Төрөөбүт тыл, төрүт дьарык тыыннаах ситимин быспатарбыт

Бу уонна онтон да  атын боппуруостар бэс ыйын 6 күнүгэр буолан ааспыт Ил Түмэн хотугу сир аҕыйах ахсааннаах төрүт норуоттарын боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис комитетын бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева тэрийэн ыыппыт киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар дьүүллэһиигэ турдулар.

Мунньахха Саха Республикатын үөрэҕириитин уонна наукатын миниистирэ Владимир Егоров, норуот депутаттара Василий Местников, Александр Слепцов, Иван Андреев, Юрий Садовников, Саха Республикатын олохтоох бэйэни салайыныыга  сокуоннары оҥорор уонна ситэриилээх былаас  уорганнарын хардарыта үлэлэһиилэригэр борокуруор солбуйааччыта Егор Неустроев, общественнай палата бэрэстэбиитэлэ Августа Марфусалова, министиэристибэлэр уонна ведомстволар эппиэттээх үлэһиттэрэ уонна улуустартан кэлбит көс оскуолалар учууталлара, үөрэҕирии салаатын үлэһиттэрэ  кыттыыны ыллылар.

Көс  оскуолалар: ситиһиилэр  уонна кыһалҕалар

Үөрэҕирии миниис­тирэ Владимир Егоров иһитин­нэрбитинэн, республика үрдүнэн 11 улуус көһө сылдьар оскуолаларыгар уопсайа 103 (2017 с. -147) үөрэнээччи баар, мантан 21 (2017 с.- 45) оскуола иннинээҕи саастаах оҕолор. Оҕо ахсаана уларыйа сылдьара сорох оскуолалар усулуобуйалара суох буолан лицензия ылыы ирдэбилигэр сөп түбэспэттэриттэн, ыстаадалар ахсааннара аҕыйыырыттан уонна оҕолор төрөппүттэрэ атын сиргэ  көһүүлэрин кытта сибээстээх.

Хотугу норуоттар үгэс бы­һыытынан түөлбэлээн олорор төрүт дьарыктарын сирдэригэр үөрэх тиһигэ анал кыраапыгынан уонна үөрэх былаанын быһыытынан ыытыллар. «Көһө сылдьар оскуолалар тустарынан» сокуоҥҥа олоҕуран министиэристибэ бу оскуолалары өйүүр  уонна үрдэтэр коэффиценнары уонна нормативтары туттар,  үөрэтии босхо барар.

2015 сыллаахха усулуобуйа олохтуур сыалтан  модульнай, көһө сылдьан үөрэтиигэ  сөптөөх блоктары (контейнердары) киллэриигэ пилотнай программаны киллэриини үөрэх министиэристибэтэ саҕалаабыта. Бу блок   көһө сылдьан үөрэтиигэ туттуллар толору миэбэллээх, тэриллээх, автономнай ититиилээх толору хааччыллыылаах. Кэнники 3 сыл иһигэр Өлөөн улууһун Харыйалаах нэһилиэгин Күөнэлэкээн көс оскуолата, Муо­ма улууһун Улахан Чыыстайыгар, Үөһээ Халыма улууһун Утайыныгар маннык модульнай блоктар тиэрдиллэн үлэлииллэр. Маннык толору хааччыллыылаах уонна  көһөрө сылдьарга табыгастаах блоктары үгүс улуустар туруорсан эрэллэрин министир иһитиннэрдэ.

Владимир Егоров  этэринэн, 2016 сылтан көһө сылдьар оскуолалары мобильнай электроннай үөрэхтээһиҥҥэ киллэрии  барылын саҕалаабыттар. Бу сыалга оборудованиелар ылыллыбыттар. Маны таһынан, 2017 сылга Россия таһымыгар баар атын көһө сылдьар оскуолалар уопуттарын туһанар сыалтан  «Арктика оҕолоро. Оскуола иннинээҕи үөрэтии» федеральнай бырагыраамаҕа Саха Сирэ киирдэ. Бу бырайыак бастакы түһүмэҕэ — суол картатын оҥорууга сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

Кэнники икки сылга үгүс хотугу уонна Арктика улуустара көһө сылдьар оскуолалары, уһуйааннары миэстэтигэр арыйыахха диэн боппуруоһу көтөҕөллөр.

