Дастабырыанньаны бары ылыахтара, чэпчэтиини —сорохторо

“Убаастабыллаах редакция!

Телевизорынан Ил Түмэн депутаттара пленарнай мунньахтарыгар “Аҕа дойду сэриитин оҕолоро” диэн сокуон ылыммыттарын олус үөрэ иһиттим. Мин бу чэпчэтиигэ хапсабын. 1944 сыл күһүнүгэр төрөөбүтүм. Оччотооҕу оҕолор оҕо сааспыт, кырдьык, уустук кэмҥэ ааспыта. Саҥа борбуйбутун көтөҕөрбүтүгэр, сопхуоска улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирбит. Фермаҕа ынах көрөн, сайынын оттоон. Ол да буоллар, оччотооҕу кэммин олус сырдыктык саныыбын. Ийэлээх аҕам сэрии сут дьылын туһунан кэпсииллэрэ. Мин өссө сэрии бүтэн эрдэҕинэ төрөөммүн, аас-туор олоҕу олус күүскэ билбэтэҕим. Оттон мин иннибинэ төрөөбүттэр оҕо саастарын дьоллоох кэмнэрэ сэрии ыар дуораанын аннынан, ыарахан үлэҕэ, аччык аҥаардаах олоххо аастаҕа. Олортон да аҕыйах киһи хаалаахтаатылар. Хата, хас да сылы быһа салгыҥҥа ыйана сылдьыбыт “Сэрии оҕолоро” сокуону ылыннылар. Саныахха үчүгэй, чэпчэтиилэри көрбүттэрэ… Мантан сиэттэрэн бу сокуон ис хоһоонун, ханнык-туох чэпчэтиилэр көрүллэллэрин сиһилии суруйуоххут дуо?”

Татьяна, Ньурба

«Аҕа дойду Улуу сэриитин оҕолоругар – 1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сокуоннай саастарын туола илик гражданнарга социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан», ол эбэтэр дьоҥҥо-сэргэҕэ “Сэрии оҕолоро” диэн аатынан биллибит сокуону депутаттар Ил Түмэн VI ыҥырыытын бастакы пленарнай мунньаҕар ылыннылар. Сокуону аҕам саастаах дьон олус кэтэспиттэрэ. Олоххо ханнык дьүүллэһиини ааһан киирэн эрэрин туһунан кылгастык сырдатар буоллахха, өрөспүүбүлүкэ урукку баһылыга Егор Борисов  Ил Түмэҥҥэ анал этиитигэр социальнай көмө чопчу аадырыһынан туһаайыллан оҥоһуллуохтааҕын бэлиэтээн, Ил Түмэн  V ыҥырыытын XXI уочараттаах пленарнай мунньаҕар  «Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр 1941-1945 сыллардаахха төрөппүттэрин сүтэрбит гражданнарга социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан» сокуону ылыммыттара. Ол эбэтэр 1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр 18 саастарын туола илик уонна 1941 сыл ыам ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр диэри кэм иһигэр Аҕа дойду Улуу сэриитин хонуутугар охтубут, госпитальга киирэн өлбүт эбэтэр сураҕа суох сүппүт төрөппүттээх гражданнар бу чэпчэтиинэн туһанар бырааптаммыттара. Ол курдук, ыйын аайы 929 солк. төлөбүр ылар, сыл ахсын эмп тэрилтэлэригэр доруобуйаларын бэрэбиэркэлэтэр, аҕа саастаахтары уонна инбэлииттэри көрөр-истэр социальнай тэрилтэлэргэ уочарата суох киирэр, үс сылга биирдэ Саха сирин санаторийдарыгар эмтэммит путевкаларын сыанатын 50% харчынан төннөрөр, эбэтэр путевканы 50% чэпчэтиилээх ылар кыахтаммыттар. Сокуон 2016 сыл тохсунньутуттан үлэлээбитэ уонна социальнай көмүскэлэ суох, ол эбэтэр тыыл, үлэ бэтэрээнэ буолбатах уонна атын социальнай чэпчэтиинэн туһаммат дьону таарыйбыта.

