Күннээҕинэн олоруу көлөһүнүттэн төлөрүйэн үүнүү-сайдыы суолун тутуһуоҕуҥ

Саха  Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев улахан политикаҕа уһун үйэлэниитин уонна норуот киниэхэ уостубат тапталын кистэлэҥэ туохханый?  Кини дойду үрдүкү сокуонунан – Конституциянан киэҥ бырааптаммыт субъектар төһөнөн күүһүрэллэр даҕаны, соччонон Россия элбэх омуктаах биир сомоҕо судаарыстыба быһыытынан күүһэ-уоҕа түргэнник уонна балысханнык сайдан күүһүрүөҕэ диэн идеята олохтооҕо көһүннэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бүгүн атын регионнар ортолоругар инники күөҥҥэ сылдьар. Оттон өссө сүүрбэ сыл анараа өттүгэр бастакы бэрэсидьиэнинэн торумнаммыт, хас биирдии киһи олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиигэ туһуламмыт сүрүн национальнай хайысхалар: доруобуйа харыстабыла, оҕо аймах, ийэ, дьиэ кэргэн көмүскэлэ, духуобунас, чөл олох, үгэстэри уонна төрүт култуураны сөргүтүү бүгүҥҥү күҥҥэ дойду бүттүүнүн таһымыгар сайдыы национальнай  бастакы суолталаах туһаайыыларынан буоллулар. Ити хайысхалартан саамай сүрүнэ – хас биирдии киһи олоҕун хаачыстыбатын тупсарарга дьулуһуу Михаил Ефимовичка мэлдьи бастакы миэстэҕэ турбута. Саамай суолталааҕа -— кини онуоха туһуламмыт политиката дьоҥҥо барытыгар өйдөнөрө, хас биирдии киһиэхэ тиийэрэ…

— Михаил Ефимович, бастакы Президент уонна политик быһыытынан,  90-с сыллардааҕы уларытыылар уустук кэмнэригэр өрөспүүбүлүкэни салайаргар сүүнэ эппиэтинэс сүктэриллибитэ. Судаарыстыбаннай суверенитет туһунан Декларация ылыллыаҕыттан, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай статуһун үрдэтэри таһынан, саҥа Төрүт сокуону ылынарыгар, ыһыллыы уустук сылларыгар социальнай уонна экономикаҕа туруктаныыны тутан хааларыгар кыахтар үөскээбиттэрэ.  Ону туруулаһаргар, өрөспүүбүлүкэ инники дьылҕатыгар ураты суолталаах хорсун быһаарыныылары ылынаргар, маныаха дойду салалтатын өйөбүлүгэр тирэҕирэргэр туох көмөлөспүтэй?

—  90-с сыллар бүтүүлэригэр өрөспүүбүлүкэ олоҕун-дьаһаҕын оччотооҕу кэмнэрин сүрүн өрүттэрин хаһыат ааҕааччыларыгар билиһиннэриэм этэ. Миигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн талбыттарыгар (1989 сыл ахсынньы), эппиэтинэһи бүтүннүүтүн өйдөөн туран, үлэбин хайдах саҕалыырбар чуолкай көрүүлэрдээх этим. Араас дуоһунастарга үлэлээбит сылларым уопута, үгүстүк доҕотторбун, интэлигиэнсийэ бэрэстэбиитэллэрин кытта өрөспүүбүлүкэбит сайдар суолларын туһунан сэһэргэһиим, санаа атастаһыым түмүгэр ити бырагыраамалар баар буолбуттара.

