Амма ууга барда

Бүтэһигин маннык уу 1980 сыллаахха бэлиэтэммит. 40-ча сыл устата Амма сэлиэнньэлэрэ биллэ кэҥээн, дьиэ-уот элбээн турдаҕа. Ким да улахан уу кэлэн олорор дьиэ­лэри, тиэргэннэри, сүөһүнү-аһы илдьэ барыа диэн сабаҕалаабатах буолуохтаах.

Ким   буруйдааҕый?

Бу ыйытыыга дьон санаата атылыы. Ким эрэ былааһы мөҕөр-этэр, эрдэттэн дьаһаммакка, олорон биэрдилэр диэн. Сорох дьон айылҕаны алдьатан, Амма өрүс сүнньүнэн сир баайын көрдүүр үлэни ыытан, эбэ харар буолла, айылҕа систиэмэтин кэһии барбыт диэн санаатын этэр.

Биллэн турар, сылаас дьиэҕэ олорон, киһи тугу баҕар тойоннуон сөп. Таабырын таайа олорбокко, чуолаан Амма сүнньүнэн олорор дьону кытта кэпсэттим.

Диана Павлова, Покровка олохтооҕо: “Биһиги үрдүк сиргэ олорор буоламмыт, дьолго, уу ылбат. Ол гынан баран суол суоҕа улахан харгыс буолла. Ыксаабыт дьон улуус киинигэр, куоракка баралларыгар үгүс күчүмэҕэйдэри көрсөллөр”.

Улуус киинин олохтооҕо Савва Соловьев: “Кириэстээх үрэх муостатын уу тоҕо анньан киирэн, кэргэним эдьиийдээҕин дьиэтин уу ортотугар дылы ылла, тугу да быыһаабакка хаалаахтаатылар. Бастаан утаа олбуордарыгар дылы кэлбитигэр, сатыы саппыкынан сылдьан, малларын-салларын көһөрө сатаабыттар да, массыына ити эҥэр кыайан киирбэт буолан, эт илиинэн төһө элбэҕи таһыаҥый – улахан сээкэй: миэбэл, холодильник, уо.д.а. хаалан хаалла. Докумуоннарын ылбыттарыгар махтал. Түүнү быһа дьиэлэрин ууттан быыһыы сатаабыттар да, кэлэ турар ууну кыайбат буоллаҕыҥ — куотан биэрбиттэр.  Төһө хоромньу тахсыбытын биллэриҥ диэн эппиттэригэр, дьонум дэлби сылайан, санаалара түһэн, баччааҥҥа дылы суоттуу иликтэр этэ. Биир табаарыһым дьиэтигэр уу бу ыга анньан кэлэн олорор. Уопсайынан, ыгылыйыы, ыксал кэмэ. Ити барыта хонтуруолга ылылынна дииллэр да, сымыйа. Уу түһэ илик. Билигин Интернет ситимигэр араас информацияны этэллэр. Көмө бөҕө оҥоһуллар дииллэр. Улахан кыһалҕалаахха, бастакы көмө баар буолан баран, хоромньулааҕы барытын хабар кыах суох. МЧС көмөтө диэн бу аймалҕаҥҥа дьону уоскутар уонна мотуорканан дьону таһар. Оҕо саадтара, оскуола үлэлээбэттэр. Амма улууһун үрдүнэн 100-чэкэ дьиэ барбыт курдук кэпсииллэр эрээри, аҥардас Амма нэһилиэгин иһигэр Николай Захаров аатынан, Партизанскай уулуссаларга бэйэтэ 100-чэкэ дьиэ турар буоллаҕа. Ол барыта билигин уу ортотугар. Промкомбинат оройуона бүтүннүү барда. Манна эдэр ыал олохсуйан, саҥа дьиэ-уот бөҕө тутуллан испитэ. Хоромньуну ааҕыы эмиэ туспа өрүттээх быһыылаах. Биир доҕорум пилораматыгар киллэттэрбит маһа алааска кыстана сыппытын уу илдьэ барда. Ону эппитин, мантан сайын хочо устун хомуйуоҥ буоллаҕа дии диэн эҕэлээн ыыппыттар. Саппараапкаҕа тиийэр суолу уу иилии ылан, аны оттук кыһалҕата тырааныспардаах дьону үүйэ-хаайа тутта. Администрация мотуордаах оҥочолоохторго босхо түҥэтэр диэни истибитим. Аны туран, сорох оҥочолоохтор дьону харчыга таһаллара эмиэ баар.

