Хоту сиргэ таһаҕаһы тиэйии куһаҕана суох

Парламентарийдар кыһыҥҥы суолу үөрэтиигэ научнай сыһыан наадатын ыйдылар

Тэрээһини парламент экономическай, инвестиционнай, промышленнай политикаҕа, предпринимательствоҕа, ту­ризм­ҥа уонна инфраструктура сайдыытыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Виктор Федоров салайан ыытта.

Суоппардар хамнастара хаһан   төлөнөр?

Биллэрин курдук, Саха сирэ 3103,2 тыһ. кв. км иэннээх Российскай Федерация биир саамай бөдөҥ субъегынан буолар. Ол эбэтэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит Арассыыйа Эбэ Хотун сирин-уотун 1/5 ылар. Аны өрөспүүбүлүкэбит территориятын 40 % хоту уонна арктическай улуустар тайаан сыталлар.

Бу улуустарга суол-иис суоҕун, мөлтөҕүн, күндү ааҕааччы, бэйэҥ бэркэ диэн билэҕин. Таһаҕас авиацияны таһынан кыһыҥҥы суолунан, өрүһүнэн таһыллар. Аҥаардас өрөспүүбүлүкэ иһигэр таһаҕаһы тиэйии айанын ырааҕа уобаластар икки ардыларынааҕы айаҥҥа тэҥнэһэр. Онон өрөспүүбүлүкэбитигэр таһаҕаһы тиэйии чуолкай тэрээһини уонна судаарыстыбаннай былаас уорганнарын өттүттэн кытаанах хонтуруолу эрэйэр.

Хоту сиргэ таһаҕаһы тиэйии икки-үс төгүл уустук. Үп-харчы булуута, поставщиктары кытта дуогабар түһэрсии, кэмигэр базаларга сөптөөх таһаҕаһы мунньуу, флот тэтимнээх үлэтин тэрийии — үгүс сыраны эрэйэр.

2013 сыллаах күһүн Индигиир өрүс уута аһара түһэн, хоту улуустарга сорох бородуукталара, табаардара кыайан тиэрдиллибэтэҕэ. Бу туһунан Россия телевидениетин ханаалларынан кытта көрдөрүллүбүтэ. «Өлүөнэтээҕи холбоһуктаах өрүс пароходствота» ААО уонна «Өлүөнэтээҕи бассейн дьаһалтата» ФБУ ситэтэ суох үлэлэрин түмүгэр итинник быһыы-майгы таһаарыллыбыта. Тэрээһин үлэтэ мөлтөөтө даҕаны бу боппуруоска балаһыанньа сытыырхайарын ити да холобур көрдөрөр.

Ити түбэлтэ кэнниттэн Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга таһаҕас аҥаарыттан ордуга кыһыҥҥы суолунан, массыынанан таһыллар буолбутун бэлиэтиибин. «Дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыба» ГУП суоппардара хаары-силлиэни, тыйыс тымныыны аахсыбакка, уһун унньуктаах айаҥҥа туруналлар.

Хомойуох иһин, ити уустук усулуобуйаҕа үлэлии сылдьар суоппардарбыт күн бүгүҥҥэ диэри хамнастарын ыла иликтэрэ бу бырабыыталыстыба чааһыгар бэлиэтэннэ. Ити боппуруоһу Ил Түмэн Хонтуруоллуур кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Уаров көтөхтө. Александр Сергеевич: «Быйылгы сылга Хоту сиргэ таһаҕаһы таһыы бары көрдөрүүлэрэ туолбуттар. Оттон ааспыт сыллаахха тустаах боппуруос тохтор кутталлааҕа.Үүммүт сылга олох атын хартыына. Манна суоппардар геройдуу үлэлэрэ улахан оруоллааҕын бэлиэтиибин», — диэн эттэ. Кини суоппардар хамнастарыгар төһө иэс баарын туоһуласта. «Дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыба» ГУП салайааччыта Виктор Омуков: «Суоппардарбыт 500 тыһ. тоннаттан ордук таһаҕаһы Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга тириэртилэр. Кырдьык, суоппардарбытыгар хамнаска иэстээхпит. Ити иэс 800 мөл. солк. тэҥнэһэр. Тылынан эрэннэриинэн муҥурданан кэллибит», — диэн эттэ.