Ону тэҥэ быһаарыллыбатах кыһалҕалар эмиэ элбэхтэр. Ол курдук, көс оскуолалар вездеходунан, техниканнан, уматыгынан, аһынан-таҥаһынан хааччыллыылара мөлтөх, оҕолору ыстаадалартан тиэйии үбүлээһинэ улуустарга бэриллибитэ да сорох улуустар сатаан уйумматтар. Маны таһынан, сорох улуустарга  табаһыттар оҕолоро кыһыҥҥы кэмҥэ олорор сирдэрэ – интернат суох буолан  төрөппүттэрэ төрүт дьарыктарын быраҕан киин сиргэ олохсуйаллар.

Бу кыһалҕалары хайдах эмит гынан быһаарар сыалтан Арктическай үөрэхтээһин хайысхатыгар сокуону нормативнай-правовой өттүнэн саҥардан, саҥалыы концепция  ылыныы үлэтин  саҕалаатыбыт.

Маны таһынан, федеральнай таһымҥа көһө сылдьан үөрэтиигэ лицензия биэриитигэр хотугу төрүт олохтоох омуктар көһө сылдьыы ураты усулуобуйатын учуоттаан баһаартан сэрэтиигэ уонна санитарнай ирдэбиллэргэ «РФ Үөрэхтээһин туһунан» сокуонугар уларытыылар киириэхтэрин хайаан да наада. Көһө сылдьар оскуолаларга чопчу  кинилэргэ бэриллибит сир диэн өйдөбүл суоҕунан ити ирдэбили кинилэр тутуһар кыахтара суох диэн министир эттэ.

Көс оскуолалар учууталларын санаалара

Сергей Семенович Алексеев, Өлүөхүмэ улууһун Токо сайыҥҥы көс оскуолатын салайааччыта:

—Биһиги 2005 сылтан тэриллэн үлэлии сылдьабыт. Бу оскуоланы арыйыым сүрүн сыала-соруга  – оҕолору төрүт култуураларыгар сыһыарыы уонна умнулла быһыытыйбыт төрөөбүт тылларын сөргүтүү. Тоҕо диэтэргит,  эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр төрүт тыл сүтэн-симэлийэн хаалаары гынна. Кинилэр төрөппүттэрэ эмиэ тылларын умнан эрэллэр. Бу сайыҥҥы оскуолабытыгар биһиги сарсыардаттан киэһээҥигэ диэри оҕолору кытта эбэҥкилии тылынан кэпсэтэбит. Баасабыт бөһүөлэктэн 60 км сиргэ өрүс кытыытыгар олус кэрэ айылҕалаах сиргэ баар. Манна ураһа, сахалыы балаҕан, сынньанар куорпустар, остолобуой бааллар. Оҕолор биһиэхэ сүрдээҕин үөрэн-көтөн кэлэллэр, тоҕо диэтэргит биһиги кинилэр айылгыларынан арыый көҥүл соҕус тыыннаах оҕолор буолалларын учуоттаан, хам баттаан олорон үөрэппэккэ, айылҕаҕа дуоһуйа сынньанан, арыый көҥүллүк сылдьан уйулҕаларынан үөрэтиини ылыналларын курдук ньыманы туттабыт. Ол эбэтэр, этно-экологическай үөрэхтээһин диэн, ол аата айылҕа, олох хаамыытынан күһэйбэккэ үөрэтии. Төрүт омуктар былыр былыргаттан айылҕа оҕолоро да буоларбытынан айылҕабытыгар, сирбитигэр-уоппутугар ураты харыстабыллаах сыһыаннаах буоларбыт. Өбүгэлэрбит айылҕаҕа сыһыаннарын, сиэрдэрин-туомнарын  оҕолор тыаҕа сылдьан сүрдээҕин өйдүүллэр уонна ылыналлар эбит.

