Дьону-сэргэни түмэргэ идеология наада дуо?

Ульяна Винокурова, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутаата:
— Баар буолуохтаах. Норуот, хас биирдии киһи төрөөбүт дойдутугар эйэлээхтик, туруктаахтык олороро – сүрүн идея. Ону ситиһэргэ икки дьүөрэлэһэр хайысха наада. Былаас норуот туһугар кыһаллыахтаах, норуот былааһы бэйэм былааһым диэн билиниэхтээх. Онно сөптөөх дьайыылар оҥоһуллуохтаахтар. Ол курдук, бастатан туран, киһи дьоһунун көмүскүүр-харыстыыр сокуон, миэрэ ылыллыахтаах. Хас биирдии киһи сиригэр-уотугар олохтоох диэн өйдөбүл баар буолуохтаах. Бу өттүгэр улахан үлэ ыытыллыбат дии саныыбын. Гражданскай уопсастыба диэн ааттыыбыт эрээри, бу өйдөбүлгэ тэрээһиннээх түмсүүлэри эрэ ахталлар, биирдиилээн киһиэхэ болҕомто суох, ахтыллыбат. Иккиһинэн, «социальная справедливость» диэн баар. Киһи кыаҕынан олороругар сөптөөх дьаһаллар ылыныллыахтаахтар. Билигин биһиэхэ барыта тэҥ. Олигарх буоллун, хара үлэһит буоллун, бука бары биир усулуобуйалаахтар. Ол сыыһа. Аан дойду үрдүнэн итиннэ араас дьаһаллары ылаллар, кыаммат-түгэммэт дьоҥҥо туспа, кыахтаахха ураты усулуобуйа турар.

Александр Николаев, историк, ХИФУ доцена:
— Туспа Саха сирин идеологията баар буолара билигин суолтата суох. Бастакы уочарат бүтүн Арассыыйа гражданина диэн өйдөбүл биһиэхэ үөскүөхтээх. Бүтүн Арассыыйатааҕы национальнай идеяны үөскэтэр наада буолла диэн дойду салайааччыта Уопсастыбаннай сэбиэт мунньаҕар этэн турардаах. Онтон сиэттэрэн, РФ субъектарын, норуоттарын идеялара бэдэрээссийэ идеятыттан туора турар, сорох ардыгар утары да турар өрүттэрдээх диэн бэлиэтиэххэ наада. Бу сабардама, биллэн турар, дойдуну түөрэ уларытар кыаҕа суох да буоллар, экэниэмикэ, бэлиитикэ боппуруостарыгар атылыы сыһыан баар. Холобур, бэйэ бас билиитэ, боломуочуйа уонна бэйэни салайыныы боппуруостара бэдэрээссийэҕэ кутталы үөскэтэр курдук көстүөн сөп. Ол гынан баран дойдуга таптал төрөөбүт түөлбэттэн үөскүүр диэн өйдөбүл эмиэ баар – Сахам сиригэр олорор буоламмын, Арассыыйаны таптыыбын диэн. Бу түгэҥҥэ, дьэ, национальнай идея туһунан этэр оруннаах. Оччотугар саха норуота өссө да төһө эрэ кэмҥэ баар буоларын ситиһиэххэ сөп. Глобализация кимэн киирэн иһэрин бары билэбит. Этническэй уратыбыт, үгэстэр улам сүтэн-оһон, симэлийэн иһэллэр. Маны туох да тохтоппот. Антропологтар норуот уратытын, төрүт үгэстэрин илдьэ сылдьарын үөрэтэн баран, баара-суоҕа 10-15 % эрэ илдьэ сылдьар эбиппит диэн бэлиэтээбиттэр. Өскөтүн саха норуотун чөл хаалларар сыал турар буоллаҕына, култуурунай автономия биитэр суураллыыны тохтотор туох эмэ миэрэ ылынар идея баар буолара сөп.