Ааспыт сыллаахха күн-дьыл туруга уустук буолан, кыһыҥҥы суол-иис мөлтөҕө. Онон таһаҕаһы тиэйиигэ кэккэ уустуктар бааллара.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Суоппардарбыт 500 тыһ. тоннаттан ордук таһаҕаһы Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга тириэртилэр.
Кинилэргэ хамнаска иэс 800 мөл. солк. тэҥнэһэр.
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

Былаан 105% туолла

Үөһэ этэн аһарбытым курдук, быйылгы сылга Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга таһаҕаһы тиэрдии балаһыанньата куһаҕана суох. Бырабыыталыстыба чааһыгар бу боппуруоска иһитиннэриини өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин олоҕо-дьаһаҕа куттала суох буолуутун хааччыйар Судаарыстыбаннай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Зайцев оҥордо. Ол курдук, былаан быһыытынан олоххо-дьаһахха тыын суолталаах 644 392,1 тонна таһаҕас таһыллыахтааҕын, муус устар 23 күнүнээҕи туругунан 676 728,2 тонна тиэрдиллибит. Былаан 105% туолбут. Ааспыт сыллаахха ити сыыппара 601 191,4 тоннаҕа тэҥнэһэр эбит.

Арктикаҕа уонна хоту улуустарга 309 712 тонна таһаҕас тиэрдэр былаан баара. Ити сыыппара 314 735 тоннаҕа тэҥнэспит. Былаан эмиэ аһара туолбутун бэлиэтиибин. Бу улуустарга 230 873 тонна таас чох, 26 175 тонна сиикэй (сырой) ньиэп, 16 723 тонна гаас конденсата, 36 492 тонна ньиэп бородууктата, 351 тонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата, 4 121 тонна социальнай суолталаах бородуукта тиэрдиллибит.

Юрий Зайцев Аллараа Халыма, Орто Халыма, Эбээн-Бытантай, Үөһээ Дьааҥы уонна Муома улуустарыгар уматыгы уонна оттугу тиэрдии ураты хонтуруолга ылыллыбытын туһунан бэлиэтээтэ.

Научнай чинчийии  наада

Күндү ааҕааччым, кэлиҥҥи кэмҥэ күн-дьыл уларыйбытын бэлиэтии көрөр буолуохтааххын. Ол курдук, ааспыт сыллаахха хоту улуустарга олус халыҥ хаар түһэн, олоххо-дьаһахха, ити иһигэр Хоту сиргэ таһаҕаһы тиэйиигэ ыарахаттары үөскэппитэ. Маны таһынан өрүстэр уулара аччыыллар, уолаллар. Ити эмиэ таһаҕаһы тиэрдиигэ улахан кыһалҕанан буолар. Таһаҕастаах суднолар уу тахсарын кэтэһэннэр, хастыы эмэ ый устата биир сиргэ хамсаабакка турбут түгэннэрэ элбэхтэр. Урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, халлааммыт биллэрдик сылыйда.

Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников кыһыҥҥы суолу-ииһи уонна өрүстэр ууларын научнайдык үөрэтэр, чинчийэр наадалааҕын туһунан бырабыыталыстыба чааһыгар бэлиэтээтэ. Кини «Якутоптторг» ААО-ҕа өрөспүүбүлүкэ бюджетыттан үп-харчы көрүллэр эрээри, хоту улуустарга илдьэр бородууктатын сыаната үрдүгүн, сыана тоҕо сүрүннэммэтин туһунан туоһуласта.

Маны таһынан таһаҕаһы тиэйиигэ техника эмиэ улахан оруолу оонньуур. Сэбиэскэй кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбитигэр отут таһаҕаһы тиэйэр судно баар эбит буоллаҕына, билигин итинтэн уон иккитэ эрэ үлэлиирин бэлиэтиибин.

Ил Түмэн аграрнай поли­тикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Саввин Арктикаҕа уонна хотугу улуустарга тиэрдиллэр таас чох хаачыстыбатын туһунан интэриэһиргээтэ. Парламент сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев Арктикаҕа уонна хоту улуустарга, миэстэтигэр баар таас чох саппаастаах сирдэри үөрэтэр наадалааҕын туһунан бэлиэтээтэ. Кырдьык, миэстэтигэр таас чох хостонуллара буоллар, таһаҕаһы таһыыга үп-харчы да кэмчилэниэ, саҥа үлэ миэстэлэрэ да таһаарыллыахтара этэ. Ил Түмэн мандаакка уонна регламеҥҥа хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Марфа Филиппова эми-тому ураты социальнай суолталаах таһаҕас испииһэгэр киллэрэр наадатын туһунан эттэ.

