Олохтоох бэйэни салайыныы: норуот уонна былаас ситимин хайдах бөҕөргөтөбүт?

Сүбэ мунньахха  Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруоһугар  кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников, Ил Түмэн бюджекка, үпкэ, нолуокка уонна сыана политикатыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Юрий Николаев, эдэр дьокутааттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Александр Сусоев, Саха Республикатын муниципальнай тэриллиилэрин олохтоох салайыныыларын бэрэстэбиитэллээх уорганнарын Ассоциациятын Сүрүннүүр сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Анатолий Кистенев, «Дьокуускай куорат» КУо баһылыга Сардаана Авксентьева, «Нам улууһа» МТ баһылыга Юрий Слепцов, «Жатай» КУо дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Аркадий Антонов, министиэристибэлэр үлэһиттэрэ,  о.д.а. кыттыыны ыллылар.

Мунньахха Дьокуускай куораттан, Хаҥаластан, Горнайтан, Жатайтан муниципальнай уонна куорат тэриллиилэрин баһылыктара, улуустар, нэһилиэктэр дьокутааттара, туһааннаах департаменнар исписэлиистэрэ кыттыыны ыллылар. Үлэһит, бэйэтэ сүөһүлээх-астаах, дохуоттаах ыал ханнык да уустук кэмнэргэ сөпкө дьаһанан ньир-бааччы олорорун кэриэтэ,  хас биирдии улуус, нэһилиэк бу үп-харчы уустугурбут кэмигэр инникитин торумнанан, ааҕынан-суоттанан олоруохтаах. Бу сүбэ мунньах Нам улууһугар ыытыллыбыта түбэһиэхчэ буолбатах, намнар бэйэни салайыныыга олохтоохтук оҥостон  үлэлии-хамсыы олороллор. Манна биир бастакынан энергияны, уоту-күөһү харыстыыр ситимҥэ киирэннэр, федеральнай программаларга күүскэ үлэлэһэн, бюджеттарын ааҕынан-суоттанан дьоһуннук дьаһанан олороллоро харахха быраҕыллар.

Ааҕынан-суоттанан   олоруу —  бүгүҥҥү   күн  ирдэбилэ

— Хас биирдии баһылык, дьокутаат үлэтэ көдьүүстээх буоларын туһугар үп-харчы эргийиитигэр, экономикаҕа, сокуоннар уларыйыыларыгар хайаан да бары өттүнэн билиилээх буолуохтаах, оччотугар эрэ кини ааҕынан-суоттанан, инникитин былааннанан үлэни сүрүннээн ыытыан сөп. Хайдах гынан бэйэни салайыныыны салгыы сайыннарабыт, туох кыһалҕалар баалларын туһунан утарыта көрсөн олорон дьүүллэһэрбит туһалаах, — диэн  «Нам улууһа» МТ баһылыга Юрий Слепцов мустубут дьону кэпсэтиигэ ыҥырда.

Нам улууһа МТ депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Иван Попов киин улуустарга анаан ааспыт сылга Жатай бөһүөлэгэр сүрдээх туһалаах семинар буолан ааспытын, иккис семинар Намҥа буоларынан, баһылыктар уонна дьокутааттар, министиэристибэлэр исписэлиистэрэ хардарыта туһалаах кэпсэтиилэрэ олоххо туһаны аҕалыаҕар эрэнэбин диэн эттэ уонна Нам улууһун аатыттан бочуоттаах ыалдьыттарга кинигэ туттартаата.