Зоя Корнилова, Ил Түмэн иккис, үһүс ыҥырыыларын дьокутаата:
— Бу уустук ыйытыы. Биллэн турар, баар буолуохтаах. Национальнай идея бүтүн Арассыыйатааҕы уонна ол иһигэр Саха сирин национальнай идеята биир сыаллаах буолуохтаахтар. Ол, бастатан туран, өй-санаа сайдыытыгар сытар. Духуобунас бастакы күөҥҥэ тахсыахтаах. Бу суох буоллаҕына, экономика да, политика да сайдара уустук. Бары өттүнэн бигэ, эйэлээх, түмсүүлээх уопсастыба баар буоларын туһугар, хас биирдии киһи туох баар талаанын арыйарыгар, дьоҕурун таба туһанарыгар ити оруола улахан. Билиҥҥи туругунан, олус ыарахан кэм. Бу курдук быһыыны-майгыны биһиги норуот сэбиэскэй кэмҥэ ааспыта. Сэрии бүтээтин кытта ССРС бүтэҥи судаарыстыбаҕа кубулуйбута. Ол түмүгэр, судаарыстыба бүтүн буолуутун кыайан туппатахтара. Ыһыллыы кэмин санааҥ. Хас биирдии киһи этэҥҥэ олорорун мэктиэтэ – судаарыстыба биир кэлимин, биир тыынын илдьэ сылдьыыта буолар. Ол иһин хас биирдии киһи итини өйдүөх тустаах. Хас биирдии киһи үлэлиэхтээх. Ол аата дьарыктаах, сыаллаах буолуохтаах. Барыта киһи өйө-санаата сайдыытыттан тутулуктаах. Арыгыны, наркоманияны утары туруҥ, бигэ дьиэ кэргэни тэриниҥ – туох барыта кыраттан саҕаланар. Судаарыстыба бэйэтин судаарыстыбаннаһын туруулаһыахтаах. Судаарыстыба диэн бэйэ сирин-уотун, норуотун уонна кэлэр кэскилин көмүскээһин. Судаарыстыба суох буолла да, тыыннаах хаалыы боппуруоһа сытыытык турар. Ол иһин бары биир санаанан түмсэрбит ирдэнэр. Кыһалҕа элбэх. Ону барытын иллээхтик, өй күүһүнэн быһаарар таһымҥа тахсыахха наада. Быһаарыллыбат боппуруос диэн суох. Этиһэр-охсуһар, айдааны тардар үтүөнү түстээбэт. Араас быһыыга сөптөөх быһаарыыны ылан, табатын көрөн, сөпсөһөн, биир бигэ санаанан сайдар суолу тобулуохха сөп. Урукку сыыһабытын хатылаамыаххайыҥ. Түмсүүлээх буолуоххайыҥ. Мин оннук кэм кэлиэ диэн эрэнэбин. Национальнай идеология диэн онно сытар. Норуоту, култуураны, тылы илдьэ сылдьан, биир сомоҕо буолан, биир судаарыстыбаны олохтооһун!

Рустам Каженкин, “Айыы кыһата” оскуола учуутала, бэйиэт:
–Национальнай идеология, дьиҥэр, уруккуттан баар буоллаҕа дии диэхпин баҕарабын. “Саха” диэн өйдөбүл тула түмсүү. Ол эрээри кэнники быһыы-майгы долгуннара ”национальнай” диэн өйдөбүл ис хоһоонун уларытыыга, суут-сокуон тылыттан таһаарыыга күүскэ аймаан ылбыт түгэннэрдээхтэр. Мин үлэлиир оскуолам, син атын төрүт тыллаах оскуолалар курдук, кэлэр кэнчээри ыччат төрөөбүт тылын, култууратын, биир тылынан эттэххэ, төрөөбүт эйгэтин нөҥүө Арассыыйа, аан дойду гражданинын быһыытынан сайдан тахсарын иннигэр үлэлиибит. Саханы түмэр биир хайысха ити — төрүт тылга, төрүт сиргэ. Тыллаах буоллаххына сирдээххин, сирдээх буоллаххына тыллааххын. Итинтэн ордук хайа да омукка кылаан кыһалҕата суох дии саныыбын. Кыһалҕа буолла эрэ түмэр. Ити биһиги кэммит уратыта дии саныыбын.

Олесь Полускин, Ытык Күөллээҕи «Эдэр юннаттар станцияларын» (“СЮН”) методиһа:
– Түмэр национальнай идеология ханнык баҕарар омукка наада. Түмсүүлээх омуктарга оннук идеологиянан итэҕэллэрэ буолар. Саха итэҕэлэ оннук түмэр күүһэ суох. Мин, сахалыы итэҕэллээх киһи, сахалыы сиэри-туому тутуһарбар, айыыларга сүгүрүйэрбэр аттыбар биир итэҕэллээх киһи баара наадата суох курдук. Холобур, бултуу тахсан баран, Байанай эһэккэбэр сүгүрүйэрбэр уот оттунан бэйэм соҕотоҕун хайдах сатыырбынан алҕыыбын, көрдөһөбүн. Былыр-былыргыттан саха алаастарынан, үрэхтэринэн ыһыллан, тарҕанан олорбут буолан, биир храмҥа, кыбычыыҥҥа симиллэ үөрэммэтэхпит. Онон итэҕэлбитинэн тута түмсэ түһэрбит кэккэ уустуктардаах буолуо… Аны араас сиэр-туом туһунан эттэххэ, улуус-улууһу да ылан көрдөххө, чугас ыаллыы сытар нэһилиэктэргэ тус-туһунан уратылардаах, туспа быраабылалардаах түгэннэрэ элбэх. Итэҕэли сүрүннүүр буоллахха, итини барытын биир кинигэҕэ түмэн, биир халыыпка киллэрэн дуу, сүрүннүөххэ наада буолуо. Бары уон араас үөрэх, итэҕэл айбакка, сыыһатын-чахчытын үөрэтэн баран, биир тиһиккэ угар оруннаах. Оннуга суох итэҕэлбитин туһанан идеология оҥорорго уустук буолуо. Итиэннэ биир санаам диэн, омук, норуот уу нуурал, сырдык, эйэлээх кэмҥэ улаханнык түмсэ сатаабат быһыылаах… Туох эрэ араллаан, иэдээн, сэрии буоллаҕына хомулла түһэр. Оннукка түмсэ түспэтэхтэр история суолуттан туораан иһэллэр. Оннук холобурдар элбэхтэр.