Бүгүҥҥү мунньахха турбут боппуруостары саамай сөптөөхтөр диэн сыаналыыбын. Билигин Россия үрдүнэн төрүт тыл суолтатын үрдэтиигэ, үөрэтиигэ сүрдээх улахан кэпсэтиилэр бара тураллар. Биһиги хойутаары гынныбыт, билигин күүстээхтик ылсыбатахпытына тылбытын сүтэрэр кутталлаахпыт. Глобализация үйэтигэр ассимиляция бырассыаһа син биир бара турар, ол гынан баран ону биһиги ону тохтото сатыахтаахпыт. Тыл баар – норуот баар. Республика парламена бу боппуруоска сүрдээҕин үлэлэһэр уонна сокуоннары ылыныыга үлэтэ куһаҕана суох диэн сыаналыыбын.

Мин элбэхтик дойдубут да иһинэн, аан дойду да конференцияларыгар кыттыыны ылбытым. Онно элбэхтик этинэн турабын – ханнык баҕарар омук сүтэр, симэлийэр түгэнигэр бу аан дойду сайдыытыгар син биир охсуулаах буолар. Тоҕо диэтэргин, ханнык эрэ түгэҥҥэ историческай сыап быстан хаалар. Киһи төрөөбүт тылынан кэпсэтэр буоллаҕына эрэ дууһата баай буолар, бэйэҥ эрэ тылгынан дууһаҥ ис кыаҕын, санааҥ ис хоһоонун толору тиэрдэр кыахтанаҕын.

Клара Васильевна Кириллова, Өлөөн улууһун Харыйалаах орто оскуолатын иһинэн үлэлиир Күөнэ­лэкээн көс оскуолатын салайааччыта:

— Мин оччотооҕу үөрэх министирэ Е.П.Жирков саҕана национальнай концепцияны үөрэхтээһиҥҥэ киллэрии уонна сайыннарыы кэмигэр – 1991 сыллаахха бырайыак суруйан, көмүскээн үлэбин саҕалаа­бытым. Быйыл 27-с сылбытын көс оскуола статустаах үлэлии олоробут. Биһиэхэ 6 кылааска дылы саастаах оҕолор үөрэнэллэр.Биһиги сүрүн сорукпут – оҕону төрүт дьарыгыттан, төрөппүттэ­риттэн, төрөө­бүт эйгэтиттэн тэйиппэккэ илдьэ сылдьан үөрэтии уонна өбүгэ төрүт дьарыгар уһуйуу. Көс олох диэн тугун,  олох ыарахаттарын кыратыттан этинэн-хаанынан билэ үөрэммит, бу эйгэҕэ улааппыт эрэ оҕолортон  дьиҥнээх табаһыт буолар кыахтаах дьон уһаарыллан тахсаллар. Биһиги олоҕу кытта тэҥҥэ сайдан, оҕолор төрүт дьарыгы тэҥҥэ тутан, табаһыт уустук олоҕун уйунар, тулуурдаах, үлэһит, аныгы дьон сиэринэн билиилээх-көрүүлээх дьон буолан тахсалларыгар баҕарабыт. Табаһыт олоҕо сүрдээх уустук, ол гынан баран ким да ону ытана-соҥоно сылдьыбат. Бу хотугу киһи биир үтүө хаачыстыбата буолар. Таба баарын тухары көһө сылдьыы баар буолуоҕа.

Бу оскуолаҕа үөрэммит 24 оҕоттон 10-на ыстаадаҕа тахсан табаһытынан, чуум үлэһитинэн үлэлии сылдьаллар. Кинилэр истэригэр ветврач, зоотехник идэлээхтэр бааллар.

