Инновация, модернизация уонна таба…

Таба   туруга

Судаарыстыбаннай кэмитиэт хотугу үгэс буолбут салаалары сайыннарыыга отделын салайааччыта Иннокентий Баланов маннык кэпсиир:

— Кыстык ыараханнык ааста. Ааспыт сыл ахсынньытыгар  Дьааҥы уонна Халыма – Индигиир сүнньүлэринээҕи улуустарга олус халыҥнык хаардаан, эбиитин ол онтун хойутаан тоҥорон мууһурдан, таба хаһан аһыырыгар уһулуччу ыарахаттары үөскэппитэ. Ордук Аллараа Халыма улууһугар элбэх таба ырыганнаан оҕунна. Хаар бүрүөтэ эрэ буолбакка, лабыкта кытары мууһуран хаалбыта. Ойуурдаах сирдэргэ хаарын халыҥа 2,5 миэтэрэҕэ тиийбитэ. Маннык дьылга таба быста ыран хаалан, маассабайдык охтор, ол үөһэ төрүөҕэ кытта кэхтэр. Мөлтөөбүт туруктаах табаттан төрөөбүт мөлтөх тугуттан төһөтө сүөһү буолуо өссө боппуруос.

Маннык балаһыанньаҕа табаны эбии аһатыы эрдэттэн тэриллиэхтээх этэ. Ону баара айылҕабыт соруйан өһөөбүт курдук буолар. Кэлин икки-үс сылга күөллэри, үрэхтэри тоҥорбокко эрэ халыҥнык хаардаан, массыына кыһыҥҥы суола кулун тутарга тиийэн биирдэ аһыллар. Быйылгы кыстыкка хомбукуорум, туус уонна уматык-оҥунуох матырыйаала эмиэ кулун тутарга эрэ тиэрдиллэннэр, таба маассабайдык ырыганнаан баран, эбии аһатыыга киирэ сатаата.

Отчуоттаах кэмҥэ, өрөс­пүүбүлүкэ үрдүнэн, таба туһата суох өлүүтэ 16699 төбөҕө тэҥнэстэ. Ол иһигэр 6019 таба охтон өллө, 4876 табаны бөрө тарта, 5804 таба сүттэ. 8103 таба батарыыга уонна үлэһиттэр аһылыктарыгар барда.

—  Иннокентий Михайлович, бүгүҥҥү күннээҕи туругунан, таба иитиитин салаатыгар төһө киһи үлэлии сылдьарый?

— 1,5 тыһ. киһи үлэлии сылдьарыттан, 500-һэ чуум үлэһитэ. Сайыҥҥы өттүгэр 800-чэ кэриҥэ оскуола оҕото ыстаадаларга тахсан күүс-көмө буолар. 300 табаһыт дьиэ кэргэн баар. Хас биирдиилэрэ ортотунан 4-5-тии оҕолоохтор. Ааспыт сыллаахха Ил Түмэн «Көс олохтоох дьиэ кэргэн туһунан» сокуону ылбыта. Аан дойдуга бу маннык соҕотох сокуон буолар. «Көс дьиэ-уот туһунан» сокуон кэлим бырагыраамаҕа эбии киирэн биэрбитэ. Ол түмүгэр  Эдэр ыччат уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин сүрүннүүр министиэрис­тибэ хайыс­хатынан, көһө сылдьар дьиэ кэргэттэргэ анал өйөбүл көрүлүннэ. Сылы эргиччи көһө сылдьан үлэлиир 250 ыстаада баар. Ону таһынан тыа хаһаайыстыбатын бырагырааматын чэрчитинэн, кинилэр кыһынын уонна сайынын тохтоон ааһар  дьиэлэрэ тутуллуохтаахтар уонна көһөрүллэ сылдьар анал дьиэ­лэринэн хааччыллыахтара.

Манна сыһыаран эттэххэ, Арассыыйа үрдүнэн 1,5 мөл. дьиэ табата иитиллэр. Мантан 800 тыһ. табата Ямал-Ненец национальнай уокуругар тутуллар. Саха сирэ уонна Чукотка 150 тыһыынчалыы табалаахтар. Онон, биһиги иккис-үһүс миэстэлэри үллэстэбит.