Норуот депутата Игорь Никитин бырабыыталыстыба нэһилиэнньэлээх пууннары сылааһынан хааччыйан олорор тэрилтэлэр сөптөөхтүк үлэлииллэригэр усулуобуйаны олохтуохтааҕын туһунан бэлиэтээтэ. Кини ити тэрилтэлэр үгүстэрэ иэстээхтэрин, ону таһынан хас сылын ахсын бааҥҥа кредит бырыһыанын, 10 млрд солк. төлүү олороллорун туһунан эттэ. Игорь Юрьевич: «Бааннар бырыһыаннарын үрдэттэхтэринэ, өрөспүү­бүлүкэбитигэр туох буолуо биллибэт, 90-с сыллардааҕы курдук кэмҥэ эргиллиэхпит», — диэн эттэ.

–––––––––––––––––––––––
Маны таһынан таһаҕаһы тиэйиигэ техника эмиэ улахан оруолу оонньуур. Сэбиэскэй кэмҥэ өрөспүүбүлүкэбитигэр отут таһаҕаһы тиэйэр судно баар эбит буоллаҕына, билигин итинтэн уон иккитэ эрэ үлэлиирин бэлиэтиибин.
––––––––––––––––––––––

Сааскы  халааҥҥа бэлэм

Бырабыыталыстыба чаа­һыгар өрөспүүбүлүкэ нэһи­лиэнньэтин олоҕо-дьаһаҕа куттала суох буолуутун хааччыйар Судаарыстыбаннай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Юрий Зайцев Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга таһаҕаһы тиэйиини таһынан, сааскы халааҥҥа бэлэм туһунан иһитиннэриини оҥордо.

Ол курдук, үс түһүмэххэ арааран, бэлэмнэнии үлэни былааннаабыттар. Бастакы түһүмэххэ ыам ыйын 4 күнүттэн 20 күнүгэр диэри өрөспүүбүлүкэ 15 улууһун хабар Өлүөнэ, Алдан, Амма, Таатта өрүстэр, үрэхтэр муустарын этэҥҥэ аһарыыны хааччыйыахтаахтар. Иккис түһүмэххэ ыам ыйын 21 күнүттэн бэс ыйын 10 күнүгэр диэри алта улууһу хабар Халыма, Дьааҥы, Индигиир өрүстэр халааннаабаттарын курдук дьаһаныы үлэтэ-хамнаһа ыытыллыахтаах. Үһүс түһүмэххэ сайыҥҥы уонна күһүҥҥү ардахтартан ууга барбат курдук үлэ уон улууска барыахтаах.

Маны таһынан өрүстэр хааларыттан тахсан, нэһилиэнньэлээх пууннары ылар түгэннэригэр, дьону быстах кэмҥэ олордор пууннары, сүөһүлэри тутар сирдэри бэлэмнээбиттэр.

Дакылаатчыт 68 учаастакка (687,8 гектар) хараардыы уонна 14 муниципальнай тэриллиигэ, 10 учаастакка (58 км иэҥҥэ) мууһу эрбээһин үлэлэрэ ыытылла туралларын бэлиэтээтэ. Бу сыалга-сорукка федеральнай бюджеттан 26 мөл. 724 тыһ. солк. көрүллүбүт. Маныаха депутат Дмитрий Васильев ити үлэлэр төһө көдьүүстээхтэрин туһунан сөптөөх ыйытыыны биэрдэ. Кырдьык, ити ыытыллар үлэлэргэ хас сылын ахсын үп-харчы бөҕө кутуллар эрээри, күн бүгүнүгэр диэри төһө көдьүүстээхтэрэ, туһалаахтара өссө биллэ илик.

Вице-спикер Виктор Губарев халааҥҥа барбыт нэһилиэнньэлээх пууннарга көрүллэр көмө харчы төһө көдьүүстээхтик туһанылларын туһунан ыйыталаста.

* * *

Көстөрүн курдук, Арктикатааҕы уонна хотугу улуустарга таһаҕаһы тиэйии куһаҕана суох эрээри, кэккэ кыһалҕалар үгүстэр. Парламентарийдар ыйбыт итэҕэстэригэр болҕомто ууруллан, сотору кэминэн быһаарыллыаҕар эрэниэҕиҥ.