Биллэн турар, бу сокуон сэрии саҕана оҕо саастара ааспыт дьону барытын хаппатах. 2018 сыл ыам ыйыгар оччотооҕу Ил Дархан Егор Борисов сэрии бэтэрээннэрин кытары көрсүһүүтүгэр Кыайыы 75 сыллаах үбүлүөйүгэр сэрии саҕана оҕо саастара ааспыт дьону барытын хабар сокуон киириэҕин эрэннэрбитэ. Бу сыл ыам ыйын 17 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ баһылыга  сокуон барылын киллэрбитэ. Ону Ил Түмэн депутаттара ыам ыйын 22 күнүгэр буолбут пленарнай мунньахха бастакы ааҕыыга ылыммыттара. Онтон «1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сокуоннай саастарын туола илик гражданнарга социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан», дьоҥҥо-сэргэҕэ “Сэрии оҕолоро” диэнинэн биллэр сокуон барыла ситэриллэн-хоторуллан VI ыҥырыыга бүтэһик ааҕыыга ылылынна.

“Сэрии оҕолоро” сокуонунан ханнык чэпчэтиилэр көрүллэллэрий?

— 1000 солк. кээмэйдээх ыйдааҕы төлөбүр, бу суума индексацияланар;
— сылын аайы доруобуйаларын бэрэ­биэр­кэлэтэр кыахтаналлар;
— аҕа саастаахтары уонна инбэлииттэри көрөр-истэр социальнай тэрилтэлэргэ уочарата суох киирэр бырааптаахтар:
— үс сылга биирдэ Саха сирин санаторийдарыгар эмтэммит путевкаларын сыанатын 50% харчынан төннөрөр, эбэтэр путевканы 50% чэпчэтиилээх ылар кыахтаммыттар.
“Сэрии оҕолоро” дастабырыанньаны сокуонунан олохтоммут болдьоххо хапсар Саха сирин олохтоохторо бары ылыахтара, ол эбэтэр 27854 киһи. Ыар тыыннаах сэрии сылларыгар оҕо саастарын былдьаппыт дьону бу сокуон бэлиэтээн, “Сэрии оҕолоро” диэн бочуоттаах статус иҥэрдэ. Кыайыыны уһансыыга хара көлөһүннэрин тоҕон үлэлээбит кэмнэрэ олох баарын тухары умнуллуо суоҕа…

Биһиги Ил Түмэн доруобуйа харыстабылыгар, социальнай көмүскэлгэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга сис кэмитиэтигэр тахсан, саҥа ылыныллыбыт сокуон ханнык чэпчэтиилэри мэктиэлиирин туһунан ыйыттыбыт.

«Аҕа дойду Улуу сэриитин оҕолоругар – 1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сокуоннай саастарын туола илик гражданнарга социальнай өйөбүл дьаһалларын туһунан» сокуон 2019 сыл тохсунньу 1 күнүттэн үлэлиэҕэ. Бу сокуоҥҥа кимнээх хапсалларый? 1945 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сокуоннай саастарын туолбатах Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор РФ гражданнара. Манна биири бэлиэтиэххэ наада. Бу сокуоҥҥа этиллэр болдьох 73 саастарыттан 91 саастарыгар диэри сылдьар дьону хабар. Билиҥҥи чахчыларынан өрөспүүбүлүкэбитигэр бу саастарыгар сылдьар 27854 киһи олорор, онтон сокуон көрөр чэпчэтиитинэн барыллааһынынан 2646 эрэ киһи туһаныан сөп. Тоҕо?  Тоҕо диэтэххэ, сокуоҥҥа сурулларынан, тыыл, үлэ бэтэрээнэ буолбатах уонна атын социальнай чэпчэтиинэн туһаммат дьоҥҥо чэпчэтии көрүллэр. Биири бэлиэтиир суолталаах — бу сокуоҥҥа хапсар, ол гынан баран, атын социальнай өҥөнү туһана сылдьар киһи (тыыл, үлэ бэтэрээнэ, сэрии толоонугар төрөппүтүн сүтэрбит киһи) ханнык чэпчэтиинэн туһанарын бэйэтэ талар бырааптаах.