Барыта түүл курдук

МАХТАЛ, ҮТҮӨ САНАА — СҮДҮ КҮҮС

Киһи эрэ итэҕэйиэ суоҕун курдук түгэн. Кырдьык, барыта түүл курдук. Дьоҥҥо-сэргэҕэ, тулалыыр эйгэҕэ үтүөнү-кэрэни ис сүрэххиттэн баҕарар, махтанар буоллахха, олоҕуҥ үөйбэтэхахтыбатах өттүттэн уларыйарын Феодосия тыыннаах холобура туоһулуур. Махтал уонна үтүө санаа — сүдү күүс. Амма пенсионерката Феодосия Иванова дьиэтинуотун хомуйан, оҕолорунсиэннэрин көрөн-истэн, кэтэх хаһаайыстыбатын бэрийэн, тыа сирин көннөрү олохтооҕун курдук олорбута. Арай, үгүстэртэн уратыта диэн, өрүү сырдык сыдьаай мичээрдээх саха Далбар хотуна кэрэҕэ тардыһан, киэһэтин народнай театрга тиийэн, испэктээкиллэргэ, сценкаларга оонньуура.

«КОСТЕР НА ВЕТРУ» КИИНЭТТЭН ТИРЭҔИРЭН

2016 сыл. Биир киэһэ кини дьарыгар хойутаамаары, ыксаан-бохсоон кулуупка киирэн истэҕинэ, бүгүҥҥү күҥҥэ аатырбыт «Костер на ветру» киинэ режиссера, учуутал Дмитрий Давыдов ааҥҥа тоһуйан турара. Туох соруктаах кэлбитин эппитэ, Феодосия Дмитриевнаны: “Киинэҕэ оонньуоҥ дуо?” — диэн көрдөспүтэ. Онуоха: «Нууччалыы үчүгэйдик саҥарбаппын», — диэн аккаастанан көрбүтэ. Онтон сахалыы киинэ буоларын истэн, сөбүлэҥин биэрбитэ. Кылаабынай герой, оҕонньор кэргэнин итэҕэтиилээхтик толорбута.
Күндү ааҕааччым, Амма олохтоохторо оонньообут «Костер на ветру» уус-уран киинэлэрэ үгүс киинэ фестивалларыгар ситиһиилэммитин истэ-билэ сылдьар буолуохтааххын. Дьокуускайга киинэ премьерата олунньуга буолбута. Феодосия онно киирэн, кыттыыны ылбыта. Бу тэрээһиҥҥэ Дмитрий Давыдов: «Болгарияттан киинэ режиссера кэлэ сылдьар, эмээхсин уонна оҕонньор оруолларыгар артыыс көрдөнө сылдьаллар», — диэн эппитэ. Феодосия Дмитриевна идэтийбит артыыстарга наадыйаллар ини диэн, ити сонуну кулгааҕын таһынан аһардан кэбиспитэ.

Дьокуускайга киинэ премьерата олунньуга буолбута. Феодосия онно киирэн, кыттыыны ылбыта. Бу тэрээһиҥҥэ Дмитрий Давыдов: «Болгарияттан киинэ режиссера кэлэ сылдьар, эмээхсин уонна оҕонньор оруолларыгар артыыс көрдөнө сылдьаллар», — диэн эппитэ. Феодосия Дмитриевна идэтийбит артыыстарга наа дыйаллар ини диэн, ити сонуну кулгааҕын таһынан аһардан кэбиспитэ.