Бастатан туран,  өрөспүүбүлүкэ политическай статуһун үрдэтэр хайаан да наадатын өйдөөн чопчу сыал-сорук туруоруммутум. Иккиһинэн, аан бастаан биһиги судаарыстыбаннай бас билиини тыырсыы туһунан олус уустук боппуруоһу быһаарарбыт ситиһиллибитэ. Үсүһүнэн, ити этиллибит икки тутаах боппуруоһу быһаарыы төрүтүгэр өрөспүүбүлүкэ экономиката тирэхтээх буолуутун тутан хаалары таһынан,  олус уустук кэмҥэ салгыы айарыгар-тутарыгар, сайдарыгар кыаҕы биэрбитэ. Оччолорго дойдубут инники сайдыытыгар бэйэм көрүүлэрим туһунан РСФСР народнай депутаттарын съезтэригэр тыл эппитим. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо ити кэмҥэ араас өрүттээх улахан үлэ ыытыллыбытын үчүгэйдик билэллэр. Биһиги “автономнай” диэн тылтан аккаастаммыппыт, ити туһунан мин норуот депутаттарын I съеһигэр эппитим, Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин аатын Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэҥҥэ уларыппыппыт, федеральнай киини кытта “РФ Бырабыыталыстыбатын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын икки ардыларыгар бас билиини тыырсыы туһунан” сөбүлэһиигэ илии баттаабыппыт, ол быһыытынан союзнай өрөспүүбүлүкэ уонна РСФСР бары тэрилтэлэрэ, ол иһигэр бары ГОК-тар, таас чоҕу, гааһы, кыһыл көмүһү уонна алмааһы хостуур бары тэрилтэлэр өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр киирбиттэрэ. Биһиги ааҕарбытынан, үлэ иккис туһаайыыта эмиэ ситиһиилээхтик толоруллубута.

Үһүс туһаайыы — дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарыыга былааннар  киэҥник олоххо киирэн барбыттара. Өрөспүүбүлүкэ бюджетын суотугар олорор дьиэни тутуу саҕаламмыта, оччолорго ханнык да ипотека, нэһилиэнньэни хабалаҕа угар кредиттэр суохтара. 10 сыл устатыгар 5,5 мөл. кв. м иэннээх олорор дьиэ тутуллубута. Тыа сирин гаастааһын тэнийбитэ, гаас босхо эбэтэр бэйэҕэ турар сыанатынан атыыланара, оскуолалар, балыыһалар, үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин дьиэлэрэ тутуллубуттара. Соҕотох университет 10 объега, Медицинэ национальнай  киинэ,  Оҕо аймах уонна Ийэ харыстабылын киинэ, үгүс ахсааннаах спорт объектара, театр, циркэ, Музыка үрдүкү оскуолата уонна балет оскуолата үлэҕэ киирбиттэрэ. Ону сэргэ гааһы переработкалыыр собуоту, Дьокуускайга түһэриллэр ууну дириҥник биологическай ыраастааһын станциятын, норуоттар икки ардыларынааҕы аэровокзалы уо.д.а. туппуппут. Бу сылларга илин эҥэр улуустарыгар Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Таатта уонна Уус-Алдан улуустарын сирдэрин хабан, бөдөҥ магистральнай уу ситимэ үлэҕэ киирбитэ. 1991-2001 сс. 10-тан тахса үрдүк үөрэх кыһата арыллыбыта, устудьуоннар ахсааннара 4-тэн ордук төгүл улааппыта.

Мин бэйэм үлэбэр, бастатан туран, норуотум баҕа санааларынан салайтарарым, норуот күүһүгэр, Россия сайдар күүһэ – кини күүстээх өрөспүүбүлүкэлэригэр буоларыгар эрэнэрим. Ити ыарахан сылларга биһиги дойду үрдүкү салалтатын эрэлин уонна күүстээх өйөбүлүн ылбыппыт. Чуолаан бу сылларга өрөспүүбүлүкэбитигэр федеральнай министиэристибэлэр көһө сылдьар коллегиялара ыытыллыбыттара түбэспиччэ буолбатах.

— Ити сылларга олох-дьаһах  төһө да уустугун иһин, норуот кута-сүрэ уһуктан, өйдүүн-санаалыын уларыйан, бэйэтин омук быһыытынан билиниитэ, ис туруга күүһүрүүтэ хаһааҥҥытааҕар да үрдүк таһымҥа тахсыбытын өйдүүбүт. Экономикаҕа дьаһаллары сэргэ духуобунаска, култуураҕа, үөрэхтээһиҥҥэ, дьиэ кэргэн экономикатыгар болҕомто ууруллан,  национальнай култуураны, ыһыаҕы, олоҥхону, сиэри-туому,  төрүт итэҕэли сөргүтүү идеялара норуоту сомоҕолообуттара уонна уустук кэми этэҥҥэ аһарарга көмөлөспүттэрэ. Бүгүҥҥү кэм үктэлиттэн  олоххо, үлэҕэ улахан тургутууну ааспыт киһи быһыытынан, бэйэҥ норуоккар тугу сүбэлиэҥ-амалыаҥ этэй?

