Таба иитиитэ: өрүттүү суолугар үктэнэрэ уолдьаста

Сааһырбыт зоотехник санаата

Саха сиригэр 380 тыһыынча дьиэ табата баара, оттон 100 ийэ тыһыттан 65-70 тугуту ылаллара, улахан таба 90-92% тыыннаах иитиллэрэ. 80-82 тыһыынча таба сыл аайы идэһэҕэ барара. Холобур, 1987 сыллаахха тоҥ этигэр таһаардахха, 33,3 тыһыынча сэнтиниэр таба этин судаарыстыбаҕа туттарбыппыт. Оччолорго эккэ эрэ субсидия көрүллэрэ. Онон сибээстээн, эти оҥорууга  уонна судаарыстыбаҕа туттарыыга интэриэс олус улахана, оннук буолуохтаах даҕаны. Сопхуос дириэктэрин хамнаһа райком бастакы сэкирэтээрин хамнаһын кытта тэҥэ. Оччолорго хамнас муҥутаан 600 солк. буолара. Тойон буол, хара үлэһит буол, хамнас араастаһыыта кырата. Үлэһит барыта уоппускатынан, социальнай хааччыллыынан толору туһанара. Биһиги барыта харчынан, солкуобайынан сыаналанар, быһаарыллар үйэтигэр олохпут-дьаһахпыт улам ыараан иһэр, сыана күннэри-түүннэри үрдүү турар. Байбыт байар, дьадайбыт дьадайа турар кэмэ.

Билигин хайдаҕый?

Бу сыл саҕаланыытыгар 154 тыһыын­ча эрэ табалаахпыт, төрүөх ылыыта 48%, улахан табаны тыыннаах иитии 79% эрэ (ааспыт сыл түмүгүнэн).

Хаһан эрэ 30 тыһыынча табалаах Аллайыаха улууһа биир да табата суох хаалла. Ытыһын соттон олороохтуур. Табаһыт эрэйдээх уучаҕын ыҥыырын сүкпүтүнэн суол арахсыытыгар туран хаалла. Аны бу киһи дьонун, оҕолорун аһатарын-таҥыннарарын хайдах, ким быһаарарый? Маны бу улуус салайааччылара хайдах дьаһайалларый?

Сэбиэскэй кэмҥэ 35 тыһыынча табалаах аатыра сылдьыбыт өлөөннөр 4,4 тыһыынча эрэ төбөлөөхтөр. Бэйэлэрэ дьалаҕайдарыттан, кыыл таба үөрүгэр бырах ыыта олороллорун түмүгэ. Сотору биир да табата  суох хаалар туруктаахтар. Абый улууһа 20 төбө табалаах хаалла, биир оннук балаһыанньа Уус-Маайа, Үөһээ Халыма уонна Горнай улуустарыгар буолуоҕун сөп. Кинилэр туһааннааҕынан 590, 1400 уонна 255 табаны эрэ тутан олороллор.

Урут аатырар Томпо улууһа ааспыт сыл түмүгүнэн 45% тугуту, 75% тыыннаах иитэн, сыл түмүгүнэн 1977 табаны туһата суох өлөрөн-сүтэрэн олорор. Өрөспүүбүлүкэҕэ 40-тан тахса учаастакка  бүрүсүлүөс курдук олус кутталлаах ыарыы буулаан турар. Ынах сүөһүгэ бу ыарыы ааспыт үйэ 60-с сылларыгар суох оҥоһуллубута. Бу ыарыыны биһиги бэтэринээрдэрбит тоҕо кыайбаттарый? Хоруйа биир – ыраах сытар ыстаадаларга тиийбэттэр, эмтээбэттэр.

