥыга, Охуотскай муора кытылынан сылдьан, хаан тохтуута суох дьон баҕа өттүлэринэн  саҥа олоҕу ылыналларыгар тылын-өһүн тиэрдэн эйэни олохтоспута. Манна кини хоту улуустарга үгүс дьону хоргуйууттан быыһаабыт оруола, киһи быһыытынан сиэрдээх сыһыанынан дьон ытыктабылын ылбыта быһаарар оруолу оонньообута. Бэйэтин норуота былаас былдьаһыытын содулугар киирэн биэрэн, үрүҥ-кыһыл былааҕы тутан утарыта туруутун, хаан тохтуутун тохтоппута. Манна кини ыраах хоту олорор норуоттарга суруйааччы, учуонай эрэ быһыытынан буолбакка,  гуманист, эйэни олохтооччу, норуотун хоргуйууттан быыһааччы быһыытынан оруола чаҕылхайдык арыллыбыта.

Кини Өймөкөөҥҥө олорон Охуотскай муоранан бассабыыктары утары сэриилэһэ кэлбит  Пепеляев генералы кытта ыкса алтыспыта диэн сирэй-харах анньыллыбыта. Пепеляев Кулаковскайы норуотугар улаханнык ытыктанарын билэр буолан бэйэтигэр тарда сатаабыта диэн суруйаллар. Пепеляев үрүҥ армия эрэллээх саллаата, бэйэтин кырдьыгар эрэнэр, улахан үөрэхтээх, интеллигенция сыдьаана да буоларынан, Өксөкүлээҕи кытта биир тылы булан доҕордоспут да буолуохтарын сөп. Ол гынан баран, ити алтыһыылара олох хойукка диэри Өксөкүлээх туох баар үлэтин туора сотон, «бассабыыктары утары барбыта» диэн кэриэтэнэн, кини сүдү үлэтин, философ, улуу суруйааччы быһыытынан оруолун уһун кэмҥэ билиммэтэхтэрэ.

Өксөкүлээҕи, кини айымньыларын тула мөккүөр хойукка диэри уҕараабатаҕа. Аҥардас биир ый иһигэр 1952 с. «Кыым» хаһыакка 70-тан тахса суруйааччыны хараардар, национализмҥа буруйдуур  ыстатыйа, оттон «Социалистическая Якутия» хаһыакка 48 ыстатыйа тахсыбыттар. Чэ, ол репрессия сылларыгар, баҕар, идеология сойуолаһыытын үгэнигэр итинник буолуоҕун өссө өйдүөххэ сөп. Оттон 1977 с. суруйааччы төрөөбүтэ 100 сылын туолар бэлиэ түгэнигэр партия Обкомун дьаһала тахсыбытын олус сөҕө аахпытым. Манна кини үбүлүөйэ киэҥник бэлиэтэммэт, айымньыларын таһаарымаҥ диэн ыйыллыбыт. Арай төрөөбүт Тааттатыгар  «Коммунизм» хаһыатыгар улахан суруга-бичигэ суох икки айымньытын таһаарбыттар.

1977 с. Сибиир поэта А.Ольхон бэйэтин хомуурунньугар Кулаковскай хас да айымньытын киллэрэн, кини аан бастаан нууччалыы тылынан ааҕааччыга биллибитэ. Онтон 1986 сыллаахха  «Современник» издательствоҕа 10 тыһ. ахсаанынан А.Е.Кулаковскай айымньыларын хомуурунньугун  нууччалыы тылынан таһаарбыттара. Тылбааһыгар биллэр нуучча суруйааччылара В.Солоухин уонна С.Поделков үлэлээбиттэр. Бу хомуурунньук тахсыытын бигэргэтэр мунньахха Ленинград куоракка дойду биллэр суруйааччылара мустубут учуонай сэбиэттэригэр Кулаковскай айымньыларын чинчийэр икки  учуонай тиийбит. Мустубут суруйааччылар бука бары Кулаковскай улуу суруйааччы, философ буоларын бигэргэтэн кинигэтин таһаарарга диэн  куоластаабыттар. Тоҕо баччааҥҥа диэри маннык улуу суруйааччы айымньылара нууччалыы тыллаах киэҥ ааҕааччыга тахсыбакка сылдьыбыттарай диэн сөхпүттэрин этиммиттэр. Манна Саха сириттэн тиийбит икки учуонайбыт эрэ бу кинигэ тахсыытын утарбыттар. Ону олус соһуйан: “Ол тоҕо?” — диэн ыйыппыттарыгар: «Кини Пепеляевка сулууспалаан 5 кырынааһы хамнаска ылбыта эбээт», — диэн хоруйдаабыттарыгар бары күлсүбүттэрин В.Солоухин бу кинигэтигэр ахтан аһарбытын аахпытым.