— Чахчы, 1990-2001 сс. норуот бэйэтин ураты култууратын сөргүтүү сыллара этилэр, кини үгэстэрэ дохсун сайдыыны ылбыттара. Саха норуота бэйэтин историятын хаамыытынан бэриллибит аналын толорон, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар олорор норуоттары түмэр күүһүнэн буолбута. Духуобунас, сиэрдээх буолуу, гуманизм, тулуурдаах буолуу идеялара олохпут инники күөнүгэр тахсыбыттара. Бүгүн бэйэм норуоппар туһаайан, манныгы этиэм этэ: эһиги Саҥа Саха сирин сайдыытын бөҕө акылаатын түһэрдигит, ситиһиллибити харыстааҥ уонна байытыҥ, өбүгэлэрбит бэлэх гынан хаалларбыт бу уйгу-быйаҥ  сирдэринэн киэн туттуҥ, харыстааҥ уонна таптааҥ!  Норуот сайдыыга талбыт суолуттан хаһан да туоруо суоҕа диэн эрэнэбин. Бүгүн олоххо элбэҕи билбит-көрбүт, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна федеральнай таһымнарга үлэ улахан үөрүйэхтэрин санныбытыгар сүкпүт дьон быһыытынан, биһиги уопсастыба өйүн-санаатын, ис кыаҕын күннээҕинэн олоруу көлөһүнүттэн босхолоон үүнүү-сайдыы суолун тутуһууга туһаайарбыт наадалаах. Манна биһиги норуоппут бэйэтигэр иитиэхтээн илдьэ сылдьар күүстээх ис тускулун, духуобунай уонна сиэр-майгы өттүнэн ураты кыаҕын олохпутун тупсарарга арыйыы, туһаайыы – сайдыыбытын түргэтэтэр кыахтаах.

— Бүгүн өрөспүүбүлүкэ парламена, бырабыыталыстыбата олохтоох дьону бырамыысыланнаска тардыыга балайда күүстээх үлэни ыытар. Саха сирин соҕуруу өттүгэр бырамыысыланнас тэтимнээхтик сайдар, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах улахан бырайыактар олоххо киирэннэр үлэлээн эрэллэр.  Үлэ миэстэтэ бөҕөтө тахсар, оробуочай идэлэргэ ирдэбил сүрдээх улахан гынан баран, үлэтэ суохтар ахсааннара син биир элбэх, ордук тыа сиригэр.   Бүгүҥҥү күҥҥэ ирдэниллэр идэлэргэ үөрэтии үлэ ырыынагар тахсар наадыйыыттан хаалан иһэр курдук. Эдэр дьон идэлэринэн үлэ булбакка үлэтэ суохтар кэккэлэрин хаҥаталлар. Эн санааҕар, бу балаһыанньаны хайдах тупсарыахха сөбүй?

