Дойду Төрүт Сокуона хайдах ылыллыбытай?

 

Ити туһунан сүрүн докумуону оҥорууга кыттыбыт судаарыстыбаннай деятель Егор Ларионов сиһилии

 

Итинник үрдүк чиэскэ тиксибит Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин ХII, Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата, Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ Егор Ларионовы кытта көрсөн кэпсэтэ сырыттыбыт.

 

Конституция кириисиһин кэмигэр

 

— Егор Михайлович, дойдуга Российскай Федерация саҥа Конституциятын ылыныы туһунан боппуруос хайдах быһыылаахтык көтөҕүллүбүтэй?

— Биллэрин курдук, ааспыт нэдиэлэҕэ дойду саҥа Конституцията ылыллыбыта 25 сылын бэлиэтээтибит. Ити туһунан киин, өрөспүүбүлүкэ бэчээттэригэр, телевидениеҕэ сырдатылынна уонна сырдатыллар. Манна Төрүт Сокуон саамай сөптөөх, тоҕоостоох кэмҥэ ылыллыбытын, кини ханнык кыһалҕалары быһаара сылдьарын, дойду салгыы хайа суолу-ииһи тутуһан сайдыан сөптөөҕүн туһунан судаарыстыбаннай, политическай таһымнаахтык суруйуу, этии үгүс.

Ол гынан баран бу Конституция хайдах быһыылаахтык ылыллыбытын, ханнык проблемалары таарыйбытын, ханнык бириинсиптээх боппуруостарга субъектар бэрэстэбиитэллэрэ, анал хамыыһыйалар үлэлээбиттэрин-хамсаабыттарын туһунан боппуруос таарыллыбатаҕын, суоҕун кэриэтэ. Историяны эдэр дьон, ыччат билиэхтэрин-көрүөхтэрин наадалаах.

1991 сыллаахха, Сэбиэскэй Союз ыһыллыбытын кэнниттэн, уопсастыбаҕа дойду инникитин хайдах сайдыахтааҕын туһунан боппуруос олус күүскэ турбута. Саҥа президент былааһа урукку Конституцияны уларыт да уларыт буолар олус уустук, конституционнай кириисис кэмэ этэ. 1992 сылтан саҕалаан, дойдуга саҥа Төрүт Сокуон наадатын туһунан кэпсэтии, дьүүллэһии олус күүскэ барбыта.

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутаттара, өрөспүүбүлүкэ юристара Анатолий Антонов, Афанасий Илларионов, Валерий Прокопьев, Василий Власов, Анатолий Петраков, уо.д.а. араас таһымнаах мунньахтарга сылдьаммыт, тустаах боппуруоһу дьүүллэһэрбит, санаа атастаһарбыт. Онно, биллэн турар, дойдуга саҥа Конституция наадатын туһунан этии баһыйара.

Дьүүллэһиинэн эрэ муҥур­даммакка, Российскай Федерацияҕа Конституционнай хамыыһыйа талыллыбыта. Ити иһинэн үлэлиир хас да палаата баар буолбута. Ол курдук, регионнар бэрэстэбиитэллэрэ түмсэр субъектар, общественнай-политическай партиялар, о.д.а. түөрт улахан палааталара тэриллибитэ. Маны таһынан дойду Конституционнай хамыыһыйата оробуочай бөлөҕү тэрийбитэ. Бөлөххө Российскай Федерация бастыҥ юристара, учуонайдар, депутаттар киирбиттэрэ. Дойду Төрүт Сокуонун үлэтэ ити курдук саҕаламмыта.

 

Субъектар интэриэс­тэрин көмүскүүр өссө биир улахан суолталаах боппуруостарынан сиртэн хостонор баайы үллэстии боппуруоһа буолбута. Барылга киһи өйдөөбөт формулировкалары киллэрэ сатаабыттара. Сиртэн хостонор баайдаах регионнар бэрэстэбиитэллэрэ, бары биир бигэ позицияны тутус­пуппут.

 

 

 

Өрөспүүбүлүкэ интэриэһин көмүскүүр боломуочуйалаах

 

— Үөһэ этэн аһарбытым курдук, дойду Төрүт Сокуонун оҥорууга киһи эрэ барыта мээнэ тиксибэт, үрдүк чиэс, боломуочуйа буолар. Итиннэ хайдах кыттыыны ылбытыҥ туһунан ааҕааччыларга сиһилии билиһиннэр эрэ.