«МИИГИН ТАЛЫА ЭРЭ ДИЭН САНААБАТАҔЫМ»

Ити кэпсэтэ олордохторуна, болгар режиссера Милко Лазаров киирэн кэлбитэ. Нууччалыы олуттаҕастык саҥарар режиссер, тылбаасчыттар көмөлөрүнэн күлэн-үөрэн кэпсэтэн-ипсэтэн киирэн барбыта. Онтон кини чочумча саҥата суох чуумпуран олорбута. Мустубут дьон, бары кини сирэйин-хараҕын кэтээбиттэрэ. Ол кэнниттэн: «Костер на ветру» киинэҕэ биир артыыска оонньуурун сөбүлээтим диэбитигэр, киинэҕэ оонньообут дьон, кими этэр буоллаҕай диэн сирэйсирэйдэрин көрсүбүттэрэ. «Кылаабынай герой, оҕонньор кэргэнин оонньообут артыысканы», — диэт, Феодосия диэки көрө түспүтэ. Миигин та
лыа эрэ диэбэккэ олорбут киһи, итинтэн кыбыстан, соһуйан сирэйэ уокка баттаабыт курдук кытара түспүтэ. Этэргэ дылы, сирдээн тимириэҕин сир кытаанах, халлааннаан көтүөҕүн халлаан ыраах.

БИИР ҮТҮӨ КҮН

Ити кэнниттэн күннэр элэҥнэччи ааспыттара. Феодосия Дмитриевна болгардар киинэлэригэр чуолкай оонньуурун дуу, оонньооботун дуу билбэккэ, күннээҕи түбүгүнэн олорбута. Арааһа, тохтоотум дуу диэн санаа
эмиэ баара. Биир үтүө күн кини дьиэтигэр Дмитрий Давыдов тиийэн кэлбитэ. «Эйигин болгардар талбыттар, анкетаҕын толоро кэллим», — диэн күлэкүлэ эппитэ. Феодосия онно да итэҕэйбэтэҕэ. Хайдах эрэ барыта түүл курдуга. Дьыала тирээн кэлбитигэр, омуктар киинэлэригэр хайдах сатаан оонньуохпунуй диэбит курдук, кинини араас санаалар үүйэ-хаайа туппуттара. Ити курдук, анкета толоруллан, наадалаах сиргэ утаарыллыбыта.

БОРУОБАЛАНЫЫ

Балаҕан ыйыгар Феодосияҕа Дьокуускайтан «Костер на ветру» продюсера Сардаана Саввина төлөпүөннээбитэ. «Болгардар киинэлэригэр эйигин актерунан ылбыттар, бу күннэргэ боруобаланыы буолар, онно киирэҕин», — диэн буолла. Феодосия малын-салын хомунан, Дьокуускайга айаҥҥа туруммута. Феодосия Дмитриевна Саха театрын артыыската Галина Тихонованы кытта болгар режиссерун иннигэр быстах сюжеттары оонньоон көрдөрбүттэрэ. Ол кэнниттэн Милко Лазаров иккиэннэрин хоско ыҥыран киллэрэн бэсиэдэлэспитэ. Феодосия: «Киинэ атын сиргэ уонна нууччалыы уһуллар буоллаҕына, мин кыайан оонньообоппун», — диэн эппитэ. Онтон киинэ Саха сиригэр уонна төрөөбүт тылынан уһулларын истэн, сөбүлэҥин биэрбитэ. Милко: «Кэргэниҥ киинэҕэ оонньуон сөп дуо, ыйытан көр», — диэбитэ. Феодосия төлөпүөннээбитигэр, кэргэнэ кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Аккаастаммыта да сөп курдуга. Киинэ уһуллар кэмигэр сүөһүлэрин, хотоннорун ким көрүөҕэй? Онон Феодосияҕа сөп түбэһэр оҕонньор оруолун толорор артыыһы көрдөөбүттэрэ.

Кимниин киинэҕэ уһуллар кэмигэр гостиницаҕа туспа нүөмэр биэрэн, олохтообуттара. Маны таһынан харчы төлүүбүт диэн үөрдүбүттэрэ. Кыра пенсияҕа эрэ олорор киһи үөрүмүнэ. Уон үс күннээх үлэтин төлөбүрэ сыллааҕы пенсиятыттан элбэх буолан соһуппута.