Барытын  каадыр быһаарар

Таба иитиитин, миэстэтигэр сүрүннээн табаһыт бостууктар уонна зоотехниктар быһаараллар, дьаһайаллар. Табаны иитии технологията кэһиллибитэ ыраатта. Урукку курдук табаны «илииттэн илиигэ» биэрэн манааһын, көрүү суох. Ити хобдох быһыы – сир аайы баар көстүү. Ордук кыһынын табаһыт күн чээрэтигэр эрэ ыстаада табатын биирдэ эрэ эргийэн көрөрө үгэскэ кубулуйда. Арыый да табаны көрөр-истэр бостуук Анаабырга уонна Аллараа Халымаҕа эрэ хаалбытын көрөбүт-истэбит. Ол иһин онно эрэ былаан туолар. Үлэ тэрээһинэ куһаҕана суох.

Ыччат үлэлиир усулуобуйата суоҕут­тан табаҕа үлэлии тахсыбат буолла. Кырдьаҕас, сааһырбыт табаһыттар барахсаттар айылҕа сокуонунан үлэттэн, олохтон туораан иһээхтииллэр. Кинилэри  солбуйар киһи көстөрө уустугуран иһэр. Ыччат сылаас дьиэттэн-уоттан арахсыан баҕарбат.

Таба иитиитин тэрийээччилэр уонна салайааччылар – зоотехниктар. Кинилэр хаһаайыстыба дириэктэрдэрин оҥорон таһаарыыга (производствоҕа) солбуйааччылара буолаллар. Таба иитиитин урут даҕаны, билигин даҕаны кинилэр эрэ тутан олороллор. Урут бэртээхэй исписэлиистэр, талааннаах салайааччылар, үлэни-хамнаһы иннин диэки сирдээччилэр бааллара. Зоотехниктар: Потапов В.И., Муоматтан Старков В.Е. «РСФСР үтүөлээх зоотехнига» диэн үрдүк ааты ылбыттара. «Томпо» сопхуос дириэктэрэ Кладкин В.М. Үлэ Геройа буолбута. Сопхуос дириэктэрдэрэ Румянцев В.В., Винокуров В.С. таба иитиитигэр учуонай буолбуттара. Дириэктэрдэр Ягловскай В.Н., Стручков В.Е., Корякин В.Г. «Саха АССР үтүөлээх зоотехнига» ааты ылбыттара элбэҕи этэр. Мин биир бэйэм улахан сопхуостарга сүүрбэттэн тахса сыл кылаабынай зоотехнигынан, дириэктэринэн, ТХМ-гэр таба иитиитин салаатын кылаабынай зоотехнигынан үлэлээбитим. Ити элбэхтэн аҕыйахтарын аҕынным. Манна ахтыллыбыт исписэлиистэргэ тэҥнээтэххэ, билигин – мөлтөх көстүү. Табабыт күн-түүн аҕыйыы турар, эти оҥоруу уонна туттарыы суоҕун кэриэтэ. Оттон табаҕа племенной үлэ барбат буолбута 25 сыл буолла. Бүрүсүлүөс ыарыы кыайан уодьуганнаммат.

Арктика кэмитиэтин үлэтэ-хамнаһа табаһыттар дьиҥнээх олохторугар дьайыы­та көстүбэт. Бу аата хайдаҕый, тугуй? Табаһыттар, исписэлиистэр үлэлэрэ мөлтөҕүн көрдөрөр буолбатах дуо? Кинилэри ким да үчүгэйдик салайара, үлэлэрин сүрүннүүрэ, хонтуруоллааһына көстүбэт. Онон кинилэр миэстэтигэр бэйэлэрин хааһыларыгар «буһаллар». Бу каадыр боппуруоһа сатарыйбытын, кинилэргэ улахан болҕомто ууруллубат буолбутун туоһута. Дьиҥнээхтик таба иитиитинэн дьарыктанар кырдьаҕас бостууктар уонна зоотехниктар суохтар, оттон эдэрдэр буоллун-хааллын эрэ диэн үлэлээбитэ буола сатыыллар диэтэххэ улахан кинилэри түһэрэн этии буолбата буолуо. Ону үлэлэрин түмүгэ бэйэтэ көрдөрөр.

Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайысты­батын академията уонна быйыл 100 сааһын туо­лар техникум сыл аайы зоотехниктары үөрэтэн таһаараллар да, кинилэр үөрэппит зоотехниктарын үлэлэрэ-хамнастара таба иитиитигэр көстүбэт. Онуоха эбии бу үөрэх кыһалара таба иитиитигэр үлэлиэхтээх зоотехниктары анаан үөрэппэттэрэ биир сүрүн харгыс буолар. Агротехнолог идэлээх  зоотехниктар табаҕа барбаттар. Биир да чаҕылхай зоотехник кэлиҥҥи 25 сылга табаҕа тахса илик! Бэлэмнэрэ оннук мөлтөх буоллаҕа диирбитигэр эрэ тиийэбит.

Сэлиэксийэлиир племенной үлэ табаҕа барбат. Биирдии племенной хаһаайыстыба аатыгар эрэ Булуҥҥа, Өлөөҥҥө, Алдаҥҥа баар, атыттарга суох. Үчүгэй хааннаах, төрөлкөй төрүөхтээх, доруобай табаны сир аайы үөскэтэр, сайыннарар үлэ сүрүн, бастакы уочараттаах зоотехническай үлэ буолуохтаах этэ да, онтубут суох. Хаһаайыстыба иһигэр, таһыгар атыыр табалары да атастаһыы ыытыллыбат. Урукку курдук үчүгэй идэлээх, талааннаах, искитигэр «буорахтаах» билиҥҥи зоотехниктар, ханнаҕытый? Тоҕо биллибэккитий-көстүбэккитий?..

Таба иитиитигэр 2002 сылтан үтүмэн үп-харчы көрүллэр да, кураанах кумахха ууну куппуттуу туох да улахан  көдьүүһэ  суох курдары ааһа турар. Ааспыт 2017 сыллаахха 673 мөл.солк., быйыл 816 мөл.солк. көрүллүбүт. Оттон таба иитиитин көрдөрүүтэ салгыы таҥнары түһэр. Маны хайдах гынан тохтотобутуй? Таба иитиитигэр бэриллэр үбү-харчыны бэрээдэктиир, чопчулуур наада. Табаһыттарга биэрэр субсидия мэхэниисимин уларытар сытыы боппуруос турар. Бу субсидияны биэрии боппуруоһун хайдах эрэ атыннык быһаардахха эрэ сатанар буолла. Тоҕо? Ааспыт кэмҥэ кини улахан биллэр-көстөр көдьүүһү биэрбэтэ. Дьон табаһыт буолан «күлүгүн» көрдөрдө да субсидия (хамнас) ыларын эрэ саныыр. Дьиҥэр, табаһыт итини табаны тыыннаах иитии, төрүөх ылыытын, эти оҥоруу уонна атыылааһын иһин ылыахтаах этэ да, ол билиҥҥитэ, хомойуох иһин, онтубут суох. Билигин судургутук эттэххэ, кини кумааҕыга эрэ “баар” тохсунньутааҕы таба ахсааныгар хамнас аахсара сыыһа, кини, урукку курдук, оҥорон таһаарыы иһин хамнас уонна эбии төлөбүр аахсыахтаах. Ити эппиккэ эрэ төнүннэххэ, табаһыт интэриэстээх буолуоҕа. Суох буоллаҕына сайдыыны, эбиллиини күүппэккин! Көрүллэр субсидия аҥаарын-быһаҕаһын табаһыт үлэлиир-олорор усулуобуйатын тупсарыыга биэриэххэ сөп этэ. Табаһыт эрэйдээх хаһааҥҥа диэри чуумҥа эбэтэр тыытархай таҥас балааккаҕа олоруохтааҕый? Бастатан туран, кини үлэлиир усулуобуйатын үчүгэйдик тэрийиэххэ, көмөлөһүөххэ. Ол кэнниттэн эрэ үчүгэй үлэни-хамнаһы киниттэн ирдиэххэ.