Мантан сайын элбэх ыал дьиэтин-уотун оҥосторо буолуо. Сытыйбыт дьиэни муостатын, акылаатын көтүрэн, буорун хайаан да уларытар наада. Дьиэни сайын устата көтөхтөрөн, салгылатыы ирдэнэр. Оннук гымматахха, дьиэ өр барбат, наай гыннар 2-3 сыл туруо. Тутууга үлэлиир буоламмын билэбин.

Быйыл Амма олохтоохторугар көһүппэтэх быһылаан буолла. Аны бу күннэргэ ардах, хаар түһэрэ сабаҕаланар. Ону дьиксинэ кэтэһэбит. Ардах түстэҕинэ, үрэхтэрбит уулара таһымнаан, букатын да ыксалга киирэбит”.

Амма «Единая» такситын диспетчерэ Александра Олешко: “Төһө да ыксаллаах быһыы-майгы үөскээтэр, такси сырыыта тохтообот. Куораттыыр суолу уу ылан, үөһэнэн бааһынанан суол тэлэн сылдьабыт. Биллэн турар, онно кыра массыына кыайан сылдьыбат – УАЗ микроавтобустарбыт абырыыллар. Амма киинэ икки өттүттэн нэһилиэктэрэ быстан олороллор, кыһалҕалаах дьон мотуорунан туораан кэлбитин, кэтэһэн, кими да хаалларбакка, барыларын ылабыт”.

“Билиҥҥи туругунан аны иккис уу кэлэрэ күүтүллэр. Онон кытылы бөҕөргөтүү үлэтэ күүскэ барар. 60 эр киһи, 11 “КамАЗ” үлэлии-хамсыы сылдьар. Дамба оҥорон дьиэ-уот ууга барарын сэрэтэр үлэни ыытабыт”, — диэн Амма улуһун баһылыгын солбуйааччы Дмитрий Иванов иһитиннэрдэ.

Алдьархай   ааҥныы  илигинэ

Чурапчы улууһун Мын­даҕаайы нэһилиэгин дьокутаата Полина Заболоцкая: “Биһиги бэлэмнэнии кытаанаҕа, баһылык Анна Флегонтова бэрэссэдээтэллээх эрдэттэн хамыыһыйа тэриммиппит. Ууга барар ыалга биирдии тэрилтэни сыһыарбыттара. Онон бу уу кэлэр кэмигэр ыксаллаах быһыыга-майгыга түргэнник-тарҕаннык көһөрүү үлэтигэр ылсар гына ыалларбыт тастарыгар прицептээх тыраахтардар кэтэһэн тураллар. Куораттан СӨ МЧС гражданнар көмүскэллээх буолууларыгар тэрилтэтин салайаач­чытын солбуйааччыта Василий Тарскай бэйэтинэн кэлбитэ, итиэннэ Чурапчыттан кэллилэр — уопсайа 7 киһи анаммыт дьиэҕэ мустан, сүбэлэһэллэр. Маны таһынан администрацияҕа эмиэ дьуһуурустубалыыбыт. Манна ыччаттарбыт көмөлөрө улахан. Уу билиҥҥи туругунан 11 миэтэрэ, кутталаах таһыма 13-тэн тахса буолааччы. Амма улууһун диэки хардаҕына, дэлби тэптэрии үлэтин ыыттахтарына, биһиги диэки халыйан кэлиэн сөп.