Ямаллар  мэччирэҥнэрэ үчүгэй, кинилэр туундара зонатын эрэ туһанан иитэллэр, ойуурга киирбэттэр. Биһиэнэ усулуобуйабыт ыарахан: туундара, ойуурдаах туундара, хайалаах уонна хайалаах ойуурдаах зоналарынан араартаан көрөбүт-истэбит. Муора таһымыттан 1,5 тыһ. миэтэрэ тиийэ үрдүккэ табаны тутан иитэбит. Ямал табатын аҥаара МУП-тарга, аҥаара кэтэххэ турар. Судаарыстыбаннай-чааһынай кыттыгас бас билии буолар. Кинилэр ыстаадаларын састааптара бастайааннай көс олохтоох дьиэ кэргэннэртэн турар.

Биһиэхэ 150 тыһ. таба (10%) ГУП-тарга, 40% – МУП-тарга, 30% төрүт уус общиналарга уонна кэпэрэтииптэргэ, онтон ордубута чааһынайга иитиллэн турар.

Сэнэх   үлэлээхтэри ааттыахха

— Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар түҥ былыргы үгэс буолбут  дьарыктарын – таба иитиитин туһунан кэпсэтэрбит быһыытынан, сэргэх үлэлээх кэлэктииптэр тустарынан ахтан аһарыахха эрэ. Булгуччу кинилэр баар буолуохтаахтар.

— Баар бөҕө буоллахтара дии. Өймөкөөҥҥө А.И.Черкашина салайааччылаах «Гиркун» община хас сыл аайы 200-түү бөдөҥ табаны атыылыыр. Үөһээ Дьааҥытааҕы «Орто Салаа» община (сал. В.В.Слепцов) бастаан 500 табаттан саҕалаан, билигин 1600-кэ тиэртэ. Суола-ииһэ уустуга бэрт буолан, адьас бэйэтигэр бүгэн үлэлии сытарын кэриэтэ. Табатын ахсаанын туһата суох биирдэ да көҕүһэтэн көрбөккө, уонча сыл устата бигэтик тутан кэллэ. Эбээн Бытантай улууһун  «Кочевник» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба (сал. А.А.Колесов) 400 табаттан саҕалаан үлэлээн, билигин 2,5 тыһ. табаҕа тиэртэ. Тугутун 90% ылар. Бэйэлэрин күүстэринэн бөрөлөрүн эстилэр. Биир улахан табаны 50 тыһ. солк. батарар. Этин, иһин-үөһүн таһынан, муоһун туспа, тириитин имиттэрэн, сарыы оҥорторон эмиэ туспа атыылыыр. Маннык тирии 8 тыһ. солк. турар, оттон имиллибэтэх тирии сыаната – 500 солк. Бэйэбит өттүттэн, киниэхэ дьоҕус өлөрөр, астыыр сыаҕы туруоран биэрдибит, быйыл күһүҥҥүттэн үлэлиэҕэ.

«Таба-Яна» кэпэрэтиип (сал. П.Е.Томскай) 19 тыһ. табалаах. Сылга 1,5 тыһ. табаны өлөрөн олохтоох нэһилиэнньэҕэ атыылыыр. «Турваургин» община (сал. Е.П.Антоев) урут 14 тыһ. табалаах, сылга 2 тыһ. табаны өлөрөн батарар этэ. Кэлин сылларга айылҕа кубулҕатыгар оҕустаран, төрүөҕэ мөлтөөтө, билигин 10 тыһ. табаны тутан олорор.

Булуҥ улууһун 13 тыһ. табата үс ГУП-ка турар. Анаабырга Илья Спиридонов аатынан МУП 12 тыһ. табалаах, мантан 3 тыһыынчата – кэтэх таба. Маны таһынан биир төрүт  уус общиналаах. Булуҥнар уонна анаабырдар төрүөҕү ылыылара 62%-ҥа тэҥнэһэр. Өлөөн улууһа икки МУП-таах, олор 5,5 тыһ. табалаахтар. Төрүөҕү ылыы саамай үчүгэй көрдөрүүтэ манна баар – 72%.

Таба кыстыга бэс ыйынан түмүктэнэр. Томпоҕо, Өймө­көөҥҥө, Муомаҕа, Кэбээйигэ төрүөхтэрин ааҕан дьэ бүтэрдилэр. Оттон Нерюнгрига, Алдаҥҥа, Өлүөхүмэҕэ, Уус-Маайаҕа бу ыйга ааҕыахтара.

Боломуочуйалар тыырсыллаллар

— Аартыка дьыалаларыгар судаарыстыбаннай кэмитиэт таба иитиитин салаатыгар туох боломуочуйалары толороруй?

— Судаарыстыбаннай кэмитиэт таба иитиитин салаатыгар инновацияны, саҥаны киллэриигэ, тэхиниичэскэй уларыта тутууну   олохтооһуҥҥа боломуочуйалардаах. Аныгы ирдэбиллэргэ эппиэттиир, толору сэбилэниилээх табаны өлөрөр уонна астыыр сыахтары үлэҕэ киллэрии, мэччирэҥнэр түмүк-түмүк пууннарыгар олорорго табыгастаах дьиэлэри тутуу, анал тиэхиньикэнэн хааччыйыы соруктара утумнаахтык олоххо киллэриллэн иһиэхтээхтэр.

Анаабыр, Усуйаана, Аллараа Халыма улуустарыгар өлөрөр-астыыр сыахтар үлэлии тураллар. Аны күһүнтэн саҕалаан, маннык анал сыахтар Муомаҕа, Өлөөҥҥө уонна Усуйаанаҕа (эбии) аһыллаллара былааннанар. Толору мэхэньисээссийэлэммит дьоҕус сыахтар буолуохтара.

— Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар, олохтоох салайыныы уорганнарын кытта боломуочуйалары тыырсыы туһунан сокуоҥҥа, 2017 сылга уларытыылар киирбиттэрэ. Таба иитиитин боппуруоһугар олохтоох салайыныы уорганнарыгар ханнык боломуочуйалар бэрилиннилэр?

— Бэтэринээринэй дьаһал­лары ыытыы, зоотехническай хонтуруолу олохтооһун, табаны харааллааһын, сылга иккитэ ааҕыыны тэрийии, анал үлэ таҥаһынан уонна хомбукуорумунан хааччыйыы боломуочуйалара сүктэрилиннилэр, табаһыт хамнаһыгар эбии төлөбүр үлэ түмүгүнэн киирдилэр. Боломуо­чуйалары толорууга көрүллэр үп-харчы сыл саҕаланыыта туһааннаах аадырыс­тарыгар барбыта.

Дьокутааттар ылымматтар

— Билиҥҥи үйэҕэ үлэһит киһи албан аат, чиэс, хайҕал туһу­гар буолбакка, хамнас иһин үлэлиир. Бу боппуруоска Ил Түмэн дьокутааттарын уонна чунуобунньуктар икки ардыларыгар өйдөспөт быһыы-майгы баар быһыылаах дии?

—Дьиэ табатын иитии туһунан сокуон эргэрдэ. Инньэ 1997 сыллаахха ылыллыбыта, ол онтон ыла уларытыы киллэриллибэккэ турар. Биһиги сокуоҥҥа көҕүлээһини киллэрэ сылдьыбыппытын дьокутааттар ылымматахтара. «Бырабыыталыстыба табаһыкка хамнаһы мэктиэлиир» диэн этиини «Судаарыстыбаннай өйөбүл баар буолуохтаах» диэҥҥэ уларыттараары гыммыппыт. Ону табаһыт мэктиэлэммит хамнаһа суох буолан хаалыа диэн ылымматахтара. Мэктиэлэммит хамнас дьону күүстээх үлэҕэ көҕүлээбэт. Хайа да балаһыанньаҕа, мэктиэлэммит хамнас үлэ түмүгүнэн, таба төбөтүгэр уонна оҥорон таһаарыллар бородууксуйаҕа сыһыарыл­лыахтаах. Оттон таба­һыт дохуота  ол онтон тутулуктаныахтаах. Кэлэр ыҥырыы дьокутааттара бу боппуруоһу быһаа­рыахтара диэн эрэнэбит.

Сорох боломуочуйалары биэрии туһунан сокуоҥҥа тирэҕирэн, хамнаһы ааҕыы саҥа мэтиэдьикэтэ үлэлээбитэ иккис сылыгар барда. Бу мэтиэдьикэнэн, ыстаада табата элбээтэҕинэ — үлэһиттэр элбэх харчыны аахсаллар, аҕыйаатаҕына – кыраны ылаллар. Бу сөп.