— Маныаха сыһыаннаан биһиэхэ тэрээһин өттүгэр үлэ үчүгэй уопута баар – өрөспүүбүлүкэ Президенин иһинэн “Кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ департамент” үлэлээбитэ. Хас сыл аайы тохсунньу 2 к. тэрилтэлэр, министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр салайааччылара бары мустан, ханна, хас уонна ханнык идэлэргэ кадрдары бэлэмниэхтээхтэрин былаанныыллара. Хас биирдии тэрилтэ үлэһит суох диэн көрдүү сүүрбэккэ, Департамент нөҥүө бэйэтин үбүгэр кадрдары бэлэмниэхтээх. Манна кытаанах ирдэбил туруохтаах. Оскуолаҕа 9-с кылаастан саҕалаан идэҕэ туһаайыы үлэтин түмүгүнэн оҕолору үөрэтиэхтээхтэр, 10-11 кылаастарга – бу оҕолор төрөппүттэрин уонна тэрилтэлэри кытта бииргэ талбыт идэлэринэн үөрэтии уонна бэлэмнээһин кэрискэтэ барыахтаах. Мин санаабар, бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ чуолкай үлэлиир систиэмэ суох курдук уонна ити үлэ дьаалатынан устар. Оннооҕор Үөрэх  уонна наука министиэристибэтигэр 700-800 учуутал тиийбэт. Бүгүҥҥү күҥҥэ үлэ ырыынагар ирдэммэт соччо наадата суох идэлэргэ үөрэтии – өрөспүүбүлүкэ ирдэбилигэр олоҕурбатах, кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ уонна аттаран туруорууга толкуйдамматах политика түмүгэ. Өрөспүүбүлүкэ саҥа салалтата итиннэ болҕомтотун ууруоҕа дии саныыбын.

— Бүгүн бырамыысыланнас сайдыытын туһунан элбэҕи кэпсэтэбит, бюджекка үбү-харчыны киллэрэр хайысхалары сайыннарыы – сөптөөх политика. Ол гынан баран, олохтоох норуот тыыннаах буолуутун тирэҕэ – тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар сыһыаннаах кэпсэтии аҕыйах курдук. Статистика быһыытынан, улуустартан үлэлиир кыахтаах нэһилиэнньэ көһөн барыыта 60% тэҥ, ол эрээри кэнники сылларга эдэр ыалларга, исписэлиистэргэ олорор дьиэни тутуу, фермердэр хамсааһыннара ити сыыппаралары кыратык намтатта. Онуоха төрүөтэ – тыа сиригэр үлэ миэстэтэ суоҕа уонна эдэр дьон тыа сиригэр сайдыы кэскилин көрбөттөрүгэр сытар. Ити дьиксиннэрэр. Үгүс эдэр ыал куоракка ипотеканан квартира ылан баран ол төлөбүрүн хамначчыттарыгар кубулуйдулар. Бэйэлэрэ эрэ буолбакка, дьонноро эмиэ. Оттон ити харчыны кинилэр дьиэ кэргэн бизнеһигэр эбэтэр тыа сиригэр тус хаһаайыстыбаларын сайыннарыыга угуохтарын сөбө. Финансовай туруга суохтарыттан эдэр ыал арахсыыта элбээтэ. Дьиэ кэргэни өйөөһүҥҥэ уонна тыа сиригэр олохсутууга  ханнык күттүөннээх политика барыан  нааданый?

— Биһиги “тыа хаһаайыстыбата” диэн үгэс буолбут өйдөбүлтэн “тыа сирэ-уота” диэн киэҥ өйдөбүлгэ көһөрбүт уолдьаста. Биллэн турар, куораттар проблемаларын биир сиргэ түмэн, түргэнник быһаарыахха сөп, оттон киэҥ сиринэн тайаан сытар сирдэри сайыннарыы быдан ыарахан, киэҥ хабааннаах, харчы да өттүнэн элбэх угууну эрэйэр.

Манна элбэх кыһалҕа мунньулунна. Тыа сирин сайыннарыыга бары судаарыстыбаннай структуралар, министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, муниципальнай тэриллиилэр күүстэрин түмэр наадалаах. Үрдүк үөрэх уонна наука кыһалара тыа сирин сайдыытыгар бэйэлэрин хайысхаларын төрдүттэн уларыталлара ирдэнэр, бюджеттан үбүлээһин улаатыах тустаах, тыа сирдэрин сайдыытыгар бюджеты таһынан дохуот 80% ыытыллыах тустаах. Биһиги тыа сирин бырамыысыланнаһын, ас-үөл бырамыысыланнаһын, кооперация тиһигин, баан уонна үп систематын сайыннарыахтаахпыт. Тыа сиригэр оҥорон таһаарыы наадатыгар гааһы, уматык-оҕунуох матырыйаалларын уонна электричествоны туттууну туһаныыга  араас чэпчэтиилэр көрүллүөхтээхтэр. Тыа сиригэр үлэ уонна үөрэх режимэ дьыл кэминэн барар үлэлэргэ уонна олохтоох дьон сынньалаҥнарыгар туһаайыллан уларыйыах тустаах. Демография боппуруоһа – бу ураты суолталаах тыын боппуруос. Ийэ хапытаалын кытта тэҥҥэ тыа сирин олохтоохторугар бюджеттан бырыһыана суох кредит бэриллиэхтээх, ол хас биирдии оҕолоро төрөөтөҕүн аайы толуйуллар гына, оттон үһүс оҕолоро төрөөтөҕүнэ 5 сыл иһигэр кредити толору толуйалларын курдук кыахта биэриэххэ.