Мин санаабар, сокуоҥҥа көс оскуола ураты усулуобуйата туһунан суруллан, уопсай үөрэхтээһин туруорар ирдэбилиттэн олох атын буолуохтаах. Холобур, көһө сылдьар дьон тимир оһоҕо суох сатамматтар. Бу ханнык да баһаарынай ирдэбилгэ эппиэттээбэт. Аны үөрэтии бириэмэтэ көс оскуола киэнэ букатын туһунан, күһүҥҥү көһүү кэмигэр оҕону үөрэтии табыгаһа суох. Аны иккис чиэппэргэ – бытарҕан тымныыга оҕону төттөрү-таары таһыы олус сэрэхтээх. Көс оскуолаҕа үөрэтии саамай табыгастаах кэмэ – үһүс, төрдүс чиэппэргэ. Оттон сайынын оҕолору кытта үлэ лааҕырыгар сылдьыһыы. Биһиги бу сылга итинник дьаһанан үлэлии олоробут. Аны уопсай үөрэхтээһин сокуонунан учуутал сайын сынньаныахтаах диэн. Онон көс оскуола үлэтэ төрүт дьарык хаамыытынан уонна табаһыт олоҕун укулаатын кытта тэҥ буоларынан сокуоҥҥа маны учуоттуур көннөрүүлэри киллэрэр наада дии саныыбын.  Түгэнинэн туһанан Өлөөҥҥө үөрэ^­ҕирии салаатыгар үлэлии олоруоҕуттан күн бүгүҥҥүгэ диэри биһигини өйүү олорор дьопутааппытыгар Елена Христо­форовнаҕа, кыра оскуолалары саптарбакка анал сокуон ылынан үлэбитигэр төһүү күүс буолбут парламеҥҥа, улууһум баһылыгар Прокопий  Романовичка махталбын тиэрдэбин. Маннык хардарыта көдьүүстээх кэпсэтии баар буоллаҕына үлэбит да түмүктээх буолуоҕа диэн эрэнэбин.

Халаан уутуттан эмсэҕэлээбит улуустар оҕолорун сынньалаҥын – болҕомтоҕо киинигэр

Маны таһынан депутаттар халаан уутуттан эмсэҕэлээбит хотугу улуустар оҕолорун сайыҥҥы сынньалаҥнарын тэрийиигэ уонна доруобуйаларын бөҕөргөтүүгэ үөрэҕирии министиэристибэтэ туох көмөнү оҥоруон сөбүн туһунан ыйыталастылар. Эмсэҕэлээбит хотугу улуустартан 300-тэн тахса сайаапка киирбит. Манна сайыҥҥы сынньалаҥы тэрийэр үс баасаҕа үс сезон устата хас биирдиитигэр 100-түү оҕону аҕалан сынньатарга былааннаан бэлэмнээтибит диэн эппиэттээтилэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ Бэс чагдаҕа 39 оҕо Орто Халыма Березовкатыттан кэлбиттэрин олохтообуттар. Хоту улуустарга халаан уута тахсыыта хас эмит төгүл охсуулаах; ас-таҥас ыарахана, уматыгы тиэйии кыһалҕата, хамнас кырата дьон олоҕун өссө уустугурдар. Ыарахаттары үгүс саҥата-иҥэтэ суох тулуйа үөрэммиттэрэ бу мунньахха да ыраахтан кэлбит дьон сэмэй этиниинилэригэр көһүннэ.

Үгүс улуустарга интернат суоҕа төрүт дьарыктаах табаһыттар, сылгыһыттар, булчуттар дьиэ кэргэттэригэр уустуктары үөскэтэринэн, мантан сылтаан киин сирдэргэ көһөн кэлии элбээбитин бэлиэтээтилэр. Бу кыһалҕаны өйдүүр уонна төрүт салааны сайыннарыыга интэриэстээх баһылыктар миэстэтигэр үлэни-хамнаһы сүрүннүүллэрин, интернат баар буоларын хааччыйалларын аҕыннылар. Бу социальнай кыһалҕа хонтуруолга киирэрин уонна быһаарыллара наадатын улуустан кэлбит ородобуой общиналар туруорустулар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр бу политика күүскэ барарын уонна табаһыты өйөөһүн, аһынан-таҥаһынан хааччыйыы государственнай политика буоларын этиннилэр.   Маны таһынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэнниттэн оҕолору вертолетунан ыстаадалартан тиэйиигэ көрүллэр үп кырата уонна үрдээбэтэ ахтылынна. Көс оскуолалары тэрийиигэ үөрэҕирии министиэристибэтин өттүттэн докумуоннарын оҥорууга улуустарга  көмө наадатын эттилэр.