— 1993  сыллаахха өрөс­пүү­бүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтигэр  Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэтиттэн икки  боломуочуйалаах  бэрэстэбиитэли талан ыытар туһунан телеграмма кэлбит этэ. Ити бэрэстэбиитэллэр бастайааннай төрүккэ үлэлээннэр, оробуочай  бөлөххө  киириэх­тээхтэ­рэ. Оччолорго Үрдүкү Сэбиэккэ бэрэссэдээтэли солбуйааччынан үлэлиирим, сокуон-быраап боппуруостарыгар эппиэтинэһи сүгэрим.

Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтин депутаттара боломуочуйалаах бэрэстэбиитэллэринэн миигин уонна өрөспүүбүлүкэ прокурорунан үлэлээбит, депутаттаабыт, Конституционнай суут бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Петракову талбыттара. Ити туһунан анал уураах тахсыбыта.

Анатолий Дмитриевичтыын иккиэн Үрдүкү Сэбиэт таһаарбыт уураахтарын, бириинсиптээх балаһыанньаларын көрөн, ырытан, киин былааһы кытта тугу үлэлиэхтээхпитин быһаарсыбыппыт. Өрөспүүбүлүкэ интэриэһин көмүс­күүр улахан сорудах ыламмыт, Москваҕа айаннаабыппыт.

 

 

Чечняттан   ураты

 

— Егор Михайлович, оробуочай бөлөххө киирэҥҥит туох үлэни-хамнаһы ыыппыккытый?

— Ыам ыйыттан саҕалаан, алтынньыга  диэри  Дьокуускайтан ыйга  хастыыта эмэ Москваҕа тиийэммит, араас таһымнаах мунньахтарга кыттыыны ылбыппыт, дискуссияларга кыттыбыппыт. Ити саҕана, биллэрин курдук, Борис Ельцин дойду Президенинэн буолбута. Оттон Руслан Хасбулатовы Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара. Кинилэр иккиэн дойду Төрүт Сокуонун биир барылын оҥорор туһунан сүбэлэспиттэр этэ. Тустаах боппуруоһу тула депутаттар, бөдөҥ учуонайдар уонна субъект бэрэстэбиитэллэрэ санаа атастаспыттара, дьүүллэспиттэрэ.

Ити үлэҕэ Чечня өрөспүү­бүлүкэтиттэн ураты 88 регион барыта кыттыыны ылбыта. Оччолорго Чечнялар туспа судаарыстыба буолар өйдөрө-санаалара кыайа-хото сылдьар кэмнэрэ этэ. Үлэлииргэ наһаа уустуга. Сүүсчэкэ киһи мустан, куу-хаа буолара. Үлэ тэтимэ бытаан соҕуһа.

Конституционнай хамыыһыйа сэкирэтээринэн Олег Румянцев диэн эдэр киһини талбыттара. Биһиги, юрист идэлээх дьон, ханнык дойдуга хайдах Конституциялар баалларын билэрбит-көрөрбүт. Олег Румянцев АХШ уонна Германия Төрүт Сокуоннарын барылларын сүһэн ылан, онно тирэҕирэрэ. Кини урукку сэбиэскэй тутултан тугу да хаалларбакка, Россия демократическай судаарыстыба буолуохтаах диэн барылы бэлэмнээбит этэ. Сүрүннээн санаа атастаһыыта ити тула барбыта. Дойду Президенин дьаһалтата салгыы субъектары кытта хайдах үлэлииллэрин туһунан үгүстүк кэпсэтэрэ.

Татарстан, Башкортостан, Карелия, Коми өрөспүүбүлүкэлэрин, бөдөҥ уобаластартан бэрэстэбиитэллэр, күүстээх политиктар, юристар уонна биһиги дойду Төрүт Сокуонун барылын дьүүллэһиигэ актыыбынайдык кыттарбыт, күүстээхтик туруорсарбыт. Сорох этиилэрбитин өйөтөр этибит. Ол иһин практикаттан тэйэн хаалбыт сорох учуонайдар регионнар бэрэстэбиитэллэрин сөбүлээбэттэрэ. «Сүүрбэ мөлүйүөн киһи бүтүн дойдуну салайаары гынаҕыт дуо?» — диэччилэр кытта бааллара. Ити сүүрбэ мөлүйүөн диэн национальнай өрөспүүбүлүкэлэр олохтоохторун ааттыыллара. Араас киирсиилэр бааллара (күлэр).

 

Ельцин хамаандата прокуратураны Төрүт Сокуоҥҥа киллэримиэххэ диэн этиилээҕэ. Урукку революция иннинээҕи, ыраахтааҕылаах Россия кэмин курдук, юстиция министерствотыгар эбэтэр Үрдүкү суукка угар соруктаахтара. Оччоҕуна прокуратура суолтата, оруола олох мөлтөөн хаалар. 

 

Былаас былдьаһыытын түмүгэр

 

— Итинник бөдөҥ таһымнаах үлэҕэ араас өйдөнөн хаалар түгэннэр баар буолуохтаахтар, ахтан-санаан аас эрэ.

— Оннук. Дьүүллэһиигэ киирбит этиилэр учуоттананнар, дойду Конституциятын барыла баар буола түспүтэ. Итинник үлэлии-хамсыы сырыттахпытына, дойду Президенин Борис Ельцин уонна Российскай Федерация Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин Руслан Хасбулатов икки ардыларыгар сыһыан сүрдээҕин кытааппыта. Былаас былдьаһыыта, тыл тылга киирсибэт буолуу биллэн-көстөн барбыта. Биһиги толоруулаах былаас киэнин буолбакка, дойду Үрдүкү Сэбиэтин съезтэрин уураахтарын, депутаттар этиилэрин субъектар бэрэстэбиитэллэрэ толорорбут. Онон ити үлэҕэ хайдыһыы тахсыбыта.

Биир мунньахха президент Борис Ельцин: «Толоруулаах былаас, биһиги, Конституцияҕа бэйэбит барылбытын киллэрэбит», — диэн турбута. Онон икки барыл тула үлэлиир «чиэстэммиппит». Президент барылын биһиги, бары ытыктыыр киһибит бөдөҥ юрист Сергей Шахрай ылсан бэлэмнээбитэ. Барылы бэлэмнээһиҥҥэ биһигини Свердловскайдааҕы юридическай институкка үөрэппит, профессор, оччолорго конституционнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Сергей Алексеев уонна аатырбыт юрист, учуонай Анатолий Собчак кыттыыны ылбыттара.

 

 

Депутаттар  куорпустарын барыла   дьоһуна

 

— Егор Михайлович, эн тус көрүүгэр икки барылтан хайата дьоһун, ордук этэй?

— Президент бэлэмнээн киллэрбит саҥа барылынааҕар, үгүс өттүнэн депутаттар куорпустара оҥорбут барыла быдан дьоһуна. Биир барыл наһаа либеральнай хайысхалааҕа, дойду судаарыстыбаннай тутула, социальнай-экономическай балаһыанньата, туруга олох үчүгэй курдук суруллубут этэ. Оччолорго дойду туруга хантан үчүгэй буолуой?

«Тустаах либеральнай хайысхалаах дойду Конституциятын барыла олоххо киирдэҕинэ, уопсастыба ыһыллар туруктаах», — диэн субъектар бэрэстэбиитэллэрэ кириитикэлэһэрбит, киирсии бөҕө буоларбыт.

 

 

Өрөспүүбүлүкэбитигэр саҥа салалта кэллэ. Дойду Конституциятын сүрүн бириинсиптэригэр оло­ҕуран, бэйэбит Төрүт Сокуоммутун харыстаан, кинилэргэ өйөбүл, күүс-көмө буолуохтаахпыт. 

 

 

Үрүҥ   дьиэни ытыалааһын кэнниттэн

 

— Егор Михайлович, итинник үлэлии-хамсыы сырыттаххытына, Үрүҥ дьиэни ытыалааһын буолбута дии…

— Оннук, дойду Төрүт Сокуонун оҥорууга үлэлэһэ сырыттахпытына, Үрүҥ дьиэни тааҥканан ытыалааһын буолбута. Итинник аймалҕаҥҥа туох үлэтэ үлэ буолуой? Бары ыһыллан хаалбыппыт.

Российскай Федерация Үрдү­кү Сэбиэтэ үлэтин тохтоторго күһэллибитэ, былаас уларыйыыта буолбута. Төһө да уларыйыы буолбутун иһин, дойдуга Конституция наадата өтө көстөрө.