Саха Республикатын муниципальнай тэриллиилэрин олохтоох салайыныыларын бэрэстэбиитэллээх уорганнарын Ассоциациятын Сүрүннүүр сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Анатолий Кистенев саҥа талыллыбыт  Дьокуускай куорат, улуустар уонна нэһилиэктэр баһылыктарын  эҕэр­дэлээтэ. Кини бэйэтин дакылаатыгар МТ бэрэстэбиитэллээх уорганнарын уонна олохтоох салайыныы үлэтигэр үгүстүк көрсөр уустуктарын ырытыыга маннык семинар наадатын уонна кэлэр 2019 сылга ылыныахтаах бюджеттарын бырайыагын дьүүллэһии түмүктэнэн эрэринэн, маны толорууга бюджет кодексын тутуһууга, кыстыкка киириигэ, үбү-харчыны кэмчилээһиҥҥэ бюджет кырыымчыгынан сибээстээн ордук эппиэтинэстээх буолууга, о.д.а.  боппуруостарга тохтоон кэпсээтэ. Кини бу уустук кэмҥэ олохтоох бэйэни салайыныы уорганнара ордук элбэх оҕолоох ыалларга, олох уустук балаһыанньатыгар түбэспит дьоннорго социальнай политиканы күүһүрдэри наадалааҕынан ааҕар. Федеральнай программаларга бириэмэтигэр киирэн көмөнү ылыы, эргэ дьиэлэртэн дьону көһөрүү, олохтоох инициатива өйөбүлэ, табыгастаах куорат эйгэтин олохтооһун үп-харчы уустугурбут кэмигэр ордук улахан суолталаммытынан манна болҕомтону күүһүрдэр наадата, бүгүн бюджет ороскуоттаах чааһын аччатыыга, социальнай кыһалҕалары быһаарыыга ордук улахан суолталанна диэн кини бэлиэтээтэ. Үлэҕэ-хамнаска хаһаайынныы сыһыан, уоту, уматыгы, үбү-харчыны кэмчилээһин, бэйэ дохуотун үрдэтии, нолуоктары сөптөөхтүк хомуйуу бэйэни салайыныыга баһылыктар үлэни таба тэрийэр дьоҕурдарыттан улахан тутулуктааҕынан эппиэтинэстээх буолууга ыҥырда. Аҥардас 2017 сылга 13 сокуоҥҥа уларыйыылар киирдилэр, манан сибээстээн муниципальнай тэриллиилэр устааптарыгар бу уларытыылары киллэрэн үлэни сүрүннүүллэрэ ирдэнэр. Үбү-харчыны ороскуоттааһыҥҥа дьокутааттар хонтуруоллуур оруоллара күүһүрүөхтээх уонна прокуратура өттүттэн сокуону тутуһууга ирдэбил билигин ордук кытаатта. 2019 сыл кулун тутар 29 күнүгэр СӨ муниципальнай тэриллиилэрин Сэбиэтин – муниципалитеттар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин Ассоциациятын съеһигэр биһиги үлэбит түмүгүн дьүүллэһиэхпит уонна инники соруктарга резолюциялары ылыныахпыт диэн кини киирии тылын түмүктээтэ.

Олохтоох бюджеты ылыныы уонна толоруу туһунан үп министерствотын бюджекка сыһыаннарын Департаменын салайааччыта Дария Романова кэпсииринэн, 2018 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи туругунан СӨ государственнай бюджетын дохуоттаах чааһын толоруу 164 млрд 106 мөл. тэҥнэспит, ол эбэтэр 74% буолбут. Ороскуоттаах чааһын туолуута 151 млрд 124 мөл. солк тэҥнэстэ, о.э. туолуута 76%. Ол иһигэр олохтоох бюджекка угуллар трансферт 55 млрд 844 мөл. солк., туолуута 79%. Кэлэр 2019-2021 сыллардааҕы республика госбюджетын бырайыага макроэкономика сүрүн көрдөрүүлэригэр уонна республика, РФ социальнай-экономическай сайдыытын билгэлээһиҥҥэ олоҕуран оҥоһуллубут. Маны таһынан кини бюджет икки ардыларынааҕы сыһыаннарга ханнык уларыйыылар киирбиттэрин туһунан кэпсээтэ уонна баһылыктар ыйытыыларыгар хоруйдаата.

Социальнай   политика дьон олоҕун   тупсарыыга туһуланыахтаах

Ханнык социальнай мэктиэлээһиннэр гражданнарга госбюджеттан көрүл­лэллэрин туһунан үлэ уонна социальнай сайдыы Министерствотын нэһилиэнньэҕэ социальнай өйөбүл отделын салайааччыта Диана Семенова манныгы кэпсээтэ:

—  Социальнай политика эйгэтигэр туох уларыйыылар киирбиттэрэ баһылыктары эрэ буолбакка, гражданнары эмиэ интэриэһиргэтэр. 2019 сылтан «Аҕа дойду сэриитин кэмин оҕолорун социальнай өйөбүлүн туһунан» сокуон олоххо киириэхтээх. Бу сокуонунан 1945 сыл  балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор хабыллаллар. Ол эбэтэр, бу сокуонунан Аҕа дойду сэриитин оҕолорун статуһа 1927 сылтан 1945 сылга диэри төрөөбүт оҕолорго бигэргэннэ. Бу көлүөнэ кырдьаҕастарыгар ханнык өйөбүллэр киирэллэрий? Ый ахсын 1 тыһыынча кээмэйдээх харчынан көмө, босхо диспансеризация, сыл ахсын санаторнай-курортнай эмтэниигэ путевка сыанатын 50% чэпчэтии. Манна биири быһаарыахха наада, кинилэр үлэ, тыыл ветерана, инбэлиит, атын да чэпчэтиинэн туһанар буоллахтарына, бэйэлэрэ ханныга улаханын көрөн талаллар. Өссө биир уларыйыы киирдэ, билигин пенсияҕа тахсыы сааһа улааппытынан, үлэ ветерана статуһу ылыыга урукку өттүгэр “пенсияҕа тахсыбыт саастаах буоллаҕына” диэн сокуоҥҥа суруллар эбит буоллаҕына, РФ Президенин дьаһалынан пенсияҕа тахсыы сааһа уһаабытыгар түбэспит дьоннорго сокуон дьахталларга 50 саастарыгар, эр дьоҥҥо 55 саастарыгар, пенсияҕа тахса илик да буоллахтарына,  ветеран буолар быраабы оннунан хаалларда. Урукку өттүгэр дьахталлар 35 сыл, эр дьон 40 сыл үлэ ыстаастаах буоллахтарына, ведомственнай наҕараадата да суох үлэ ветерана буолар эбит буоллахтарына, билигин уларыйыылар киирдилэр. Гражданин маны таһынан 20-25 сылтан кырата суох респубикаҕа үлэлээбит уонна 15 сылтан итэҕэһэ суох биир салааҕа үлэлээбит буолуохтааҕа эбилиннэ. 2019 сылтан биһиэхэ пенсионер алын тиийинэн олоруутун кээмэйэ 13.951 солк., хоту сиргэ 17.011 солк. эбит буоллаҕына, пенсионер итинтэн кыра пенсияны ылыа суохтаах. Социальнай харысхал нөҥүө эбии төлөбүр хайаан да баар буолуохтаах. Маны таһынан биһиэхэ 2010 сылтан газ киириитигэр харчынан өйөбүл оҥоһуллар, 2013 сылтан сылытыы киин ситимигэр холбонууга уонна сылыттыыга нэһилиэнньэҕэ көмө көрүллэр этэ. Бу 2018 сылга үп-харчы киириитэ кытаатан, ити программалар үлэлээбэттэр. Арай бюджеты чопчулааһын түмүгүнэн 20 мөл. газ киириитигэр көрүлүннэ, сайаапкалар киирбиттэрэ, онон үбүлээһин барыаҕа. 2019 сылга гааһы уонна итиини киллэриигэ нэһилиэнньэни социальнай өттүнэн өйөөһүн программата биһиги өттүбүтүнэн толору үлэлиэҕэ, оттон материальнай өттүнэн өйөбүлү оҥоруу ОДьКХ министерствотын нөҥүө барар эбит буоллаҕына, ити программа кинилэргэ билигин тохтоон турар.

Чааһынай дьиэни туттууга государствоттан туох көмө баарын туһунан тутуу Министерствотын олорор дьиэни тутууга политикатын отделын салайааччытын солбуйааччыта Мария Павлова 2011 сылтан республикаҕа 3,5 мөл. кв.м иэннээх олорор дьиэ тутуллубутуттан 1,5 мөл. кв.м чааһынай дьиэ тутулунна диэн сырдатта. Олорор дьиэ тутуутун көҕүлүүр сыалтан 10 сылга диэри харчынан заем көрүллэр. “Туймаада” ФПК АО нөҥүө фонд тэриллэн госбюджеттан үбүлэнэр. Манна заем ыларга гражданин муниципальнай тэриллиигэ сайаапка түһэрэр, онон испииһэк оҥоһуллар. Маны таһынан чааһынай дьиэ туттуутун көҕүлүүр уонна улаатыннарар сыалтан бырабыыталыстыба өттүттэн «По развитию и освоению территорий в целях стимулирования жилищного строительства» программа нөҥүө муниципальнай тэриллиилэргэ элбэх оҕолоох ыаллар сирдэригэр инженернай, коммунальнай инфраструктураны сайыннарыыга социальнай субсидия көрүллэр. Манна МТ утарыта үбүлээһиҥҥэ киирэллэрэ уонна бэйэҕит бигэргэтиллибит комплекснай программалаах буоларгыт ирдэнэр диэн бэлиэтээтэ.

Бу кэнниттэн депутаттар уонна баһылыктар хайысхаларынан арахсан “төгүрүк остуол” тула олорон кэпсэттилэр, ыйытыктарыгар хоруйдары ыллылар.

Дьокутаат   боломуочуйата үрдээтэ

Ил Түмэн олохтоох салайыныы боппуруоһугар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Местников МТ бэрэстэбиитэллээх уорганнарын дьокутааттарын боломуочуйаларын быһаарыыга, сокуону көҕүлээһиҥҥэ уонна миэстэтигэр үлэни тэрийиигэ туох сыыһалар уонна ситиһиилэр баалларын олох холобурдарыгар олоҕуран кэпсээтэ:

—  Бүгүҥҥү күҥҥэ дьокутаат оруола уонна боломуочуйата сүрдээх улахан. Кинилэр бюджеты ылыналлар, үбү-харчыны тыыраллар, муниципальнай чиновниктар үлэлэрин хонтуруоллууллар. Кэлин нэһилиэнньэ ортотугар былаас үлэтин астыммат буолуу, кириитикэ олус элбээтэ. Мин ситэриилээх да, бэрэстэбиитэллээх да уорганнарга үлэлээбит буоламмын дьон санаатын, үлэ хаамыытын син билэбин. Өймөкөөн улууһугар уһун кэмҥэ баһылыктыы сылдьыбытым. 2015 сыллаахха быыбар туһунан сокуоҥҥа улахан реформалар буолбуттара, МТ баһылыктарын талыы быыбарын уларытыы  боппуруостара кытта  турбуттара. Биһиги оччолорго демократия хайысхатын тутуһан норуот баһылыгы куоластаан быһалыы талыахтаах диэн туруорсан хааллартарбыппыт. Билигин дьокутааты талыыга нэһилиэнньэ сыһыана уларыйда, үлүбээй дьону анньан ардыгар сокуонтан, дьаһалта үлэтиттэн олох ыраах дьону буоллун эрэ диэн туруоран, бэрэстэбиитэллээх уорган үлэтин хаачыстыбата намтаата. Биһиэхэ республика үрдүнэн 361 поселение баар, биһиги баһылыктарбытын үс кириэһилэҕэ биирдэ олортубут. Кини поселение баһылыга, дьаһалта баһылыга уонна дьокутааттар сэбиэттэрин салайар. Үгүс тыа нэһилиэктэригэр дьокутааттар сессияны хайдах ыытары да билбэттэр, итинник балаһыанньа  талыллыбыт баһылыктарга барыстаах курдук буолан тахсар. Ол аата нэһилиэнньэ дьокутаат нөҥүө былааска дьайар күүһэ сүтэр, түмүгэр былаас үлэтин астыммат, итэҕэйбэт буолууга тиэрдэр. Оттон баһылыктар дьокутааттары бэйэлэрин үлэлэригэр кытыннара сатаабаттар. Итинник балаһыанньа наһаа элбээтэ.

Холобур быһыытынан аҕаллахха, өйүүн Илин Эҥэр биир нэһилиэгэр бараары олоробут. Манна дьокутааттар сэбиэттэрин ыһыы туһунан баһылык өттүттэн боппуруос турда. Оттон дьокутааттар баһылыктарын үлэтин астымматтарын уонна 3 ый устата сессияны ыыппата диэн ууратыахтарын баҕараллар.  Билигин баһылыгы үлэтиттэн туоратыы олус уустук. Депутаттар бэйэлэрэ быһаарыы ылыныахтарын сөп, ол гынан баран баһылыгы үп-харчы өттүгэр сокуону кэһиилэрэ, прокуратура предписаниета суох буоллаҕына ыллыҥ да туоратан кэбиспэккин. Биһиги коллегиальнай уорган быһыытынан бу нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин ыспакка хаалларыахпытын эмиэ сөп. Миэстэтигэр баран нэһилиэнньэни кытта көрсөн, кэпсэтэн баран быһаарыы ылыныахпыт. Маннык түгэннэр элбэхтэр. Ааспыт сылларга маннык балаһыанньа Бүлүү улууһун 50 киһилээх дьокутааттарын сэбиэтигэр тура сылдьыбыта. Манна нэһилиэнньэ сааланы толору  мустан, дьокутааттарын көмүскээннэр улуус баһылыга бу утарыта турууга кыайтарбыта. Онон баһылык дьокутааттар сэбиэттэрин салайыыга  кытта тэҥҥэ турбатын наадатыттан эһиги дьокутааттар истэриттэн сэбиэт бэрэссэдээтэлин талыаххытын наада диэн I съезкэ биһиги тиэрдибиппит. Сокуон төттөрү үлэлиир күүһэ суох, оттон дьокутааттар, эһиги бэйэҕит устаапкытыгар уларытыылары киллэрэн маннык балаһыанньалар хатыламматтарын туһугар үлэни ыытаргыт наада.

Маны таһынан I съезкэ киин улуустар делегаттара дьокутааттары баһылыктары талыы систиэмэтинэн — биир мандааттаах уокуругунан талыаҕыҥ диэн туруорсубуттара. Нэһилиэги дьокутааттарын ахсаанынан үллэрэн уокуруктарынан талыыны киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр, 2017 сыллааҕы улахан быыбарга 895 депутат биир мандааттаах уокуруктарынан талыллыбыта. Холобур, Уус-Алдан улууһугар 20 нэһилиэккэ биир мандааттаах уокуругунан талыы түмүгүнэн дьокутааттар ортолоругар 1 эрэ былаас бэрэстэбиитэлэ баара.

Бүгүн норуот муниципальнай былаас үлэтигэр дьайар күүһэ намтаата диэн элбэхтик этинэллэр, нэһилиэнньэ МТ үлэтигэр кыттыспат буолла. Сорох сирдэргэ олох атын хартыына буолар, холобур, Муомаҕа Южнай нэһилиэккэ ааспыт сылга баһылыктарын талбыттара. Бу күһүн быыбар иннинэ  онно бара сырыттым. Бөһүөлэк ып-ыраас, эргэ дьиэлэри, хотоннору ыраастаабыттар, күрүө-хаһаа кырааскаланан олох атын хартыына. Манна бэл итирик киһи көстүбэт буолбут, тоҕо диэтэргит, былаас дьокутааттар уонна нэһилиэнньэ үлэлэрин күүскэ көҕүлээн бары туруммуттара маннык үтүө түмүгү аҕалбыт. Онон үлэ тэрээһинэ нэһилиэнньэҕэ тирэҕирдэҕинэ эрэ, дьону үлэҕэ-хамнаска түмтэххэ эрэ уларыйыы, өрө тахсыы баар буолар.

Билигин быыбардар хайдах баралларын бэйэҕит билэҕит, ардыгар кылааннаһыы, аймаҕынан хайдыһыы элбэх буолар. Талыллыбыт баһылык хаһан 5 сыл устата үлэлээн бүтэрин утарбыт дьон кэтэһэллэр. Чиновник уонна норуот икки ардыгар бу хайдыһыыны дьокутааттар эрэ суох гынар, дьону биир сыалга-сорукка түмэр кыахтаахтар. Онон федеральнай сокуонунан дьокутааттарга улахан боломуочуйа бэрилиннэ. Бу статускытын толору туһанан нэһилиэнньэни биир сыалга-сорукка, көдьүүстээх үлэҕэ түмүү — эһиги бүгүн саамай улахан тулхадыйбат соруккут буолар.