Уҥуох тутааччы Ньукулай Үөлэһэп

Хайа баҕарар омукка айылҕаттан айдарыылаах, ураты дьоҕурдаах дьонноох буолаллар. Кинилэр үгүс киһи үрүҥ тыынын өллөйдүүр, күүс-көмө буолар үрдүк аналлаахтар.

Итинник дьонтон биирдэстэринэн, Уус-Алдан улууһун Кэптэни бөһүөлэгэр олорор Ньукулай Үөлэһэп буолар. Кини хайа баҕарар уустук тостуулаах уҥуоҕу тутар, көннөрөр дьикти талааннаах.

Атын дьылҕаланыа эбитэ  буолуо

Сандаархай күннээх биир сааскы ылааҥы күн, Уус-Алдан улууһун түгэх сытар учаастагар Даалыга биир уолчаан төрөөн, бэбээрэ ытаабыта. Чочумча сатыылаабыт уу чуумпуну аймаабыта. Ити 1955 сыл, муус устар ый 3 күнэ этэ. Үөлэһэптэр дьиэ кэргэн саҥа күн сирин көрбүт уолларыгар Коля диэн аҕатын аатын биэрбиттэрэ.

Чугас дьоно бу уолчааны кэлин норуот эмчитэ буолан, үгүс киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэриэҕин хантан сэрэйиэхтэрэй… Ол эрээри Коля улаатан истэҕин ахсын оҕоттон эрэ уратыта, сытыыта-хотуута биллэн барбыта. Ампаардар, дьиэлэр үрдүлэринэн сүүрэкэлиирэ, ыстаҥалыыра. Арааһа, уолчаан ньэгирэ (энергията) элбэҕэ бэрдиттэн итинник мэник-тэник эбитэ буолуо.

Коля сэттэтин томточчу туолан баран, Даалы алын сүһүөх оскуолатын бастакы кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол эрээри айылҕаттан айдарыылаах уол үөрэх киниэнэ буолбатаҕын билбитэ, сэрэйбитэ. Маҥнайгы кылааһы сордоон-муҥнаан бүтэрбитэ. Онтон иккис кылааска үөрэнэн иһэн, батынан кэбиспитэ.

Оччолорго үөрэҕи быраҕыы улахан буруйу оҥорбукка тэҥнээҕэ. Нэһилиэккэ оҕо үөрэҕин бырахпыт үһү диэн айдаан бөҕө буолбута. Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, милииссийэ үлэһиттэрэ Даалыга Үөлэһэптэргэ сыбыытаабыттара, уолу салгыы үөрэнэригэр күһэйбиттэрэ. Ол эрээри Коля ити үлүгэрдээх күһэйиини ылымматаҕа, үөрэммэппин диэн кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Кини баҕатын амарах аҕата Ньукулай өйөөбүтэ. Онон уолчаан оскуола диэни умнубута. Арай кини салгыы үөрэммит буоллун, баҕар, олох атын дьылҕаланыа эбитэ буолуо. Тырахтарыыс дуу, суоппар дуу, болуотунньук дуу идэлэрин баһылыан сөп этэ. Хаарыаннаах норуоппут эмчититтэн матыахпытын да сөбө. Айылҕаттан айдарыылаахтар үөрэҕинэн өйдөрүн-санааларын сыыһырдыбаттар диэн этээччилэр. Кинилэргэ иһитиннэрии үөһэттэн кэлэр диэччилэр. Ол гынан баран Дьылҕа Хаан ыйааҕа диэн баар. Ити да иһин сэбиэскэй былаас ытарча курдук кытаанах систиэмэтин уолчаан утары бардаҕа.

Аҕатыгар илии-атах буолара

Үөрэҕин бырахпыт киһи таах сытыа дуо? Мас хайытан, кыстаан, муус киллэрэн, дьиэ ис-тас үлэтигэр чугас дьонугар күүс-көмө буолара. Бөһүөлэккэ ынах, биэ кыайан төрөөбөтөхтөрүнэ, уолчаан аҕатын ыҥыраллара. Ньукулай бэйэтэ эмиэ айылҕаттан ураты талааннаах этэ. Кини хайдахтаах да уустук төрүөҕү кыайан сатаан төрөтөрө.  Аҕыйахта да буоллар, дьон тостубут уҥуохтарын тутара. Онон биир дойдулаахтарын махталларын ылыан ылара.