СР  Гражданскай общество сайдыытын министирин солбуйааччыта Лена Иванова Ханты-Мансийскай уокурукка оҕолору оскуола иннинээҕи үөрэтиигэ сүрдээх үчүгэй уопуттаахтарын, хас биирдии ыстаадаҕа, общинаҕа туһунан үөрэтиигэ аналлаах толору хааччыллыыллаах мобильнай дьиэлэр баалларын, бары төрөөбүт тылларынан кэпсэтэллэрин туһунан кэпсээтэ. Биһиги бу уопуту үөрэтэн баран үөрэтэр анал программа бэлэмнии сылдьабыт. Маны таһынан бу программанан чуум үлэһиттэри ыраахтан (дистанционно) үөрэтэммит кинилэр педагогическай үлэһит быһыытынан хамнас ылалларын хааччыйыахпыт диэн былаанныыбыт диэн кэскиллээх былааны кэпсээбитин дьон сэргии иһиттилэр.

Мунньаҕы түмүктүүр этиитигэр Елена Голомарева  2017 сыл сэтинньигэ Санкт-Петербург куоракка Саха Республикатын үөрэҕириитин министерствотын өйөбүлүнэн Уһук Илин, Сибиир уонна Хотугу регионнарга аан бастаан аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар төрүт тылларын, култуураларын үөрэтэр учууталларын  Бастакы Россиятааҕы съезтэрэ буолан ааспыта государство төрүт тыллары сайыннарыыга  болҕомтотун уурбутун үтүө туоһутунан буолбутун аҕынна. Үөрэҕирии министиэристибэтин кытта биир ситимнээхтик үлэлиибит уонна кинилэр өйөбүллэрэ бу хайысхаҕа этиниилэри учуоттаан туран салгыы хайаан да үлэ барыаҕа диэн эрэнэрин биллэрдэ.

Халаан уутутттан эмсэ­ҕэлээбит Хотугу уонна Арктика улуустара сүрдээх уустук балаһыанньаҕа киирдилэр. Кинилэр онто да суох уустук олохторугар айылҕа охсуута өссө улахан тургутууну туруоран улахан стресска олороллор, билигин бары күүһү  түмэн халаан уутун алдьархайын туоратыыга уонна кырачаан дьон сайыҥҥы сынньалаҥнара, кинилэр доруобуйаларын бөҕөргөтүү  болҕомто киинигэр турарыгар үлэлэһиэҕиҥ диэн ыҥырда.

Нүөмэргэ сурук

Эбээн-Бытантай улууһун И.Н.Слепцов аатынан Кустуур орто оскуолатын учууталлара  Ил Түмэн  киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар суол-иис табыллыбакка кыттыыны ыла кэлбэтибит. Бэйэбит сүрүн этиилэрдээх, көрдөһүүлээх этибит,ону суругунан тиэрдэбит.

Елена Христофоровна, олоххо табыгастаах, үрдүк идеялардаах, аҕыйах ахсааннаах омуктар  сайдар тускулларын тобулар тахсыылаах үлэҕин Эбээн-Бытантай олохтоохторо олус биһириибит уонна ытыктыыбыт.

