Инновацияны киллэрии — олох ирдэбилэ

Дойдуга баар баайы-дуолу туһаныыга бары өттүнэн барыстаах саҥа ньыманы киллэриини мэктиэлиир, салайыыга, өҥөнү оҥорууга саҥалыы сыһыаны олохтуур. Онон дойду социальнай-экономическай тутулугар инновацияны киллэрии сайдыыны эрэ тосхоллуур. Маныаха дойду регионнарыгар бу хайысха сайдарыгар улахан болҕомто ууруллар. Ол туһунан Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, сонуну тарҕатар сириэстибэлэргэ уонна общественнай тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева салайан ыыппыт  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин научнай-техническэй сайдыыта” судаарыстыбаннай бырагырааманы олоххо киллэрии туһунан” бырабыыталыстыба чааһыгар кэпсэттилэр.

Антонина Гри­го­рье­ва  быра­быыталыстыба чааһын арыйарыгар манныгы бэлиэтээтэ: “Владимир Путин Федеральнай Мунньахха анал этиитигэр дойду технология өттүнэн сайдыыта наука сүдү базатыгар олоҕуруохтааҕар, ону сэргэ саҥа таһымҥа тахсыахтаахпытыгар тохтоон ааспыта. Оттон өрөспүүбүлүкэ баһылыга Егор Борисов экономика сайдыытын саҥа соруктарыгар болҕомто ууруллуохтааҕар туһаайбыта”.

Кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ өркөн өйдөөхтөрү бу үлэҕэ сыһыарарга үлэ күүскэ ыытылларын туһунан эттэ. Ол курдук, быйыл Саха сиригэр Арассыыйа Наукаларын академиятын бэрэстэбиитэлистибэтэ аһылларын иһитиннэрдэ. “Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Күннэрин иһинэн буолбут мунньах түмүгүнэн Ил Түмэн өрөс­пүүбүлүкэ наукатын, үөрэҕин министиэристибэтин, СӨ Наукаҕа академиятын уонна  ХИФУ буолан, Федерация Сэбиэтин уурааҕар биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр научнай уонна техническэй хайысха сайдыытыгар көмө буолар икки улахан пууну киллэрэри ситиспиппит. Ол курдук, Мамонт аан дойдутааҕы киинин арыйар уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар этнокультурнай үөрэхтэрин чинчийиини үктэллиир өрөспүүбүлүкэ национальнай оскуолатын институтун сайыннарыы туһунан пууннары”, — диэтэ Антонина Григорьева.

 Өрөспүүбүлүкэ экономикатын салааларыгар аныгы технологияны киллэрэри тэрийэр “Саха Өрөспүүбүлүкэтин научнай-техническэй сайдыыта” судаарыстыбаннай бырагыраама олоххо хайдах киирэрин туһунан иһитиннэриини Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаҕа уонна үөрэххэ миниистирин эбээһинэһин толорооччу Михаил Присяжнай оҥордо.

Биллэрин курдук, судаарыстыбаннай бырагыраама 2011 сыллаахха ылыныллыбыта. Бырагыраама сыалынан-соругунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин экономикатын салаатын сайыннарыыга көмөлөһөр саҥалыы технологияны тэрийиигэ усулуобуйаны оҥоруу буолар. Ол инниттэн Саха сирин өркөн өйдөөхтөрүн потенциалын түмүү, көдьүүстээх бырайыактар биир кэлим информационнай испииһэктэрин оҥоруу, улахан чинчийиилэри ыытар туһуттан научнай кыаҕы бииргэ түмүү ирдэнэр. Оччолорго Наука аччыгый академията, Технопарк, «Венчурная компания «Якутия» аһыллыбыттара, IT- парк, Агротехнопарк бырайыактара оҥоһуллубуттара.

Билигин үлэ хаамыыта хай­даҕый? Михаил Юрьевич иһитиннэрбитинэн, 2017 сыл түмүгүнэн бырагыраама научнай чинчийиитин бастакы түһүмэҕэ түмүктэммит. Ханнык баҕарар улахан үлэҕэ ылсыах иннинэ эйгэни чинчийии ирдэниллэр. Ол курдук, бырагыраама чэрчитинэн Саха сирин бары зоналарын социальнай-экономическай, айылҕатын туругун уонна киһи кыаҕын уларыйыытын хабаанын үөрэппиттэр. Маныаха судаарыстыбаннай бүддьүөттэн 2016-2017 сылларга 440 мөл. солк. көрүллүбүт.

Биир улахан үлэнэн “Саха сирин историята” үс томнаах научнай кинигэ оҥоһуллубута буолар. Кинигэни оҥорбут научнай үлэһиттэр “Арассыыйа – мин историям” историческай паарка оҥоһулларыгар кыттыспыттар.

Михаил Присяжнай дакылаатыгар эдэр учуонайдар саҥа саҕалааһыннарын судаарыстыбаннай бырагыраама өйүүрүн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Ол курдук, 2017 сылга 15 эдэр учуонай чинчийэр үлэлэригэр туһаналларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын 300 тыһ. солк. кээмэйдээх гранын ылбыттар. Маны таһынан эдэр учуонайдары өйүүр научнай пуондаҕа 2,8 мөл. солк. көрүллүбүт. Чаҕылхай кандидатскай уонна докторскай диссертациялар харчынан наҕараадаламмыттар. Арктика зонатын кыһалҕаларын туһунан 32 бырайыак уопсайа 16 мөл. солк. үбүлэммит.

Сүрүн дакылаат кэнниттэн норуот депутаттара миниистир эбээһинэһин толорооччуга  ыйытыылары биэрдилэр. Саха Өрөс­пүүбүлүкэтин научнай-техническай үлэтин өйүүр ханнык судаарыстыбаннай дьаһаллар баалларын ыйыттылар. Маннык дьаһаллар – эдэр учуонайдар, исписэлиистэр, устудьуоннар научнай чинчийиилэрин өйүүр Ил Дархан грана, социальнай хайысхалаах коммерческайа суох тэрилтэлэр эдэр учуонайдары өйүүр  бырагыраамаларын олоххо киллэрэллэригэр ананар субсидия, СӨ Наукаларын академиятын чилиэннэригэр төлөбүр, научнай бырайыактары олоххо киллэриигэ субсидия (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Арассыыйа улахан фундаментальнай чинчийиигэ фондата кыттыһан үбүлүүллэр), научнай үлэлэри көмүскээһиҥҥэ харчынан наҕараада, улахан суолталаах научнай үлэнэн дьарыктана сылдьар учуонайдарга судаарыстыбаннай истипиэндьийэ.

Депутат Алексей Еремеев билиҥҥи научнай үлэлэр Сэбиэскэй Сойуус саҕана оҥоһуллубут научнай чинчийиилэргэ олоҕу­ран ыытыллалларын бэлиэтээтэ. “Билигин сир аннын баайын аҕыйахта үөрэтэллэр, чинчийэллэр. Бу үлэ сир аннын баайынан туһанар улахан хампаанньаларга сүктэрилиннэ. Ол үлэ хайдах ыытылларый?”, — диэн ыйытта.

Михаил Присяжнай улахан хампаанньалар бэйэлэригэр туһаны эрэ аҕалар сирдэргэ бу үлэни ыыталларын туһунан иһитиннэрдэ. Кинилэр улахан чинчийэр үлэни ыытарга интэриэстэрэ суоҕун бэлиэтээтэ. Ол эрээри маннык сыһыаны уларытар наадалааҕын тоһоҕолоон эттэ.

Антонина Григорьева Саха сирин экономикатын салаатын тэрилтэлэрин үлэлэригэр инновация хайдах киирэрин, Сойуус саҕанааҕы иитиллэн таһаарыллыбыт учуонайдар аҕыйаабыттарын, онно тэҥнээх күүстээх эдэр учуонайдары үөрэтии хайдах  ыытылларын интэриэһиргээтэ.

Маныаха Михаил Юрьевич би­һиги эрэ өрөспүүбүлүкэбитигэр буолбакка, дойду үрдүнэн экономика салаатын тэрилтэлэригэр инновация бытааннык киирэрин бэлиэтээтэ. Ол инниттэн эдэр дьон наукаҕа киллэрэр саҥалыы тыыннарын өйүүр үлэ күүскэ барарын уонна инникитин да ыытыллыахтааҕын туһунан эттэ.

Бырабыыталыстыба чааһын түмүгэр Антонина Григорьева научнай-технологическай сайдыы дойду интеллектуальнай кыаҕын өйүүр, наука сүрүн базатын өйүүр буоллахха кэлиэҕин, дойду экономикатыгар инновацияны сайыннарыыга судаарыстыба салалтатын бары таһыма интэриэстээх буолуохтааҕын туһунан эттэ.