ДОЛГУЙБАТ ДА КИҺИ ДОЛГУЙУОН КУРДУК

2017 сыл, олунньу ый. Феодосия төлөпүөнэ эмиэ тырылыы түстэ. Дьокуускайга киинэҕэ уһулла киирэҕин диэн буолла. Киин куоракка киинэҕэ уһулла кэлбитэ, кинини кытта Саха театрын артыыстара Михаил Апросимов, Галина Тихонова уонна Мирнэй куорат театрын артыыһа Сергей Егоров бааллара. Итини таһынан болгардары кытта немец, француз киинэ устааччылара бааллара. Долгуйбат да киһи долгуйуон курдук хартыына, түгэн этэ. Феодосия идэтийбит артыыстары, араас сайдыылаах омуктар мустубуттарын көрөн, долгуйара, сүрэҕэ тиҥ-тиҥ тэбэрэ өссө күүһүрбүтэ.

СЫЛЛААҔЫ ПЕНСИЯТЫНААҔАР ЭЛБЭХ

Кинини киинэҕэ уһуллар кэмигэр гостиницаҕа туспа нүөмэр биэрэн, олохтообуттара. Маны таһынан харчы төлүүбүт диэн үөрдүбүттэрэ. Кыра пенсияҕа эрэ олорор киһи үөрүмүнэ. Уон үс күннээх үлэтин төлөбүрэ сыллааҕы пенсиятыттан элбэх буолан соһуппута. Феодосия 13 күн съемкаҕа сылдьыбыт буоллаҕына, киинэ бэйэтэ икки аҥаар ыйы быһа уһуллубута. Манна Феодосия испэктээкилгэ оонньуурдааҕар киинэҕэ уһуллар олох атынын, уратытын билбитэ. Олоххо курдук, холкутук туттан-хаптан, оруолун итэҕэтиилээхтик толорбута. Кини киинэ кылаабынай геройа оҕонньор кэргэнин Седна диэн эмээхсини оонньообута. Чэпчэкитэ суох оруол буоларын быһаччы күн сириттэн күрэнэр. Аны, 60 сааһын ааспыт киһи тоҥуу хаарынан сүүрбүтэ. Бу сюжекка Феодосия Дмитриевна ыарырҕаппытын билинэр. Маннык оруолу оонньуур психологическай да өттүнэн уустуга биллэн турар. Дьиҥэр, оҕонньорун Япония артыыһа толоруохтааҕын, Феодосия атын омук тылларын билбэт буолан, саха артыыһын буларга күһэллибиттэр. Хаҥалас тумул арыытыгар киинэни устубуттара. Бу иннинэ кини «Костер на ветру» киинэҕэ уһуллан, камераттан эҥин толлубатаҕа.

СИЭРИ-ТУОМУ ТУТУҺАН

Итинник уустук оруоллардаах, бүтүн омук дьылҕатын көрдөрөр киинэни устарга сиэр-туом тутуһуллара хайаан да наадалааҕын, саха дьоно биллэр режиссер Алексей Балабанов «Река» уус-уран киинэтигэр билэн-көрөн турабыт. Бу киинэ уһуллуутугар хаарыаннаах, тахсан эрэр талааннаах артыыскабытын Туйаара Свинобоеваны сүтэрбиппит. Онон «Ага» киинэ уһуллуутугар аал уокка айах тутан, сири-дойдуну аһатан, артыыстарга алгыс түһэртэрэн, сиэри-туому тутуһуу эрдэттэн оҥоһуллубута. Артыыстар бэйэлэрэ эмиэ Өлүөнэ эбэлэрин арыылаах алаадьынан
аһаппыттара. Феодосия Дмитриевна киинэ уһуллуон иннинэ, өбүгэлэриттэн барыта этэҥҥэ буоларыгар көрдөспүтэ. Киинэҕэ уһулларын тухары харысхалын мэлдьи түөһүгэр иилинэ сылдьыбыта.