 

Бачыыҥка  туллан түһүүлээх

 

— Оробуочай бөлөх биир эмэ өйгө хатанан хаалар мунньаҕын туһунан ахтан ааһыаҥ буолаарай?

— Оробуочай бөлөх биир мунньаҕа бэрт айдааннаахтык барбыта. Бастаан икки барыл тула дакылаат оҥоһулунна. Ол кэнниттэн Руслан Хасбулатов тыл көрдөөтө. Киниэхэ Борис Ельцин тыл биэрбэтэ. Ол да үрдүнэн Хасбулатов харса суох трибунаҕа таҕыста. Трибунаҕа чугаһаан эрдэҕинэ, Ельцин телохранителлэрэ кинини тохтото сатаатылар. Аны Хасбулатов телохранителлэрэ кэлэннэр, киһилэригэр көмөлөстүлэр. Айдаан бөҕө буолла. Депутаттар Хасбулатовтарын көмүскээннэр ыһыы-хаһыы бөҕөлөр. Итиччэлээх  аймалҕан  тахсыбытыгар, Ельцин хайыаҕай, тыл биэрдэ.

Арай Хасбулатов трибунаҕа тахсыбытын кэнниттэн көрбүппүт,  президент олорор президиумун остуолун иннигэр бачыыҥка сытар эбит. Хапсыһыы кэмигэр кини атаҕын таҥаһа түһэн хаалбыт. Тыл-өс мааны киһи этэ. Ельцин барылын туох да ордубат гына, этэргэ дылы, түү мээчик курдук, эргитэ сылдьан кириитикэлээтэ. «Манна күүс өттүбүнэн хаалбаппын», — диэт, наһаа түргэнник бачыыҥкатын да ылбакка, тахсар ааны былдьаспыта. Кинини кытта тэҥҥэ, депутаттар бары тахсан баран хаалбыттара. Онон ити мунньахпыт ыһыллан хаалбыта.           

 

 

Үлэтэ   суох сырыттахпына

 

— Егор Михайлович, ол аймалҕан кэнниттэн дойду Төрүт Сокуонун барылын бэлэмнээһиҥҥэ үлэ хайдах салгыы ыытыллыбытай?

— Өрөспүүбүлүкэбитигэр эмиэ Үрдүкү Сэбиэт үлэтин тохтоппута, суох буолбута. Итини төрдүттэн утарбытым. Онон үлэтэ суох буолан хаалбытым. Дойдубар Намҥа тахсыбытым. Биир үтүө күн Москваттан «Петраковтаах Ларионовы оробуочай бөлөх боломуочуйалаах бэрэстэбиитэллэринэн киллэрэбит» диэн телеграмма тигинээн кэлбитэ. Биһигини үлэлээбэттэр диэннэр, атын киһини ыыта сылдьыбыттара.

Оччолорго үлэтэ да, техниката да суох киһи, милииссийэ массыынатын буламмын, Дьокуускайга киирэн, Москваҕа көппүтүм. Алтынньы ый этэ. Үрүҥ дьиэҕэ ытыалааһын кэнниттэн, аймалҕаннаах кэмҥэ дойдубут тэбэр сүрэҕэр тиийбиппит. Биһигини: «Онно-манна сылдьымаҥ», — диэн сэрэтии бөҕөлөр. Анатолий Петраковтуун «Россия» гостиницаҕа түспүппүт. Икки ыйы быһа тохтоло суох үлэлээбиппит. Тустаах боппуруоһунан Кремльгэ мунньах бөҕө буолара. Онно кыттыыны ыларбыт. Урукку бэлэмнэммит Конституция икки барылын ырытабыт, киирбит этиилэри дьүүллэһэбит. Биллэн турар, улахан үлэ барбыта.

Урукку сүүстэн тахса киһилээх оробуочай бөлөх оннугар, сүүрбэ түөрт чилиэннээх дьоҕус бөлөх тэриллибитэ. Бөлөҕү биллэр-көстөр судаарыстыбаннай деятель, Россия Президенин дьаһалтатын салайааччыта Сергей Филатов салайбыта. Урукку курдук айдааннаах буолбакка, үлэлииргэ дьыалабыай усулуобуйа тэриллибитэ.

 

Дойдуга оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго, орто уонна орто профессиональнай үөрэхтээһин босхо буолуохтааҕын туруорсан киллэртэрбиппит. Ити боппуруос тула күн бүгүнүгэр диэри мөккүөр барар. Төһө даҕаны дойду Конституциятыгар босхо үөрэх диэн сурулла сылдьарын үрдүнэн.