Арктика сайдыытын улахан кэлимсэ бырагыраамата ылыллыбыта. Онно саамай улахан миэстэни таба иитиитин салаата ылар. Ити биһиги сайдар докумуоммут буолар. Манна салаа хайдах сайдыахтааҕа барыта ырылхайдык суруллар. Бу бырагыраама олоххо киириитин салайыахтаах уонна хонтуруоллуохтаах. Арктика госкэмитиэтин табаҕа отдела 2 эрэ исписэлиистээх. Бу үлэһиттэр ханна да тиийэн-түгэнэн сылдьыбаттара көстөр. Дьиҥэр, кинилэргэ эбии үлэҕэ 2-3 исписэлиис наада этэ. Оччоҕо көмөнү оҥороллоро, миэстэтигэр тиийэн хонтуруолу олохтууллара көдьүүстээх буолуох этэ. Землеустроительнай хаартаны туһаныахха, билими умнумуохха, ыстаадалар сылдьар ыырдарын (маршруттарын) хаарталарын таба сылдьар сүрүн  хайысхаларыгар (кыстык, төрүөх, сайыҥҥы көһүү уонна саптарыы) ханан, хайдах сылдьалларын, ханнык таба аһылыгын сиэтээри мэччитэллэрин табаһыттартан, зоотехниктартан кытаанахтык ирдиэххэ.

В.В. Андреев, С.Б. Помищин, Д.И. Сыроватскай, А.Д. Курилюк курдук биллиилээх бөдөҥ учуонайдар үлэлэрин бэлиэ өттүлэрин туһанан таба иитиитин салгыы сайдыытын тэрийиэххэ.

Таба аҕыйыыр сүрүн төрүөтэ — төрүө­ҕү ылыы намтааһына. Онон үөһээ этиллибит таба иитиитигэр тахсыбыт итэҕэстэргэ ахсаабат болҕомто ууруллуохтаах.

Баччааҥҥа диэри табаһыт чуумтан атын дьиэлэммэтэ. Маны өрөспүүбүлүкэ таһымыгар быһаарар уолдьаста диибит. Аныгы тутуу индустрията, саҥа чэпчэки тутуу материалын технологията сайдыбыт үйэтигэр  үлэлиир-олорор табаһыттарга, көс оскуолаларга аналлаах дьоҕус тиэллэ сылдьар чэпчэки каркаастаах дьиэлэри тутуохха. Биһиги үлэлиирбит саҕана «Батайская юрта» диэн алюминий каркаастаах, өрбөх таҥастан оҥоһуллубут бэртээхэй дьиэ дэлэйэ сылдьыбыттаах. Оннук дьиэ каркааһа Саккырыыр уонна Муома ыстаадатыгар баччааҥҥа дылы сулууспалыы сылдьарын истэбит-билэбит. Таба кытарыыр биир сүрүн төрүөтэ – бүрүсүлүөс! Бу уодаһыннаах ыарыыны суох оҥоро иликпитинэ элбэх тугуту ылбаппыт. Онон сибээстээн, табаҕа үлэлиир-хамсыыр бэтэринээр бастакы соруга – бүрүсүлүөһү суох оҥоруу буолуохтаах. Үчүгэйдик ылыс­тахха кыаллыаҕа!

Таба суох — омук суох

Таба иитиитэ диэн аҥардас идэ, үлэ эрэ буолбатах, хотугу төрүт олохтоох омуктар олохпут укулаата, уобараһа буолар. Маны барытын өйдөөн-санаан туран Арктика госкэмитиэтэ, улуустар уонна нэһилиэктэр баһылыктара бу салаа сайдарыгар күүскэ үлэлиэхтээхтэр, балаһыанньаны бу салааны өрүттүү суолугар үктэннэрэр уолдьаспытын бигэтик өйдөөн-санаан туран. Кинилэр өссө биир саамай тутаах боппуруоһу – табаһыт үлэлиир, олорор усулуобуйатын көннөрбөккө уонна тупсарбакка эрэ бу салааны өрүттүү суолугар үктэннэрбэти билэн туран, саҥалыы аныгы сонун технологияны киллэрэн үлэни-хамнаһы тэрийиэхтээхтэр.