Биһиги оскуолабыт 2015 сылтан агро статустаммыта.  Оҕону тыйыс усулуобуйалаах  хоту дойду төрүт дьарыгар сыһыаран, тыа сирин үлэтигэр-хамнаһыгар, өй-санаа, эт-хаан өттүнэн сайыннаран, толлугаһа суох чөл өйдөөх, бэйэтин сыалын ситиһэр, дойдутун туһугар туруулаһар, бэриниилээх, туһалаах киһини иитэн таһаарыы сүрүн сыалбыт буолар. Оскуола уһаайбатыгар 2 теплица, уонна корнеплод үүнэр сирдэригэр “Хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар үүнээйини үүннэрии” диэн бырайыагынан оҕолорбут оҕуруот аһын көрөн-харайан үүннэрэллэр. Төһө да тыйыс сиргэ олордорбут үүнүүнү ылан сүрдээҕин үөрэбит. Кыһыл кинигэҕэ киирбит саха ынаҕын тэрилтэтин кытта оскуола дуогабардаах буолан ыкса сибээстээхтик үлэлиибит. Саас, күһүн оҕолор практикаҕа тахсан ыанньыксыт, торбосчут буолан көмөнү оҥороллор уонна үлэҕэ үөрэнэллэр. Итини таһынан,  агро хайысхабыт сүрүн дьарыга – таба үлэтэ буолар. “Кочевник” родовой общинаны кытта дуогабарынан сайын аайы оҕолор саас муус устар ый ортотуттан, күһүн алтынньыга диэри ыстаадаҕа табаһыттыы, чуумсуктуу тахсаллар. Быйылгы туругунан 19 оҕо ыстаадаҕа таҕыста. Эбээн норуота табата суох өлөр-эстэр кутталлааҕын улуу дьоннорбут айымньыларыгар суруйан тураллар. Онон ыччаттарбытын эбээн төрүт үгэһин утумнуур дьарыкка сыһыаран үлэлэтэр – биһиги биир быыһанар суолбут буолар. Норуот быһыытынан эстибэт, сүппэт, таба кыылбытын таптыыр, бэйэтин илиитинэн тутан-хабан көрөр-харайар, айылҕа уустуктарын тулуйар сатабылыгар үөрэнэр, төрөөбүт дойдутугар истиҥ сыһыаны олохтуур, эбээн норуотүн үгэһин, култууратын, тылын-өһүн умнубат дьону иитэн таһаарар сыалтан көс оскуола бырайыагын оҥорбуппут. Бу бырайыак олоххо киирэригэр элбэх харгыстар көстөллөр, аҥардас докумуонун оҥоһуута олус сыралаах буолла. Сүбэ-ама буолар аналлаах үлэһит  суоҕун кэриэтэ.

Аҕыйах ахсааннаах норуот үүнэрин-сайдарын туһугар  көс оскуола сокуонун уураахтаабыт, онно үлэлэспит депутаттарга, спикер Александр Николаевич Жирковка махтаныа этибит. Бу сүрдээх дириҥ идеологиялаах, ырааҕы ырыҥалыыр, норуотун өйдүүр, өйүүр дьон маннык дириҥ силис тардыылаах сокуону олоххо киллэрбиттэрэ саарбаҕа суох.

Итини этэн туран, Кустуур орто оскуолата кэккэ этиилэрдээх, көрдөһүүлэрдээх:

Көс оскуоланы олоххо киллэрэр сокуону өссө күүскэ бигэргэтэргэ

Көс оскуоланы элбэтэр туһуттан аналлаах сүбэ-ама буолар специалистар бааллара буоллар.

Көс окуоланы өйүүр материальнай- техническай көмө элбииригэр.

Көс оскуолаларга аналлаах үөрэх программалара уонна учебниктара көрүллэригэр

Оҕолору илдьэ сылдьар ыстаадаларга күүс-көмө буолар программалар

Көс оскуолаларга аналлаах грантовай проектар, күрэхтэр.

Табаһыт оҕолорго идэ биэрэр оскуолаларга аналлаах туспа уураах ылылларыгар

Тыа хаһаайыстыбатын өттүнэн таба­һыт оҕолор үөрэххэ киирэллэригэр чэпчэтии олохтоноро буоллар оҕолорго улахан стимул буолуо этэ.

Убаастабылы, эрэли  кытта

КОО директора Никитина А.Е.

Агро хайысхаҕа  директоры

солбуйааччы  Макарова Р.Н.