Сүөһүгэ, сылгыга эрдэттэн үлэ барбыта. Тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Наталья Кузьмина туспа хамыыһыйа тэринэн, биирдиилээн ыаллары кэрийэн, сэрэтии үлэтин ыыппыттара. Хочо, үрэх эҥэр олорор ыаллар сүөһүлэрин-астарын хаайан туруораллар. Оттон сылгыны өрүс уҥуортан көһөрүү үлэтин муус турар эрдэҕинэ ыыппыппыт, эрдэттэн үрдэл сиргэ үүртэлээн аҕалтаабыппыт. Сылгы баазаларынан сылгыһыттарга дьуһуурустуба олохтоммута.  Аттаах дьон сылгыны, сүөһүнү куттала суох сиргэ сылгылаан аҕалтыыллар. Мындаҕаайыны уу ылааччы, улахан уу кэлбит сылыгар, 10-ча ыалы дьиэ кырыыһатынан охсон турардаах. Кэнники орто ходуһа уута кэлэр. Ол оттуур сири нүөлсүтэр, Мындаҕаайы күөлүн уутун ыраастыыр буолан, биһиэхэ үчүгэй. Бэс диэн сирбитин туоруур муостаны куруук ылааччы, ол тахсар түгэнигэр тимир оҥочонон дьону туоратар үлэни ыытабыт, эмиэ дьуһуурустуба олохтонор. Оскуола оҕолоро икки сиринэн үөрэнэллэр, онно анал дьиэлээхпит. Бу күннэргэ пенсия кэлэн, кырдьаҕас дьоммутугар дьиэлэринэн кэрийэн түҥэттибит. Итиэннэ уу ылар-ылбат диэн араарбакка эрэ кыаммат-түгэммэт дьону-сэргэни, кырдьаҕастары туспа хонтуруолга ыллыбыт. Манна ыччаттартан Саина Семенова волонтердары тэрийэн, көмө оҥорор, кыһалҕаларын бвһаарарга сүүрэр-көтөр”.

Таатта улууһун Чымнаайы нэһилиэгин олохтооҕо Мария Васильева: “Чымнаайы сирэ-уота саас ууга барара баар суол. Аллара диэки олорооччулар куруук оскуолаҕа көһөн биэрээччилэр. Билигин улахан уу иһэрин истэн, дьон-сэргэ малын-салын хомуна сылдьар. Өрүс уста турар эрээри, уу кэлэрин көһүтэбит. Мин оҕолорбун эрдэ сылла Победаҕа ыыталаатым. Манна нэһилиэнньэ уу кэлэригэр үөрүйэх, сып-сап хомунан, үөһэ сиргэ тахсан биэрэбит”.

Уу   ырааҕа,    уруу   чугаһа  ордук   дуо?

Санатар буоллахха, быйыл Аммаҕа сайыҥҥы спартакиада ыытыллыахтаах. 30 сыл устата маннык улахан спортивнай тэрээһин Аммаҕа буола илигэ. Аҕыйах хонуктааҕыга дылы нэһилиэнньэ, салалта үөрэ-көтө, сүпсүлгэн кытаанаҕар ылларан, эдэрдиин-эмэнниин бэлэмнэнэ сылдьыбыттара. Билигин ыксаллаах-быһыы майгы ааҥнаан, бу боппуруос тыытыллыбакка турар. Тыын боппуруоһунан уу содулун туоратар, тахсыбыт хоромньуну сабар күүстээх үлэ күүтэр. Суол-иис алдьанан, дьиэ-уот кээһэнэн, дьон-сэргэ санаата самнан олорор. Маннык быһыы-майгы буолар түгэнигэр уу ылар-ылбат сиригэр олорооччулар, эн-мин, тойон-хотун диэн араарсыбакка, кыһалҕаттан киэр хайыспакка, норуот бүттүүнэ, салалта түмсэрэ ирдэнэр. Айылҕа суостаах сабыдыалын, дьайыытын барытын өтө көрөр, саба баттыыр, туоратар кыах киһи аймахха бэриллибэтэх. Бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэн, саха аймаҕа бөҕөх санаалаах күөххэ үктэнэрбит күүтүллэр.