Биһиги былыргылыы, кур бэйэбит кубулуйбакка олоробут, туох да саҥаны киллэрбэппит. Муҥ саатар табаны өлөрөр-астыыр механизированнай убойнай пууннары саҥа тута сатыыбыт. Онтубут да, сороҕор олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэспэт тутуу буолар. Холобур, Өймөкөөн уонна Томпо улуустарын ыккардынааҕы табаны, атын да сүөһүнү өлөрөр-астыыр аарыма тутуу кураанах турарын этэбин. Маннык, киин улуустарга курдук, тутууну тохтотуохха. Биһиэхэ «гигантомания» тутуу наадата суох! Олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһэр, дьоҕус убойнай сыахтар сөп буолуохтара.

Табаҕа радио-моойторук кэтэрдиэххэ, биир суума табатыгар 3-5 устуука сөп буолуоҕа, таба сыарҕатын алюминийтан дюралынан оҥорторуохха. Билигин араас тутуу матырыйаала дэлэйдэ. Былаастыкаттан эмиэ оҥоруохха сөп этэ. Онтон чэпчэкитик хомуллар-таҥыллар, көһөрүллэ сылдьар (“Батайскай юрта” типтээх) дьиэлэри оҥорторуохха. Онон үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран  табаһыттар үлэлиир, олорор усулуобуйаларын дьиҥнээхтик тэрийиэххэ. Оччоҕо эрэ инники диэки хардыы баар буолуоҕа.

Ааспыт сыл түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн элбэх таба өлбүтэ-сүппүтэ. Ол иһигэр Уус Дьааҥыга 5700 төбө (биэс ыстаада табата), оттон Эбээн-Бытантайга 2300 таба уҥуохтуун сүттэ диэн отчуоттаабыттара. Маны бу 2 улууска өр сылларга кумааҕыга эбии суруйан (приписка) баарынан көрдөрөн, хамнас ылан баран устуу курдук көстөр. Тоҕо итинник диибит? Ахсаан кэнниттэн  таба төннүбэтэх. Бу улуустарга дьиикэй таба мэнээктээбэт. Оччоҕо табалар ханна бардылар? Эппиэт суох. Онон улуустарга быйылгы кыһыҥҥы табаны ааҕыыны Арктика Госкэмитиэтэ оһуобай хонтуруолга ылыахтаах диибит.

Ил Түмэҥҥэ саҥа быыбардаммыт дьокутааттар таба иитиитин сайыннарыыга тахсыбыт (1997 с.) төрүт сокуону, «Көс олохтоох ыал” ( 2016 с.), «Көс оскуолалар” (2008 с.) тустарынан сокуоннарга билиҥҥи кэмҥэ эппиэттиир уларытыылары уонна эбиилэри киллэриилэрин салаа үлэһиттэрэ туруорсаллар. Көс ыалга уонна көс оскуолаларга анаммыт сокуоннар үлэлээбэттэрин кэриэтэ. 500-тэн 240-ча эрэ көс ыал хаалла, 12 көс оскуола аатыгар эрэ үлэлиир, оскуолаҕа аналлаах биир стандартнай дьиэ Өлөөҥҥө эрэ үлэлиир. Онон бу сокуоннары олоххо киллэриигэ өйөбүл анал саҥа бырагыраама уонна балаһыанньа оҥоһулларын күүтэбит.

Константин Горохов –

Чинэкэ Көстөкүүнэ,

СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ,

уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн.