Михаил Гуляев: «Хорсуттар кэмнэрэ»

Тустаах сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлин Михаил Гуляевы кытта көрсөммүт кэпсэтэ сырыттыбыт.

 

Сырыы табылынна

 

— Михаил Дмитриевич, Москваттан командировкаттан кэллиҥ, төһө ситиһиилээх сырыы буоллай? Кэпсэтиибитин үлэттэн-хамнастан саҕалыахха.

— Москваҕа дьыалабыай сырыыбыт табылынна, ситиһиилээх буолла. Российскай Федерация спортка миниистирин Павел Колобкову кытта көрсө сырыттыбыт. Инники үлэ-хамнас туһунан кэпсэттибит, санаа атастастыбыт. Киниэхэ өрөспүүбүлүкэбит спортка саҥа миниистирин Иннокентий Григорьевы билиһиннэрдим. Иннокентий Юрьевич үлэтин Россия спортка министерствотыттан саҕалаабыта саамай сөптөөх дии саныыбын.

Павел Колобковка Россия мас тардыһыытын стандартын  бэлэмнээн киллэрдибит. Бу докумуону Манчаары Баһылай аатынан «Модун» спорт национальнай киинин уонна Чурапчытааҕы физкультура институтун үлэһиттэрэ оҥорбуттара. Россия учуонайдарын кытта бииргэ сүбэлэһэн мас тардыһыытыгар стандарт бэлэмнэммитэ. Ити докумуону дойду спордун министерствота көрөн, дьүүллэһэн бараннар, юстиция министерствотыгар киллэриэхтэрэ. Онно бигэргэннэҕинэ, стандарт үлэлээбитинэн барыаҕа. Миниистир докумуону биһирээбитин бэлиэтиибин.

— Мас тардыһыытыгар стандарт олоххо киирдэҕинэ, үлэлээтэҕинэ, туох уларыйыылар баар буолуохтарай?

— Стандарт олоххо киирдэҕинэ, бу көрүҥҥэ Российскай Федерация бырагыраамата оҥоһуллуоҕа. Мас тардыһыытыгар үөрэтии, дьарыктааһын ньымалара ити докумуоҥҥа олоҕуран ыытыллыахтара. Тустаах спорт көрүҥүн үүнүүтүгэр-сайдыытыгар сүрүннүүр суолталаах докумуон буолуоҕа диэн быһаччы этэбин.

 

 

Билигин түргэнник быһаарыныылары ылыныы, туруоруммут сыалы-соругу ситиһии уонна туохха барытыгар хорсун буолуу ирдэниллэр кэмэ. Оттон спортка эриллибит, буспут-хаппыт дьон тулуурдаахтар, дьулуурдаахтар, дьүккүөрдээхтэр. Итини норуот өйдүүр. Ол иһин спортсменнары салалтаҕа талаллар дии саныыбын.

 

 

 

Үп  боппуруоһа тумнуллубата

 

— Михаил Дмитриевич, итилэри таһынан дойду спортка миниистирин кытта өссө тугу кэпсэттигит, быһаарыстыгыт?

— Билэргит курдук, Дьокуускай куоракка аан дойду мас-рестлиҥҥэ күрэхтэһиитэ буолаары турар. Миниистири кытта дойду сүүмэрдэммит хамаандата сборданарыгар үп-харчы боппуруоһун туһунан кэпсэттибит. Бу боппуруос быһаарылынна.

Спортивнай тутуулар боппуруостарын эмиэ тумнубатыбыт. Үүнэр 2019 сылга өрөспүүбүлүкэбитигэр ити сыалга-сорукка анаан федеральнай бюджеттан 515 мөл. солк. тыырыллыаҕа. Аллараа Бэстээххэ 340 мөл. солк. бассейннаах культурнай-спортивнай объект тутуутун бырайыага баар. Кэлэр сылтан ити тутуу саҕаланыаҕа. Жатайга бассейн тутулла сылдьар. Ити тутуу муниципальнай тэриллии үбүнэн-харчытынан ыытылла турар. Манна федеральнай бюджеттан 96 мөл. солк. көрүллүөҕэ. Онон бу объект кэлэр сылга үлэҕэ киириэҕэ.

Маны таһынан Ньурба улууһугар Антоновка сэлиэнньэтигэр бокс саалата тутуллуоҕа. Ити үп-харчы боппуруоһун кэпсэтиини ааспыт сылтан саҕалаабыппыт. Тустаах боппуруос Госдумаҕа бастакы ааҕыыны ааста.

Дойду спортка миниистирин таһынан үс солбуйааччы миниистири уонна алта департамент салайааччытын кытта көрсөн кэпсэттибит. Кинилэр ыытар үлэлэрин хайысхаларынан үгүс сүбэни-аманы биэрдилэр, ыйыылары-кэрдиилэри оҥордулар.

 

Госдумаҕа  үлэ

 

— Михаил Дмитриевич, Государственнай Думаҕа сырыттыгыт дуо?

— Госдума физическэй култуураҕа, спортка, туризмҥа уонна ыччакка кэмитиэтин мунньаҕар сырыттым. Мунньахха барыта сэттэ боппуруос көрүлүннэ. Костромской уобаласка уонна Карелияҕа 2016-2020 сс. физическэй култуура уонна спорт сайдыытыгар тус сыаллаах бырагыраама хайдах үлэлиирин дьүүллэһии буолла. Бу субъектарга ити кэм устата биир да спортивнай объект тутуллубакка турар эбит. Тустаах регионнар салалталара итиннэ үлэлэрин отчуоттаатылар.

Россияҕа футболга аан дойду чемпионата ыытылларынан сибээстээн, сокуон ылыллыбыта. 2020 сыллаахха футболга Европа чемпионата ыытыллыытыгар анаан, дойду бырабыыталыстыба­тыгар сокуоҥҥа уларытыыны киллэрии туһунан кэпсэтии, санаа атастаһыыта буолла.

2018 сыллааҕы Госдума ыытар үлэтин былааныгар, экспертнэй сүбэ састаабыгар уларытыылары киллэрдилэр.

Онон Госдумаҕа сылдьаммын, мунньахха кыттыыны ыламмын, үлэни-хамнаһы кытта билистим. Тустаах кэмитиэт састаабын аҥаардарын билэттиир эбиппин. Ол курдук, кэмитиэт бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, 2 төгүллээх олимпийскай чемпион Вячеслав Фетисовы, бэрэссэдээтэли солбуйааччы, 3 төгүллээх олимпийскай чемпион Артур Таймазовы, кэмитиэт чилиэнин, паралимпийскай оонньуулар 13 төгүллээх чемпионнара Римма Баталованы, уо.д.а. тус билэттиибин.

Кэмитиэт бэрэссэдээтэ­лэ Михаил Дегтяреву кытта көрүстүбүт, үлэбитин-хам­нас­пытын билиһиннэрдибит. «Спорт национальнай көрүҥнэрин туһунан», «Тренер туһунан», «Оҕо спордун туһунан» сокуоннар көҕүлээһиннэрин киллэриэхпит диэн кэпсэттибит. Инникитин Госдума тустаах кэмитиэтин кытта бииргэ үлэлиэхпит диэн бигэ эрэллээхпин.

 

 

Бастатан туран, салайааччы үлэтигэр бэриниилээх буолуон наада. Үлэтин ис хоһоонун дириҥник хорутан өйдүөхтээх. Иккиһинэн, туруоруммут сыалын-соругун ситиһэр инниттэн хорсун буолуох тустаах. Куттас, бигэ позицията суох бэйэтин эрэ иннин көрүнэр киһи улаханы ситиспэт, күттүөннээҕи оҥорбот.

 

 

Саха  сирин,   бүтүн норуоту  өрө  анньар

 

— Сахалар национальнай спортпут көрүҥэ, мас тардыһыыта аан дойду таһымыгар тахсыытыгар эн туох тус санаалааххыный?

— Спортпут национальнай көрүҥэ – мас тардыһыыта аан дойду таһымыгар тахсыыта, өбүгэлэрбит мындырдарын, муударайдарын көрдөрөр дии саныыбын. Биһиги тыйыс усулуобуйабытыгар сөп түбэһиннэрэн, эт-хаан өттүнэн табатык эрчийэр, атын ханна да суох ураты спорт көрүҥүн толкуйдаабыттар. Кыараҕас балаҕаҥҥа, хонууга, хаарга олоро биэр да, маһы тардыспытынан барар буоллаҕыҥ. Бу көрүҥҥэ былчыҥ барыта үлэлиир.

Мас тардыһыыта көрөргө олус интэриэһинэй уонна хайа да спорт көрүҥнэригэр майгыннаабат. Ол иһин ордук дьон интэриэһин, болҕомтотун тарта дии саныыбын. Күрэхтэһиини көрбүт киһи эрэ барыта биһириир. Аны бу көрүҥҥэ спортсмен дьоһунун түһэрэр, атаҕастыыр түгэннэрэ суохтар. Сүрдээх үрдүк култууралаах спорт көрүҥэ буолар.

— Михаил Дмитриевич, урукку өттүгэр маһы хамсаабакка олорон эрэ тардыһаллара…

— Оннук. Урукку өттүгэр утарыта олорон, хамсаабакка эрэ маһы тардыһаллара. 1991 сыллаахха Чурапчыга «Агропромстрой» тэрилтэ күрэхтэһиитигэр бу спорт көрүҥэр үгүс кылааттарын укпут, сыраларын биэрбит спортсменнарбыт Степан Алексеев, Григорий Барашков хамсаныыны-имсэниини, тирэнэр мас устун сүүрэ сылдьан тардыһыыны көрдөрбүттэрэ. Настройкаланан ыстаналлара, өрүтэ уһуутууллара, бэйэ-бэйэни тургутуһан, утары көрсүүлэрэ көрөөччүлэр интэриэстэрин олус тарпыта. Дьон-сэргэ итинтэн астыммыта, дуоһуйбута. Дьэ, итинтэн ылата спорт бу национальнай көрүҥэ, этэргэ дылы, түргэн тэтиминэн сайдан киирэн барбыта. Ыччат ортотугар интэриэс улааппыта.

Мас тардыһыыта аан дойдуга тахсыытыгар үөһээ ааттаабыт спортсменнарбыт оруоллара улахан дии саныыбын. Билигин аан дойду 60-ча континеныгар  мас-рестлининэн дьарыктаналлар. Бу көрүҥү пропагандалааһын үлэтэ 2003 сылтан саҕаламмыта. Вячеслав Фетисовы ыҥыраммыт национальнай спортпут көрүҥнэрин билиһиннэрбиппит. Бу боппуруоһунан Госдуманы кытта үлэ эмиэ ыытыллыбыта. Сыаллаах-соруктаах үлэни ыыппыппыт, тустаах федеральнай сокуоҥҥа уларыйыылар киирбиттэрин түмүгэр хапсаҕайбыт, атах оонньуулара, мас тардыһыыта олимпийскайа суох федеральнай спорт көрүҥнэрин испииһэктэригэр киирбиттэрэ. Онон билигин ити көрүҥнэринэн дьарыктанар спортсменнарбыт Россия спортка маастарын нуорматын уонна дойду норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарын нуорматын толорор кыахтаахтар, бырааптаахтар. Спортсменнарбыт үүнэллэригэр-сайдалларыгар стимулланнылар.

Спортсменнары таһынан судьуйалар куорпустарын бэлэмнээһиҥҥэ эмиэ сүрдээх улахан үлэ ыытыллыбыта. Бу көрүҥ сайдыытыгар биллэр политикпыт Александр Акимов улахан оруоллааҕын бэлиэтиири наадалааҕынан ааҕабын. Кини аан дойдуга уонна Россияҕа мас тардыһыытын федерацияларын иккиэннэрин тэҥинэн салайа сылдьыбыт кэмнэрэ эмиэ бааллара.

Маспыт тардыһыыта киэҥ эйгэҕэ тахсыбыта, саха норуотун уонна өрөспүүбүлүкэбитин өрө, үрдүккэ анньар дириҥ суолталаах. Өбүгэлэрбит муударастарын, бүтүн нацияны аан дойдуга таһаарда, биллэрдэ.

Билигин мас-рестлиҥҥэ кү­рэхтэһиилэр Азияҕа, Европаҕа, Африкаҕа, Америкаҕа, Австралияҕа, о.д.а. континеннарга ыытыллаллар. Национальнай спортпут бу көрүҥэ өссө салгыы үүнүөҕэ-сайдыаҕа, олимпийскай көрүҥнэргэ кытта киириэҕэ диэн эрэл санаалаахпын.

 

Хапсаҕай  уонна көҥүл  тустуу

 

— Оттон хапсаҕайбыт билигин хайдах балаһыанньалааҕый?

— Өбүгэлэрбит эмиэ олус интэриэһинэй, киһи эчэйиини ылбат, биһиги усулуобуйабытыгар сөптөөх тустуу көрүҥүн толкуйдаабыттарын бэлиэтиибин. Ол эрээри аан дойдуга тустуу араас көрүҥэ элбэх буолан, ураты болҕомтону кыайан ылбат.

— Өрөспүүбүлүкэбитигэр 1 №-дээх спорт көрүҥүнэн көҥүл тустууну ааттыыбыт. Ити сыалга-сорукка үп-харчы бөҕө көрүллэр. Бу көрүҥҥэ хаһан олимпийскай чемпионнар, призердар баар буолуохтарай?

— Көҥүл тустууга бөдөҥ ситиһиилэр кэлэллэригэр Дмитрий Коркин курдук айылҕаттан айдарыылаах тренер наада. Маны таһынан итиннэ сөп түбэһэр, эмиэ айдарыылаах спортсменнар баар буолуохтаахтар. Биһиги аан дойду, континеннар таһымнарыгар тустар спортсменнары бэлэмниибит. Ол эрээри билиҥҥитэ олимпийскай оонньууларга мэтээлгэ кыайан тиксибэппит.

Кэлии тренер, олохтоох тренер курдук, тустуугу бары өттүнэн дэгиттэр гына хайдах даҕаны гынан иитэн таһаарар кыаҕа суох дии саныыбын. Манна патриотическай тыын бөдөҥ оруоллааҕын бэлиэтиибин. Коркин курдук талааннаах тренер тахсыа дии саныыбын.

Спортсменнар кыратык туох эмэ ситиһиилэннилэр эрэ, этэргэ дылы, ыалдьааччылар өттүлэриттэн уу иһэ-иһэ хайҕаан, оттон хоттордулар эрэ үөҕэн-мөҕөн кэҕиннэрэн кэбиһии баар суол. Ити олох сыыһа. Туохха барытыгар, ордук спортка, кыайтарыыттан кыайыы төрүүр. Онон кыайтарыыттан куттанымыахха наада. Тустууктарбытын итинник гынан кэҕиннэрэн кэбиһэбит. Элбэхтик күрэхтэстэхтэринэ, үрдүк маастарыстыбалаах бөҕөстөрү кытта күөн көрүстэхтэринэ эрэ кылаастара үрдүүр.

Коркиҥҥа айдарыытын та­һынан үлэлиир коллектива уонна норуота сүрдээх күүстээх тирэх, өйөбүл буолбуттарын бэлиэтиири наадалааҕынан ааҕабын.