Тыа сиригэр бэйэ хаһаайыстыбатын сайыннарыы – бу дьарыктаах буолуу, тыа сирин дьонун дохуота улаатыыта, үлэ көрүҥэ. Дьиэ кэргэн экономикатын сайыннарыы – үп-харчы өттүнэн туруктаах буолууну хааччыйарын ааһан, эдэр дьоҥҥо иитэр-үөрэтэр сүдү оруоллаах. Оттон потребительскай кооперация сайдыыта – соҕотуопкалыыр уонна тыа хаһаайыстыбатын ордор бородууксуйатын астыыр, элбэтэр о.д.а. үгүс кыаҕы биэрэр. Биһиги тыабыт сирин сайдар кыаҕа, кэскилэ, дьиҥинэн, олус улахан.

Тыа сирдэригэр урутаан сайдыы сирдэрэ-уоттара үөскэтиллиэхтээхтэр,  сири толкуйдаан туһаныы, өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах ураты экономическай түөлбэлэр, бөдөҥ бырайыактар, холобур, “Бүлүү ыҥырар”, “Үс хочо”, “Илин эҥэр” уо.д.а. кэскиллээх бырайыактар үлэлиэхтэрин сөп. Тыа сирин сайдыытыгар анал институт тэриллэн, бары идэлэргэ кадрдар: аныгы менеджердэр, тыа хаһаайыстыбатыгар эрэ буолбакка, үөрэххэ, култуураҕа, медицинаҕа, общественнай тэрилтэлэргэ, тыа сирин бырамыысыланнаһыгар, IT-технологияларга, уустар уонна ювелирдар дьыалаларыгар уо.д.а. лидердэр бэлэмнэниэхтэрин наада.

Тыа сиригэр дэлэйдик үүнэр ойуур отоно, хонуу лууга, эмтээх оттор, чэй буолар үүнээйилэр, сүөһүттэн ылыллар биологическай стимулятордар соҕототуопкаланаллара билигин аҕыйах уонна экспорга туһаныллыбат.

Биир тылынан эттэххэ, тыа сирин сайдыытыгар кэлим, киэҥ хабааннаах уонна чопчу сыаллаах сыһыан наада. Тыа сирдэрин сайдыытыгар ирдэнэр хапытаалы биһиги өссө да уга иликпит, саҥалыы көрүүлээх, күннээҕи уонна кэскиллээх соруктары дьүөрэлээн, аныгылыы табыгастаахтык быһаарар кадрдары ситэ бэлэмнии иликпит.

Тыа сирэ – бу биһиги үйэлээх үгэстэрбит, сиэрбит-туоммут биһигэ, биһиги өйбүт-санаабыт, култуурабыт, духуобунаспыт уонна сиэрбит-майгыбыт, итэҕэлбит үөскүүр төрдө. Тыа сирин сайдыытын сүөһү төбөтүн үүнүүтүн бырыһыанынан эбэтэр төһө үүнүү ылыллыбытынан сыаналыыр тутах. Тыа сирин сайдыытын таһымын – демография туругунан, доруобуйанан, киһи үйэтин уһунунан, олорор айылҕатын эйгэтинэн, дьон үөрэҕин таһымынан, кинилэр дохуоттарынан уонна олохторун хаачыстыбатынан сыаналыахтаахпыт.

– Михаил Ефимович, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтанабын.