Үүнээйи кистэлэҥин таайаары

Баҕа   батаһа —  дьикти  кэрэ

Мин Ботаническай сад тиэргэнигэр киирэн баран, бастаан тохтоон сэргээбит сирбинэн мас олбуорунан эргитиллибит араас көрүҥнээх, кээмэйдээх баҕа батаһа үүммүт сирэ буолбута. Лоп курдук кирээдэнэн бэрээдэктээхтик олордуллубут үүнээйилэр тастарыгар сылдьар үлэһиккэ чугаһаан кэпсэтэбин. Биология наукатын кандидата, научнай үлэһит Екатерина Александровна Афанасьева миэхэ үлэтин туһунан сиһилии кэпсээтэ:

— Мин Ботаническай сад баҕа батаһын коллекциятын (коллекция ирисовых) салайан илдьэ сылдьабын. Бу коллекция өссө 2010 сыллаахха научнай үлэ быһыытынан тэриллибитэ. Билигин баҕа батаһын 25 көрүҥүн бүөбэйдээн үүннэрэ сылдьабын. Эн арыый хойутаан кэлбиккин. Ирис ыам ыйыттан от ыйын ортотугар диэри сибэккилиир. Онно, дьэ кэлэн көрүөҥ этэ, хайдахтаах курдук бу от кэрэ сибэккилээҕин, — дии-дии Екатерина Александровна сиэмэлэммит сибэккилэри көрдөрөр.

Мин, кырдьык, баҕа батаһа омос көрдөххө, кэрэтинэн киһини сөхтөрбөт буоларын бэлиэтии­бин.

— Екатерина Александровна, тоҕо чопчу баҕа батаһын коллекциятын Ботаническай сад хомуйарый, үөрэтэрий?

— Баҕа батаһын Википедияҕа киирэн көрөөр эрэ, “Кустук үлтүркэйдэрэ” диэн ааттыыллар. Ол курдук элбэх өҥнөрү дьүөрэлээбит кэрэ сибэккилээх буолар. Ол гынан баран, биһиги диэки үүнэр баҕа батаһа  икки-үс өҥнөөх сибэккилээх буолар. Ол сибэккилэрин өҥө хоп-хойуу, чаҕылхай өҥнөрүнэн сөхтөрөллөр.

Ыспыраапка

Саха сиринээҕи Ботаническай сад Чочур Мырааннааҕы биологическай станция иһинэн 1962 сыллаахха тэриллибит.  Ботаническай сад үлэтин сүрүн хайысхатынан научнай чинчийии буолар: Саха сиригэр үүммэт үүнээйилэри криолитозона усулуобуйатыгар сөп түбэһиннэрэн үүннэрии научнай төрүтүн оҥоруу, Саха сирин үүнээйитин генофондатын тыыннаах коллекциятын оҥорон харыстааһын, Кыһыл кинигэҕэ киирбит уонна сэдэх үүнээйилэри үөрэтии, харыстааһын, үүннэрии, бэйэлэрэ үүнэр уонна декоративнай сыаналаах үүнээйилэр килиимэт усулуобуйатын тулуйалларын үөрэтии, нэһилиэнньэлээх пууннары көҕөрдөргө туһа­ныллар уонна сири-уоту киэргэтэр үүнээйилэр научнай төрүттэрин оҥоруу уо. д.а.

Ботаническай сад хас да салаанан арахсан үлэлиир. Айылҕа отун флората, дендрология уонна отон астаах культура, газон отун уонна элбэх сыллаах декоративнай үүнээйини көһөрөн үүннэрии, тропическай үүнээйилэр уонна да атын. 

Ботаническай сад коллекционнай фондатыгар 1360 көрүҥнээх уонна суортаах үүнээйилэр бааллар. Ол иһигэр 337 от үүнээйи, онно 45 сүтэн эрэр көрүҥ киирсэр; 294 көрүҥ образеһа, 86 көрүҥ, 12 гибриднэй көрүҥ отон астаах үүнээйилэр, 276 көрүҥ образеһа, 195 көрүҥ, 6 суорт  мас-талах үүнээйилэр, 350 бөлөх тропическай үүнээйи бааллар. 

 

— Ол аата эһиги декоративнай үүнээйилэри таһаарар соруктаах ылыстаххыт?

— Биһиги билигин сүрүн сорукпут — криотолизона усулуобуйатыгар кэрэ сибэккилээх баҕа батаһын көрүҥүн таһаарыы. Билигин 25 көрүҥү чинчийэн, харайан, бүөбэйдээн илдьэ сылдьабыт. Холобур, Сибиир регионнарыттан аҕалбыт ириспит син тулуктаһар буоллаҕына, Германияттан, Данияттан, Польшаттан, Латвияттан кэлбит көрүҥнэрбит бастакы сылларын нэһиилэ туорууллар, онтон биһиги тыйыс килиимэппитин тулуйбакка кууран-хатан бараллар. Дьэ, биһиги сорукпут бу көрүҥнэри чинчийэн, булкуһуннаран биһиги айылҕабытын тулуйар, буорбутугар сөп түбэһэр көрүҥү оҥорон таһаарыы буолар.  Тоҕо чопчу баҕа батаһа диэн ыйытаҕын. Тоҕо диэтэххэ, элбэх сыллаах үүнээйилэртэн баҕа батаһа саамай тулуурдаах, хаппырыыһа суох үүнээйи буолар. Сибэккитэ олус кэрэ. Холобур, атын сибэккилэри кытары дьүөрэлээн үүннэрдэххэ, олус кыраһыабайдык көстүөҕэ. Итиэннэ өссө биир умнаска элбэх сибэккилэнэр көрүҥү таһаара сатыыбыт. Көрөҕүн дуо, бу умнастарга наай гыннар үстүү сибэккилээхтэр, ол иһин кэрэни бэлэхтиир кэмнэрэ кылгас. Оттон элбэх сибэккилээхтэр уочаратынан тыллан уһуннук сибэккилии туруохтара буоллаҕа.

Мин баҕа батаһа үүммүт сириттэн тэйэ хааман иһэн көрдөхпүнэ, сардаана сибэккигэ маарынныыр сибэккилэр үүнэн тураллар. Екатерина Александровна өссө биир бүөбэйдээн илдьэ сылдьар “оҕотун” көрдөрөр.

— Бу лилия көрүҥнэрэ. Эмиэ үөрэтиллэ сылдьаллар. Манна Азиятааҕы лилия баар, эмиэ атын сиртэн аҕалыллыбыт суортары олордон кэтээн көрөбүт. Сибэккилэрин өҥнөрө арааһын көр, бу араҕас, бу саһархай…, — биһиги билиҥҥитэ олус үүнэн силигилии илик сибэккилэр быыстарынан хаамабыт. От ыйын бүтүүтэ тыллалларын кэтэһэллэр эбит.

Мин наука үлэһитин аны чинчийэр үлэтин туһунан интэриэһиргиибин.

— Биһиги коллекциябытын элбэтэр соруктаахпыт. Ол инниттэн атын дойду, куорат Ботаническай садтарын кытары үлэлэһэбит. Кинилэр биһиэхэ бэйэлэрин суортарын ыыталлар, биһиги мантан ыытабыт. Ол эрэн, аҥар кырыытыттан барыларыттан ылбаппыт эбээт. Холобур, биллэн турар, Кавказ эҥэриттэн, Москваттан кэлбит үүнээйилэр биһиэхэ тулуйбаттара чуолкай. Ол иһин Сибиир регионнарын кытары ыкса үлэлэһэбит уонна тас дойдулары кытары эмиэ. Холобур, атын дойдуттан кэлбит үүнээйини булкуһуннаран атын көрүҥ таһаардахпытына, анараа научнай тэрилтэ сөбүлэҥин ылан баран атыылыыбыт.

Арба, манна даҕатан эттэххэ, 25 көрүҥ баҕа батаһыттан 6-тын биһиги килиимэппитигэр сөп түбэһиннэрбиппит. Онтубутун атыыга таһаарбыппыт, дьон ылар. Ордук үүнээйи атыытынан дьарыктанар маҕаһыыннар интэриэһиргииллэр. Холобур, кинилэр Голландияттан суруттаран ылбыт декоративнай отторо биир эрэ сыл тулуктаһан баран өлөн хаалар.

* * *

Мин үүнээйи киһи хараҕын сылаанньытарын, киһиэхэ кэрэни булан көрөрүгэр көмөлөһөрүн таһынан, өссө да үөрэтиллибэтэх кистэлэҥнээҕин бэлиэтии санаатым. Наука үлэһиттэрэ ону таайарга дьулуһаллар. Кэлэр таһаарыыларбытыгар Ботаническай сад атын арыйыыларын, чинчийиилэрин, үлэлэрин туһунан кэпсиэхпит диэн эрэннэрэбин.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.