 

 

 

Субъектар интэриэстэрин көмүскүүр

 

— Оробуочай бөлөх су­бъектар интэриэстэрин көмүс­кээһиҥҥэ туох үлэни ыыппытай?

— Оробуочай бөлөх инникитин регионнар дьылҕалара хайдах буолуохтааҕын тула улахан үлэни ыыппытын бэлиэтиибин. Урукку икки барылга өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба буолаллар диэн ыйылла сылдьаллара. Саҥа тиэкиһи  ааҕан көрбүппүт, арай «судаарыстыба»  диэн тыл суох эбит. Дойду Конституциятын 5 ыстатыйатыгар «өрөспүүбүлүкэ» эрэ диэн сурулла сылдьара. «Өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба буолаллар» диэн этии Төрүт Сокуоҥҥа киллэриллиэхтээҕин туруорсубуппут. Өрөспүүбүлүкэлэр бэрэстэбиитэллэрэ, бары интэриэспит, санаабыт биирэ. Өр мөккүөр, санаа атастаһыытын кэнниттэн «судаарыстыба» диэн тылы скобка иһигэр киллэрбиттэрэ.

1990 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин ХII ыҥырыытын депутаттара  историяҕа  өйдөбүнньүк буолан хаалар, сүҥкэннээх политическай уонна судаарыстыбаннай суолталаах Саха Өрөспүүбүлүкэтин  суверенитетын туһунан Декларация ылыммыппыт. Ити декларацияҕа олоҕуран, 1992 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Төрүт Сокуоммут — Конституция бигэргэтиллибитэ. Эмиэ бу сыл кулун тутар 31 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Российскай Федерация тэҥ бырааптаах субъегын быһыытынан Федеративнай дуогабарга илии баттаспыта. Ити бөдөҥ историческай суолталаах судаарыстыбаннай-политическай докумуоннарга «судаарыстыба» диэн тыл сурулла сылдьара.

Бурятия өрөспүүбүлүкэтин уонна Тула уобалаһын бэрэстэбиитэллэрэ дискуссияларга актыыбынайа суохтара. Ол эрээри кинилэр биһиги этиилэрбитин, туруорсууларбытын өйүүллэрэ.

Субъектар интэриэстэрин көмүскүүр өссө биир улахан суолталаах боппуруоһунан сиртэн хостонор баайы үллэстии буолбута. Барылга киһи өйдөөбөт формулировкалары киллэрэ сатаабыттара. Сиртэн хостонор баайдаах регионнар бэрэстэбиитэллэрэ, бары биир бигэ позицияны тутуспуппут. Тыҥааһыннаах киирсии түмүгэр, Конституция 9 ыстатыйатыгар сир уонна сиртэн хостонор баай-дуол миэстэтигэр олорор норуот бас билиитигэр, кинилэр дьаһалларыгар бааллар, судаарыстыба өттүттэн көмүскэллээх буолуохтаахтар диэн суруллубута. Тустаах ыстатыйа баар буолан, өр кэм устата субъектар этиилэрэ учоттанар, дуогабар түһэрсэр, киин былааһы кытта тэҥҥэ үлэлиир усулуобуйалара, балаһыанньалара үөскээбитэ. Кэлиҥҥи кэмҥэ биһигиттэн ыйыппакка эрэ, кэтэх өттүттэн баайы-дуолу дьаһайар балаһыанньа үөскээбитэ.

Итилэри таһынан биһиги Федеративнай дуогабары дойду Төрүт Сокуонугар туспа салаа быһыытынан киллэрэр туһунан эппиппит. Бу этиибит улахан мөккүөрэ суох өйөммүтэ. Федеративнай дуогабарга сир баайын туһунан сиһилии суруллар. Тустаах боппуруос салаа быһыытынан сүрүн докумуоҥҥа киирдэҕинэ, конституционнай принцип буолан хаалыахтааҕа.

Тустаах боппуруос бэйэтэ туспа остуоруйалаах. Дойду Төрүт Сокуонун барылын тула санаа атастаһыыта түмүктэнэн,  конституционнай хамыыһыйа сөбүлэҥин биэрэн, Кремль дыбарыаһыгар улахан мунньах буолбута. Онно өрөспүүбүлүкэбит Президенэ Михаил Николаев, Климент Иванов, Анатолий Петраков уонна мин буоламмыт кыттыыны ылбыппыт. Онно дойду Президенэ Борис Ельцин тыл эппитэ. Оробуочай бөлөх чилиэннэригэр махтанна уонна Федеративнай дуогабары Конституцияҕа туспа салаа быһыытынан киллэрбэт гына сүбэлэстибит диэтэ. Ити кэнниттэн саала иһэ суугунаһа түстэ. Этиибитин эрдэ ылыннарбыт субъектар бэрэстэбиитэллэрэ айманныбыт. Тыл этээрибин илиибин өрө көтөхтүм. Онуоха Михаил Ефимович: «Билигин аахсан туһата суох», — диэн  тохтотто.  Ельциммит көхсүн көрдөрөн, мунньахтан тахсан баран хаалбыта. Онон, этэргэ дылы, ытаан-ыллаан да туһа суоҕа. Инньэ гынан Федеративнай дуогабар Конституцияҕа туспа салаа быһыытынан кыайан киирбэтэҕэ.

 

 

Прокуратура туһунан ыстатыйаны бэлэмнээбиппит

 

— Егор Михайлович, итилэри таһынан өссө ханнык мөккүөрдээх боппуруостар баалларай?

— Валентин Степанков диэн Россия бастакы генеральнай прокурора баара уонна Конституционнай суут бэрэссэдээтэлэ Валерий Зорькин Ельцин Үрдүкү Сэбиэти тохтотор, реформалааһын туһунан дьаһалларын төрдүттэн утарбыттара. Онон, итинтэн сылтаан, Ельцин хамаандата прокуратураны Төрүт Сокуоҥҥа киллэримиэххэ диэн этиилээҕэ. Урукку революция иннинээҕи, ыраахтааҕылаах Россия кэмин курдук, юстиция министерствотыгар эбэтэр Үрдүкү суукка угар соруктаахтара. Оччоҕуна прокуратура суолтата, оруола олох мөлтөөн хаалар. Итини боростуой норуот билбэт.

Оттон оччолорго прокуратура сокуоннарга олоҕуран, Россия да, регионнар да интэриэстэрин көрөр, көмүскүүр суос-соҕотох уорган буолар. Маны таһынан нэһилиэнньэҕэ саамай чугаһа. Кини кыһалҕаларын быһаарара. Оччолорго кини курдук хонтуруоллуур, бэрэбиэркэлиир функциялаах уорган диэн суоҕа. Биһиги итини төрдүттэн утарбыппыт, бойкоттаан, кворуму таһаарымаары, мунньахтартан тахсыталаан барарбыт. Биир дойдулааҕым Анатолий Петраков бэйэтэ прокурор буолан, тустаах боппуруоска кыһыйан-абаран туран киирсибитэ.

Мунньахха биһиги аттыбытыгар дойду Үрдүкү суутун бэрэссэдээтэлэ уонна юстиция миниистирэ, институкка учууталым, Борис Ельциҥҥэ сүбэһитинэн үлэлээбит Вениамин Яковлев олорбуттара. Кини Саха сиригэр юридическай оскуола дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта. Анатолий Дмитриевич Петраковпут, бөдөҥ-садаҥ баҕайы киһи, кыһыйан-абаран, илиитинэн далбаатыыра. Биһиги кыра баҕайы дьон, охсуллумаары ньыкыс гынан биэрэрбит. Сынньалаҥҥа тахсаммыт күлсэрбит.

Генеральнай прокурор сол­буйаач­чыта салайааччылаах биэс киһилээх хамыыһыйа кэлэн, дискуссияҕа кыттыыны ылбыттара. Тустаах боппуруоһу өйдөөбөт дьону тылларын ылыннарбыттара.

Анатолий Петраковтуун проку­ратураҕа сыһыаннаах ыстатыйаны суруйан бэлэмнээбиппит. Биэс пууну бэлэмнээбиппититтэн, билигин Конституцияҕа икки пууна баар. Ити улахан ситиһии, кыайыы дии саныыбын.

Биһиги саамай прокурору анааһыҥҥа аан бастаан субъект сөбүлэҥэ баар буолуохтаах, ол кэнниттэн президент Ыйааҕа тахсыахтаах диэн туруорсубуппут. Урукку өттүгэр итинник нуорма суоҕа.

Дойдуга оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго, орто уонна орто профессиональнай үөрэхтээһин босхо буолуохтааҕын туруорсан киллэртэрбиппит. Ити боппуруос тула күн бүгүнүгэр диэри мөккүөр барар. Төһө даҕаны дойду Конституциятыгар босхо үөрэх диэн сурулла сылдьарын үрдүнэн. Төрөөбүт тыл тула эмиэ мөккүһэллэр. Россия Төрүт Сокуонун 68 ыстатыйатын үһүс пуунугар: «Российская Федерация гарантирует всем ее народам право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития» диэн ийэ тыллары харыстааһын уонна сайыннарыы туһунан чуолкайдык сурулла сылдьарын үрдүнэн. Дьиҥэ, Конституцияҕа боппуруос киирдэ эрэ, ханнык да мөккүөр суох буолуохтаах.

— Кэпсэтиибит түмүгэр тугу этиэҥ этэй?

— Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор киһи 25 сыл анараа өттүгэр дойду сүрүн докумуонун оҥорууга үлэлээбит үлэбин олус күндүтүк саныыбын. Сорохтор билиҥҥи дойду Конституцията бүтүннүү эрэдээксийэлэниэхтээҕин туһунан этэллэр. Ону тус бэйэм утарабын. Билигин үлэлии турар дойду Төрүт Сокуона сүрүннээн сөптөөх дии саныыбын. Биллэн турар, кэккэ боппуруостарга  уларыйыылар киириэхтээхтэр. Ол гынан баран ити уларыйыылар субъектары кытта сүбэлэһии, сөбүлэҥ кэнниттэн ылыллыахтаахтар. Юристар Конституция хаһан эрэ уларыйыахтааҕын билэбит. Ол эрээри дойду Төрүт Сокуонун «Конституционнай тутул төрдө» диэн бастакы, «Гражданин бырааптарын уонна көҥүллэрин туһунан» диэн иккис баһын уонна тохсус баһы ыллыҥ да кыайан уларыппаккын, юридическай механизмнары  Оробуочай бөлөх оннук толкуйдаан, барылы оҥорбута. РЛДП лидерэ Владимир Жириновскай Америка систиэмэтин курдук, өрөспүүбүлүкэлэр, төрүт сирдэр эҥин диэн суох буолуохтаахтар, дойдуга 30 субъект эрэ баар буолуохтаах диэн мэлдьи араатардыыр. Судаарыстыбабыт суох буоллаҕына эрэ, итинник суолга үктэниэхтээхпит. Дойду Конституциятын бастакы баһыгар «судаарыстыба» диэн сурулла сылдьар. Итини ылан быраҕан кэбиһэллэрэ уустуктардаах. Бастатан туран, конституционнай мунньах, оробуо­чай бөлөхтөр тэриллиэхтээхтэр. Эмиэ улахан дискуссия ыытыллан, этиилэр бэлэмнэнэн, Федеральнай Мунньахха киллэриллиэхтээхтэр. Ити бэрт уустук процедура буолар.

Ити курдук, дойду Конституцията референдум түмүгүнэн ылыллыбыта. 1993 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн быыбара буолбута. Дойдум дьонун көрдөһүүтүнэн ити быыбарга кыттыыны ылбытым. Кистэл буолбатах, миигин утары үлэ бөҕө барбыта. Ол үрдүнэн быыбардааччыларым 86% куоластарын биэрбиттэрэ. Маны таһынан депутаттар 100% куоластааннар, Өрөспүүбүлүкэ палаататын бэрэссэдээтэлэ буолбутум. Онон ити 1993 сылы олоҕум биир саамай өйдөнөн хаалар күндү кэрдиис кэминэн ааҕабын.

Биллэн турар, тустаах Конституция барыта үчүгэй, эриэ-дэхси буолбатах. Итэҕэс-быһаҕас баар. Ону этиллибэт. Билигин дойду туруктаах буолуон наада. Өрөспүүбүлүкэбитигэр саҥа салалта кэллэ. Дойду Конституциятын сүрүн бириинсиптэригэр олоҕуран, бэйэбит Төрүт Сокуоммутун харыстаан, кинилэргэ өйөбүл, күүс-көмө буолуохтаахпыт.

— Егор Михайлович, сиһилии кэпсээниҥ иһин махтанабын.

 

Кэпсэттэ Людмила НОГОВИЦЫНА.