Аҕата итинник ыҥырыыларга уолун Коляны батыһыннара сылдьара. Чугас киһитэ оҕото ураты дьоҕурдааҕын сүрэҕинэн сэрэйбит, таайбыт буолуон сөп. Ол иһин да мэлдьи батыһыннара сырыттаҕа. Уолчаан аҕатыгар илии-атах буолан көмөлөһөрө.

Коля эһэтэ Дыарас Бүөтүр эмиэ кэпсээҥҥэ киирбит, бэйэтэ туспа айылгылаах киһи этэ. Аҥаар илиитэ суох эрээри, олус үчүгэйдик уһанара. Ол курдук, Томтор таҥаратын дьиэтин уонна оскуола тутуспута.

Дьоҕуру саһыарбаккын

Баар дьоҕуру кыайан саһыарбаккын. Этэргэ дылы, бүргэһи хааһахха хаайбаккын. Баар талаан, дьоҕур хаһан эмэ быгыалаан, үтүөлээн син биир тахсан кэлэр. Коля итинник аҕатыгар илии-атах буола сылдьан, бэйэтэ куурусса, ыт тостубут атахтарын тутар буолбута. Аттыларыгар олорор биир эмээхсин сыҥааҕа тахсарын, кини киллэрэн биэрэрэ.

Үөлэһэптэр Даалыттан нэһилиэк киинигэр Кэптэнигэ көһөн кэлбиттэрэ. Биир ыал сүөһүлэрин массыына кузовыттан түһэрэллэригэр атаҕын тоһуппутун, тутан биэрбитэ. Сүөһү атаҕа бэрт түргэнник, олус үчүгэйдик оспута. Ону истэн буолуо, уҥуохтара тостубут дьон Ньукулайы ыҥыран туттарар буолбуттара. Ити 90-с сыллар этилэр. Онтон истиһэ-истиһэлэр кыһалҕалаахтар атын нэһилиэктэртэн кэлитэлиир буолбуттара.

Бороҕон оҕонньор  алгыһа

Саха сирин олохтоохторо, үгүскүт олимпийскай чемпионкалар, гимнасткалар Алина Кабаеваҕа, Ляйсан Утяшеваҕа тиийэ эмтээбит Гурий Иванович Турантаевы – Бороҕон оҕонньору билэр буолуохтааххыт. Ньукулай дьарыгын хара саҕалыаҕыттан хайаан да ытык кырдьаҕаһы көрсөммүн, алгыһын ылыахтаахпын диэн бигэ санаалааҕа. Ол курдук, Бээрийэҕэ айаҥҥа туруммута.

Турантаевтар тиэргэннэригэр киирэригэр, Бороҕон оҕонньор аан айаҕар хаатыҥкатын хаарын тэбии турара. Гурий Иванович: «Киэҥ көҕүстээх үтүө уол эбиккин, өрүү буоларыныы дьону дьиэҕэ олорон көрсөөччүбүн ээ, эйигин аан айаҕар тоһуйдум», – дии-дии күлбүтэ-үөрбүтэ. Онон Ньукулай ытык киһи алгыһын ылбыта.

Бороҕон оҕонньор сорох ыарыһахтарын Кэптэнигэ биир талааннаах киһи баар диэн, Ньукулайга ыытарын билэрим.

Үлтүрүйбүт уҥуоҕу хомуйан

Сүүрбэттэн тахса сыл устата Саха сирин араас муннуктарыттан Ньукулай Үөлэһэпкэ төһөлөөх элбэх киһи үрүҥ тыыннарын өллөйдөппүттэрэ буолуой? Киниттэн: «Саамай уустук уҥуоҕу тутууҥ ханнык этэй?» – диэн туоһуласпытым.

Онуоха кини: «Өрөспүү­бүлүкэтээҕи балыыһаҕа биир Сунтаар кыыһа тааһын, икки буутун уҥуохтара тостубутугар ыҥырбыттара. Буутун уҥуоҕа олох үлтүрүйэн хаалбыт этэ. Ону мозаика курдук хомуйбутум. Саамай уустук ыарыһаҕым кини этэ. Быара, хабаҕа хайдыбытын, хирурдар эпэрээссийэлээбиттэр этэ. Балыыһаттан тахсан баран, кыайан убаҕаһын таһаарбат буолбут этэ. Онно эмиэ миигин ыҥырбыттара. Иккистээн эпэрээссийэлэниэхтээх киһини илбийэммин үтүөрдэн турардаахпын», – диэн Ньукулай кэпсээбитэ.