Таба   иитиитин кэскилин   туһунан

—Иннокентий Михайлович, тиһэххэ, кыайан быһаарыл­лыбакка турар өссө туох боппуруостар баалларый?

— Таба мэччирэҥин боп­пуруоһа Арассыыйа да, өрөспүү­бүлүкэ да таһымнарынан кыайан быһаарыллыбакка турбута букатын быданнаата. Урут «Дальгипрозем» үнүстүүт мэччирэҥи араас өттүнэн чинчийэн, үөрэтэн  25 сыл болдьоххо диэри сокуоннай дьайыылаах дөкүмүөннэри бэлэмнээн таһаарара. Улахан уларыйыылаах кэмнэртэн ол үлэ тохтообута. Бүгүн биһиги таба мэччирэҥин оҥорон таһаарымтыатын туһунан туох да билиитэ-көрүүтэ суох олоробут. Мэччирэҥ оҥорумтуотун билбэккэ эрэ, таба ахсаанын элбэтэр туһунан тыл туруон сатаммат.

33 мөл. гектар таба мэччи­рэҥин туһанабыт. Маны саҥалыы үөрэтэн, наукаҕа олоҕурбут түмүгү оҥорорго 2,5 млрд. солк. суумалаах үп-харчы наада. Мөккүөр суох, улахан харчы. Ол эрэн, бу үлэ биир кэмнээх, биир сыл болдьохтоох үлэ буолбатах. Уонунан сылларга тэнитэн, тардан харчытын булуохха сөп этэ. Уопсайынан, сири кытта систиэмэлээх үлэ ыытыллыахтаах. Сэбиэскэй кэмҥэ «Таба мэччирэҥэ» диэн туспа категория сир көрүллэрэ. Ол систиэмэ хаттаан олоххо киллэриллиэхтээх уонна үлэлиэхтээх этэ.

Каадыр боппуруоһа. Табаҕа билигин анал үөрэхтээх исписэлиис суоҕун кэриэтэ. Үрдүк үөрэхтээх исписэлиистэри үөрэтэн таһаарыыга, ааспыт үйэ 90-с сылларын ортолоруттан уһун кэмнээх быстыы таҕыста. Черскэйгэ хотугу төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттар Аартыкатааҕы кэллиэстэрэ баар. Арассыыйаҕа маннык хайысхалаах соҕотох анал орто үөрэх тэрилтэтэ диэххэ наада. Биир итэҕэстээх, тырааныспарын исхиэмэтэ уустуга бэрт. Черскэйгэ көтүөхтээҕэр Москваҕа аттаммыт быдан судургу суол.

Дьокуускайдааҕы тыа хаһаа­йыс­тыбатын техникумун баазатыгар Аартыкатааҕы кэллиэһи уларытан тэрийэргэ этиилэр кии­рэллэр. Производственнай баазатын Бакалдыҥҥа уонна Куору­най улууһун сиригэр-уотугар тэри­йэргэ этэллэр. Бу этии үчүгэй тө­рүт­тээх, онон үөрэтэн көрөргө сөп этэ.

Таба иитиитин салаатын бырамыысыланнай төрүккэ киллэрэргэ хамсааһын тахсыан наада. Новай Зеландияҕа, Скандинавия дойдуларыгар табаны паарка ньыманан (хааччахха тутан) иитии ньымата олохтоммута ыраатта. Биһиэхэ Нерюнгрига, Алдаҥҥа хааччахха хаайан көрүү-истии ньымата олоххо киириэн сөп.

Таба — бастыҥ хаачыстыбалаах диетическэй эт, үрдүк калорийностаах үүт, элбэх белоктаах хаан, эмкэ туттуллар ис-үөс, панты, ураты бөҕө хаачыстыбалаах таҥас буолар тирии, сиэдэрэй тыс, ону таһынан муоһа, туйаҕа – барыта тобоҕо суох оҥоһуллан тахсар бородууксуйа. Таба көлөнү кытта сибээстээх чугас уонна ыраах маршруттардаах туристааһын тэриллэр кыахтаах. Бу барыта бэйэ дьулуурун уонна кыаҕын иһинэн дьыала буолар.