Верхоянскайга  «Дьааҥы сонуннара» хаһыакка үлэлии сылдьан, 1991 сыллаахха «Саха улуу бөлүһүөгүн өтө көрүүлэрэ» уонна нууччалыытыгар «Пророчества якутского Нострадамуса» диэн ыстатыйалары бу В.Солоухин тылбаастаан таһаартарбыт кинигэтиттэн бэчээттэппитим. Манна «Ойуун түүлэ» поэмаҕа кини хайдах курдук инникини өтө көрөн,  ырытан суруйбутун, поэматтан быһа тардыыны таһаарбыппыт. Бэл кэлии нууччалар ааҕан баран, сахалар инникини өтө көрөр улуу киһилээх – бэйэҕит Нострадамустаах эбиккит диэн улаханнык сөхпүттэрэ.

Г.П.Башарин, Н.Н.Павлов, Е.Е.Алексеев курдук А.Е.Ку­ла­ковскай сүдү үлэтин ис дьиҥин сыаналыыр, харыстыыр дьон суохтара эбитэ буоллар, кэнники көлүөнэ ыччаттар улуу суруйааччы айымньыларын ситэ үөрэтиэ, билиэ да суох эбиппит диэн кинилэргэ билигин сүгүрүйэ саныыбыт.

А.Е.Кулаковскай — Өксө­күлээх олоҕо, этнограф, чинчийээччи быһыытынан сылдьыбыт киэҥ сырыыта, кини айымньылара – билигин да ситэ үөрэтиллэ, чинчийиллэ иликтэр. Икки үйэ кирбиитигэр үөскээн-олорон ааспыт сүдү суруйааччы олох бары көстүүлэрин олус дириҥник үөрэтэн, сыаналаан, «Ойуун түүлэ» поэматыгар кини айымньыларын үрдүк чыпчаала буолан аан дойдуну анааран көрүүтэ, сэрии алдьархайдарын ырытыыта, сир-уот алдьаныытын, сайдыыны кытта тэҥҥэ сир баайын былдьаһыытыгар кыра омук үтүрүйүллүүтүн, киһи киһиэхэ сыһыанын барытын үрүҥ ойуун уобараһынан арыйан көрдөрүүтэ – биһиэхэ барыбытыгар глобализация тыына тоҕо анньан кэлиититтэн сэрэтии буолар. Бу поэма олоҕу киэҥник анааран көрүүтүнэн,  дириҥ ис хоһоонунан улахан эпическай айымньы буолар. Инникини өтө көрүүтүнэн  аан дойду таһымыгар икки атахтааҕы барытын сэрэтэр, анаарар сүдү күүстээх. Ону быһаарар, сэриини, аймалҕаны тохтотор кини ыйбыт кистэлэҥ күлүүһүн  — эдэр дьон бүгүҥҥү олоххо тэҥнии тутан, үөрэтэн, чинчийэн, эйэни, сырдыгы түстүүр халҕаны арыйан саҥа олоххо эрэллээхтик үктэннэрбит ханнык.

Наталья ПОПОВА

Бу күн мин санаан кэллим

Бу күн мин санаан кэллим
Саха хоһуун уолаттарын,
Саһарбыт хаартыскаҕа
Сөхтөрөллөр куруук миигин
Эдэркээн уолан бэйэлэрэ
Харахтарын уотун күүһэ,
Инникигэ эрэллэрэ,
Санаалара модуна,
Көрүүлэрэ дириҥэ,
Ыралара ырааһа,
Субу туран кэлиэхтии,
Илиилэрин уунуохтуу
Улуутуйан көстөллөр,
Дьылҕа хаҕыс ыйыытынан
Дьалхаан үйэ саҥатыгар,
Суостаах сыллар кэмнэригэр,
Дьон олоҕун, дьылҕатын
Миэлиҥсэлии эргитэр
Будулҕаннаах сылларыгар,
Көҥүл санаа модун күүһүн
Көмүөл муустуу хамсатан,
Буурҕа-буулдьа дьылларын
Түөстэринэн тэлэннэр,
Норуоттарын тустарыгар
Олохторун толук уурар
Суостаах кэмтэн саллыбакка,
Өрөспүүбүлүкэ былааҕын
Өрө тутан күөрэтэн,
Кэскиллээбит төлкөлөрүн,
Хара балыыр, таҥнарыы,
Хаайыы тымныы тыына,
Атын дойду аргыара,
Ньүдьү-балай хаҕыс сыһыан,
Хараҥа сииктээх хаамыра
Харахтарын сырдык уотун,
Өһөс, күүстээх санааларын,
Инникигэ эрэллэрин,
Сөһүргэстэппэтэҕэ, булгуруппатаҕа,
Санааларын самнарбатаҕа…
Бу күн мин санаан кэллим,
Саха хоһуун уолаттарын,
Хатырыктан хаан тардарбын
Эбэм кэмчи кэпсээнин,
Булуҥунан, Кэбээйинэн,
Буурҕа-силлиэ быыһынан
Сойуолаһыыттан күрэммит
Уруу-аймах дьоннорбун.
Чаҕылхай Махсыым хаартыскатын,
Кистээн ыыппыт суругун
Сүрэҕэр бигии тутан,
Сылбах маска өйөнөн,
Харааста ааҕар эһэбин,
Сураҕа суох сүппүт
Кини уустук дьылҕатын,
Бу күн мин санаан кэллим
Саха хоһуун уолаттарын,
Харахтарын уота күүһүн,
Санаалара модунун…