Быраҕыллыбыт өтөххө   соҕотоҕун

Самаан сайын салалыннар эрэ, Ньукулай атын мэҥэстээт, баран хаалар идэлээх. Ким да сылдьыбат, быраҕыллыбыт өтөхтөргө хонон-өрөөн, айгыр-силик айылҕалыын алтыһан, сынньанан, күүс-уох ылан кэлэр идэлээх. «Өтөххө соҕотоҕун хонортон олох куттаммаппын», – диир Ньукулай.

Компьютер иннигэр өр олорор, үгүстүк хамсаммат-имсэммэт дьон сүнньүбүт, көхсүбүт көһүйэн ыарытыйара баар суол. Дойдубар сылдьа таарыйа, Ньукулайга икки күн илбийтэрбитим. Быдан абыранан, куораппар төннүбүтүм.

Өймөкөөнүнэн, Ньурбанан, Тааттанан

Ньукулайы Өймөкөөнүнэн, Тааттанан, Ньурбанан, Дьокуускайынан илдьэ сылдьан, эмтэттэрэллэр. Кини тостубут уҥуоҕу тутарын таһынан, хамсаабыт уҥуоҕу эмиэ оннугар түһэрэн биэрэр дьоҕурдаах.

Дойдубуттан Дьокуускайга төннөрбөр Михаил Жиркову кытта айаннаабытым. Кини айаннаан иһэн бу курдук кэпсээбитэ:

– Сиһим ыалдьан өр кэмҥэ эрэй бөҕөтүн көрбүтүм. Куорат балыыһаларын кэрийэ сатаабытым. «Кинезис» диэн кииҥҥэ харчы бөҕөтүн куппутум. Туһа суоҕа. Онтон былырыын Николай Николаевичка кэлэммин үс күн устата илбийтэрбитим. Кини сиспэр туустаах тиэстэни туттарбыта. Сиһим харахтан сыыһы ылбыт курдук үтүөрэн хаалбыта. Абыранан турардаахпын.

Ньукулай уҥуох-иҥиэх туруга аһыыр астан улахан тутулуктааҕын бэлиэтиир. Кини дыраһааҥканы, иэдьэгэйи, кытаанах сыры элбэхтик сиэҥ диэн сүбэлиир. Маны таһынан эттэн-сиинтэн шлагы таһаарар инниттэн баанньыкка паарданар наадатын туһунан этэр.

Эмтииригэр усулуобуйа наада

Мин киниэхэ сылдьарбар, ыраах Аллайыахаттан Марианна Павлова диэн дьахтар кэлэн эмтэнэ сытара. Кини:

– Атаҕым хаамтарбат буолан хаалбыта. Балыыһаҕа көрдөрө сатаабытым даҕаны, тугу да быһаарбатахтара. Уус-Алдаҥҥа Николай Николаевич Олесов диэн норуот эмчитэ баар үһү диэн сураҕы истэммин, манна кэлбитим. Билигин хаамар буолан эрэбин, – диэн кэпсээбитэ.

Хайа баҕарар үлэ усулуобуйа баар буоллаҕына, ордук тахсыыланар. Николай Николаевич олоҕун аргыһа Татьяна Николаевналыын олус кыараҕас дьиэҕэ олороллор. Онно эбии ыарыһахтар кэлэн түһэллэр.

Ньукулай төрөөбүт-үөскээ­бит Даалытыгар көһөн, онно олохсуйан, дьонун-сэргэтин эмтиэн-томтуон баҕарар. Лөгөй нэһилиэгин дьаһалтата дьиэ туттарыгар маһын бэлэмнээн биэрбитэ хайҕаллаах суол. Ол гынан баран ити үтүө дьыала тиһэҕэр тиэрдиллэн, үгүс киһи үрүҥ тыынын өрүһүйэр баар-суох киһилэригэр норуот күүһүнэн Даалыга киэҥ-куоҥ дьиэни тутан, дьэндэтэн кэбиһэллэрэ буоллар, төһөлөөх Саха сирин олохтоохторо абыраныах этилэрий?