Өрөспүүбүлүкэбитигэр кө­ҥүл тустууну сайыннарыыга үп бөҕө көрүллэр диибит эрээри, кэлиҥҥи сылларга итиннэ үп-харчы көрүллүүтэ биллэрдик сарбылынна. Ол иһин түмүк эмиэ сэмэй буолла.

 

Тулуурдаахтар, дьулуурдаахтар, дьүккүөрдээхтэр

 

— Михаил Дмитриевич, кэлиҥҥи кэмҥэ спортан са­лалтаҕа уонна политикаҕа хото таҕыстылар. Итиннэ эн туох тус санаалааххыный?

— Госдуманы да ылан көрөр эбит буоллахха, сүрдээх элбэх спортсмен депутаттыы, ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар. Дойду үрдүнэн бүттүүнүгэр даҕаны ити көстүү баар. Бары билэн-көрөн олороргут курдук, биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр эмиэ спортсменнар политическай олоххо, салайар үлэҕэ кыттыылара улаатта.

Ил Түмэни ылар эбит буоллахха, көҥүл тустууга олимпийскай чемпиоммут Павел Пинигин парламеҥҥа иккистээн депутатынан талылынна. Биллэр-көстөр тустуукпут Виктор Лебедев норуот депутата буолла. Парламент бу ыҥырыытыгар кинилэри таһынан эмиэ тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыт Иван Данилов баар.

Саҥа миниистиринэн анаммыт Иннокентий Григорьев, Георгий Балакшин, өрөспүүбүлүкэ хайыһарга федерациятын салайааччыта Семен Иванов, Олимпийскай эрэл училищетын дириэктэрэ Алексей Филиппов норуот депутаттарынан буола сылдьыбыттара. Георгий өссө миниистиринэн үлэлээтэ. Улуус, нэһилиэк таһымнарыгар салалтаҕа спортсменнар эмиэ элбэхтэр.

Билигин түргэнник быһаа­рыныылары ылыныы, туруоруммут сыалы-соругу ситиһии уонна туохха барытыгар хорсун буолуу ирдэниллэр кэмэ. Оттон спортка эриллибит, буспут-хаппыт дьон тулуурдаахтар, дьулуурдаахтар, дьүккүөрдээхтэр.  Итини норуот өйдүүр. Ол иһин спортсменнары салалтаҕа талаллар дии саныыбын.

 

Дьонум  итэҕэллэрин түһэн  биэрбэт  гына

 

— Ил Түмэн быыбарыгар кыттарга хайдах быһаа­рым­мыккыный? Быыбар­даач­чы­ларыҥ хайдах өйөөтүлэр?

— Биллэрин курдук, бу сайын бэс ыйыгар өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлии олорбутум. Үрдүкү салалтаҕа уларыйыылар буолбуттарынан сибээстээн, Ил Түмэн быыбарыгар кыттыыны ыларга быһаарыммытым. Ил Дархан Айсен Николаев ыҥыран ити боппуруоска кэпсэтэ сылдьыбыта. Кини депутатынан талылыннаххына, дьоҥҥор-сэргэҕэр, салалта ыытар үлэтигэр, өрөспүүбүлүкэҕэ туһалаах буолуоҥ этэ диэн эппитэ. Сахам сиригэр, 30 №-дээх Чурапчытааҕы быыбардыыр уокурукка, дьоммор-сэргэбэр туһалыам этэ диэммин ити этиигэ сөбүлэспитим.

Аҕытаассыйалыыр үлэбин хойутаан, атырдьах ыйыгар биирдэ саҕалаабытым. Сайын буолан, быыбардааччылары кытта көрсөн кэпсэтэргэ күчүмэҕэйдэр элбэхтэрэ. От, сир аһын, күүлэй, сынньалаҥ кэмэ буоллаҕа дии. Ол эрээри дьонум-сэргэм 62% өйөөтүлэр. Ити быыбардыыр уокурукка төрдүө буоламмыт киирсибиппит. Таатта улууһуттан, коммунистическай уонна «Сиэрдээх Россия» партиялартан депутакка кандидаттар бааллара. Быыбардааччыларбар өйөөбүттэригэр сүрдээҕин махтанабын. Аны дьонум-сэргэм итэҕэллэрин түһэн биэрбэт гына үлэлиэхпин-хамсыахпын наадалаах.

— Михаил Дмитриевич, эн иккис төгүлүн норуот итэҕэллээҕэ үрдүк ааты сүктүҥ, Ил Түмэн ханнык ыҥырыытыгар депутаттаабыккыный?

— Ил Түмэн бастакы ыҥырыытыгар норуот депутатынан талыллан үлэлээбитим. Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар Чурапчыттан депутат этим. Бэрэстэбиитэллэр палааталарыгар Афанасий Илларионов ити улуустан депутат этэ. Кини ити палаатаны салайан үлэлэппитин бары билэҕит. Биир быыбардыыр уокуруктан депутат буоламмыт, миэхэ үгүс сүбэни-аманы биэрэрэ. Юрист быһыытынан билиитэ-көрүүтэ наһаа киэҥэ.

Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Ларионов, бигэ позициялаах политик, күүстээх юрист, депутаттыырбар эмиэ күүс-көмө, өйөбүл буолбута. Үрдүкү Сэбиэккэ депутаттаабыт уопуттаах парламентарийдар бааллара. Саҥа парламентаризмҥа суолу-ииһи тэлиигэ кинилэри кытта бииргэ үлэлээбиппин сүрдээх үчүгэйдик саныыбын.

 

 

Маспыт тардыһыыта киэҥ эйгэҕэ тахсыбыта, саха норуотун уонна өрөспүүбүлүкэбитин өрө, үрдүккэ анньар дириҥ суолталаах. Өбүгэлэрбит муударастарын, бүтүн нацияны аан дойдуга таһаарда, биллэрдэ.

 

 

Бэриниилээх  эрэ киһи

 

— Михаил Дмитриевич, салайааччыга ханнык хаачыстыбалары ордороҕун?

— Бастатан туран, салайааччы үлэтигэр бэриниилээх буолуон наада. Үлэтин ис хоһоонун дириҥник хорутан өйдүөхтээх. Иккиһинэн, туруоруммут сыалын-соругун ситиһэр инниттэн хорсун буолуох тустаах. Куттас, бигэ позицията суох бэйэтин эрэ иннин көрүнэр киһи улаханы ситиспэт, күттүөннээҕи оҥорбот. Үсүһүнэн, табан, сатаан норуокка, өрөспүүбүлүкэҕэ туһалаахтык үлэлээһин. Салайааччы үлэлээтим диэн төһө баҕарар кэпсээн-ипсээн, онтон бэйэтэ эрэ дуоһуйууну ылыан сөп. Төрдүһүнэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө сыһыаннаах буолуохтаах, көмөлөһөн, өйөбүл, дурда-хахха буолан батыһыннарыахтаах. Бу ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр, кыахтаах киһи салайааччы буолар. Оттон кириэһилэни сылытары, хамнас ылары ким барыта сатыыр.

 

Тус  олох  уонна дьарык

 

— Үлэҥ таһынан туох дьарыктааххыный?

— Иллэҥ буолларбын эрэ айылҕаҕа скандинавскай хаамыынан дьарыктанабын. Маннык хаамыы доруобуйаҕа олус туһалааҕын бэлиэтиибин. Үөрэрим диэн, хоту улуустарга кытта хаамар буоллулар.

— Михаил Дмитриевич, ааҕааччыларга дьиэ кэргэҥҥин кытта билиһиннэр эрэ.

— Кэргэним Анна Николаевна өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх учуутала, педагогическай наука кандидата. Үс оҕолоохпут, алта сиэннээхпит. Оҕолорум бары үлэһиттэр.

— Михаил Дмитриевич, кэп­сээниҥ иһин махтанабын.

 

Кэпсэттэ

Людмила НОГОВИЦЫНА.