КЫАЙЫЫЛАР, СИТИҺИИЛЭР ТУОҺУЛУУЛЛАР

Сүтэн-оһон эрэр хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар, тулалыыр эйгэ чөл буолуутун, экология тустарынан «Ага» уус-уран киинэ Европа дойдуларын киинэ устааччыларын кытта саха киинэ устааччылара бииргэ үлэлээбит аан маҥнайгы бөдөҥ бырайыактара буолар. Биир дойдулаахтарбыт үгүскэ үөрэммиттэрэ, уһуйуллубуттара биллэн турар. Сүрдээх чаҕылхай, философскай, сырдык киинэ буолан тахсыбытын фестивалларга ситиһиилэр, кыайыылар туоһулаан эрэллэр.

ГЕРМАНИЯҔА — КИИНЭ ФЕСТИВАЛЫГАР

2018 сыл, олунньу ый. Феодосия Дмитриевна киинэҕэ уһуллан бүтэн, дьэ нус-хас олоҕунан олорор инибин дии саныы сырыттаҕына, биирдэ эмиэ төлөпүөнэ өрө тырылыы түспүтэ. Сардаана Саввина: «Киинэҕитин Германияҕа Берлинале диэн киинэ фестивалыгар ыҥырбыттар. Онно барар буоллуҥ», — диэн соһуччу үөрүүлээх сонуну кэпсээбитэ. Ити соһуччу сонунтан алаһа дьиэтиттэн ханна да ыраах тэлэһийбэтэх саастаах киһи толло, куттана санаабыта. «Дьон сылдьарын сылдьар инибин» диэн кытаанах санааны ылынан, айанныырга быһаарыммыта. Ыраах айаҥҥа туруммута. Дьокуускайтан Москваҕа диэри сөмөлүөтүнэн көтөрүгэр
ыарырҕаппыта. Дойдубут тэбэр сүрэҕэр киинэ артыыстара Шенген визатын эккирэтиһэн алта хоммуттара. Олунньу 22 күнүгэр Бер лиҥҥэ көппүттэрэ. Феодосия киһи кута-сүрэ тохтуур ып-ыраас куораты тута сөбүлээбитэ. Халлаан да сылааһа. Аэропорка түһээттэрин кытта, тыыннаах сибэкки букеттаах көрсүбүттэрэ, үс массыына тоһуйан турара. Гостиницаҕа эмиэ тыыннаах сибэкки букетынан көрсүбүттэрэ. Феодосия Дмитриевна билигин: «Олох остуоруйа курдук этэ», — диэн үөрэ-көтө кэпсиир. Айан төлөбүрүн Берлинале киинэ фестивалын тэрийээччилэрэ уйуммуттара. Оттон гостиницаҕа олорууну, аһылыгы болгардар төлөөбүттэрэ. Онон Амма пенсионерката эмиэ түүл курдук, биирдэ Германияҕа баар буолан хаалбыта. Олунньу 23 күнүгэр саха артыыстара, Феодосия Дмитриевналаах хабыллар ытыс тыаһын ортотунан кыһыл көбүөрүнэн хаампыттара, чиэскэ-бочуокка тиксибиттэрэ. Берлинале киинэ фестивалыгар сүүрбэттэн тахса киинэ кыттыбытыттан «Ага» уус-уран киинэ бастыҥынан ааттаммыта. Манна Феодосия аан бастаан бэйэтэ уһуллубут киинэтин көрбүтэ. Саалаҕа мустубут дьон көмүскэлэрин ууларын туттумматахтарын, оннук киһи дууһатын таарыйар долгутуулаах түгэннэрдээх киинэ буоларын туһунан кини этэр. Тас дойдулар суруналыыстарыгар пресс-конференция биэрбиттэрэ. Европа дойдуларыгар олорор биир дойдулаахтара Берлини көрдөрбүттэр. Киинэ фестивалыгар кыттан, ахтылҕаннаах төрөөбүтүөскээбит дойдуларыгар төннөн кэлбиттэригэр, Феодосия Дмитриевнаны Дьокуускай аэропордугар Амма түмсүүлэрэ сибэккилээх, былакааттаах көрсөннөр, өссө ордук долгуппуттара.

Берлинале киинэ фестивалыгар сүүрбэттэн тахса киинэ кыттыбытыттан «Ага» уус-уран киинэ бастыҥынан ааттаммыта. Манна Феодосия аан бастаан бэйэтэ уһуллубут киинэтин көрбүтэ. Саалаҕа мустубут дьон көмүскэлэрин ууларын туттумматахтарын, оннук киһи дууһатын таарыйар долгутуулаах түгэннэрдээх киинэ буоларын туһунан кини этэр.

СЭМЭН, СОФРОН ДАНИЛОВТАР ДОЙДУЛАРЫТТАН

Ааҕааччыларым, Феодосия Иванова кимтэн кииннээҕин,
хантан хааннааҕын интэриэһиргээтэххит. Бүгүҥҥү суруйуум геройа күн сирин норуодунай суруйааччыларбыт, ытыктыыр дьоммут Сэмэн уонна Софрон Даниловтар кииннэрэ түспүт сирдэригэр, Горнай улууһун Мытаах бөһүөлэгэр көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүт тохсуолар этэ. Ахсыс кылааска диэри Мытаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Тохсус уонна онус кылаастарга Хаҥалас улууһун I Дьөппөнүгэр үөрэммитэ. Оскуоланы бүтэрэн баран, Мытаахха оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолорун кытта «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» диэн девиһинэн фермаҕа ыанньыксыттыы тахсыбыта. Икки сыл устата ыанньыксыттаабыта. Ол кэнниттэн Дьокуускайга сварщик идэтигэр үөрэммитэ. Училищеҕа үөрэнэ сылдьан, олоҕун аргыһын, Амматтан төрүттээх Егор Николаевиһы, көрсөн ыал буолбуттара. Онон
Феодосия Дмитриевна Амма кийиитэ буолар. Кини СПТУ-ну бүтэрэн баран, Улан-Удэҕэ сварщик идэтин кытта ситимнээх производственнай үөрэх маастара диэн идэҕэ үөрэнэ барбыта. Ол кэнниттэн кэргэнин кытта Намҥа Граф биэрэгэр СПТУга алта сыл устата үлэлээбиттэрэ, оҕолору үөрэппиттэрэ. Ивановтар ыал үс оҕоломмуттара. 1987 сыллаахха Егор Николаевич дойдутугар Аммаҕа көһөн кэлбиттэрэ. Кулуупка костюмерынан үлэҕэ киирбитэ. Итиннэ икки сыл үлэлээн баран, агитбиригээдэлэргэ методиһынан үлэҕэ киирбитэ. Ветеринарнай управлениеҕа завхозтаабыта, оскуола интернатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Социальнай эйгэҕэ да үлэлээбитэ. Феодосия Дмитриевна омуктар устубут улахан киинэлэригэр уһуллуута мээнэҕэ буолбатаҕа мантан да көстөн кэлэр дии саныыбын. Киһи идэтин ылла да, кыайан уларыппат. Итиннэ киһиттэн хорсун санаа, быһаарыныылаах буолуу хаачыстыбалара ирдэнэллэр. Баара-суоҕа 48 саастааҕар массыына саахалыгар түбэһэн, балтараа ый суорҕаннаахтэллэххэ сыппыта. Олоххо дьулу
урунан, үөһэ этэн аһарбытым курдук, сырдык, үтүө санаатын көмөтүнэн өрүттүбүтэ. Хомойуох иһин, ити кэнниттэн тэрилтэҕэ кыайан үлэлээбэтэҕэ.

* * *

Ыстатыйабын бэлэмнии сырыттахпына, өссө биир үөрүүлээх сонун тирилээн кэллэ. Ол курдук, саха артыыстара оонньообут болгар режиссера Милко Лазаров устубут «Ага» киинэтэ Иран киин куоратыгар Тегераҥҥа Fair International Film Festival норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ фестивалыгар кылаабынай бирииһи ылла. Саха норуота айар талааннааҕа, култуураҕа, искусствоҕа чугаһа ити түгэннэртэн эмиэ көстөн кэлэр дии саныыбын.