Тыа сирин сайдыыта — сомоҕолоһууга

Тыа сирэ — сахабыт норуотун ытык биһигэ. Тыа сирин сайдыытын таһыма өрөспүүбүлүкэ сайдыытын таһымын дьэҥкэтик көрдөрөр. Сайдыы, бастатан туран, өй-санаа сайдыытыттан, биир сүбэ тэриллиититтэн, түмсүү дьоһун буолуутуттан, сомоҕолоһууга көх баар буоларыттан олус тутулуктаах. Онно былаас уонна уопсастыба биир сомоҕо буолар сүбэтэ тирээн турар кыһалҕалары эрэ быһаарарга буолбакка, инники сайдыыга дьоһуннук хардыылыыр туһугар тэриллиэхтээх. Ил Дархан Айсен Сергеевич быйылгы тус этиилэригэр Сомоҕолоһуу сылын сүрүн соруктарын толорууга олохтоох бэйэни салайыныы дьаһалталарын, дьокутааттарын көхтөөхтүк кытталларыгар ыҥырбыта.

Чурапчы  улууһун  баһылыга  Андрей Ноговицын өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэриллэр үлэ-хамнас миэстэтигэр өссө тэтимирэрин туһугар улууска эмиэ “Сомоҕолоһуу сылын” биллэрбитэ. Хайысхаларынан туһаайыллан сүбэлэ­һиилэр тэриллэн сыл соруктара торумнаммыттара. Улахан суолта патриотическай өй-санаа туруктаах буолуутугар, оҥорон таһаарыы эйгэтигэр саҥаны киллэриигэ,  култуура уонна духуобунас уопсай таһыма үрдүүрүгэр ууруллар. Ону таһынан күннэтэ, сыллата ыытыллар тэрээһиннэр Сомоҕолоһуу сылыгар ураты таһымнаахтык тэрил­лиэхтээхтэрин чопчу бэлиэтиибит. Ол эбэтэр дьон бэйэтин баҕа санаатын иһитиннэрэн, сайдыыга туһулаан тус кылаатын киллэрсиитигэр улахан үлэ барыахтаах. Тыа сирин сайдыыта түмсүүттэн, сомоҕолоһууттан тирэх ылара баар суол. Ол, холобур, Чурапчы улууһугар кооперация сайдыытыгар чопчу көстөр.

Улууска Сомоҕолоһуу сылын бастакы дьаһалларын улуус дьокутааттара саҕалаатылар. Ол курдук нэһилиэктэрбит дьокутааттарын ыҥыран улахан семинар тэрийдибит. Маннык дьаһал кэнники сылларга ыытылла илигэ. Нэһилиэктэргэ баар норуот талбыт итэҕэллээх дьоно мустан олорон Ил Түмэн аппараатын уонна Бырабыыталыстыба бэйэни салайыныыга департаменын эппиэттээх үлэһиттэрин сүбэлэрин иһиттилэр, ыйытыылары биэрэн тута хоруйдары ыллылар. Тыа сиригэр баар кыһалҕалары, бириэмэ кылгас да буоллар, балачча хото кэпсэттибит.

Улуус баһылыга Андрей Ноговицын семинар үлэтэ сокуоннарга, ирдэбиллэргэ билиини хаҥатыыга сөпкө туһуланарын ыйан туран улуус уонна нэһилиэк дьокутааттарын Сэбиэттэрэ бииргэ үлэлээһиннэриттэн инники сайдыыбыт эмиэ улахан тутулуктааҕын бэлиэтээтэ. Кини билиҥҥи балысхан  сайдыы тэтимнээх үйэтигэр ким түмсүүлээх, ким биир сомоҕо улахан сүбэлээх куруук ситиһиилээх буоларын ыйда. Ил Дархан соруктарыгар сомоҕолоһууга улахан болҕомто ууруллара саамай сөптөөҕүн уонна уопсай үлэҕэ уопсастыба көмөтө улаханнык ирдэнэрин бэлиэтээн, дьокутааттарга эрэнэрин эттэ. Хайысхалар аайы сомоҕолоһуу тэриллэн сылбыт сүрүн тэрээһиннэрэ, улахан ирдэбиллээх үлэлэрэ ситиһиилээх буолалларыгар баҕа санаатын тириэртэ.

Кэпсэтии, ырытыы кэмигэр нэһилиэк баһылыктара, бастатан туран, бэйэни салайыныы боломуочуйаларыгар тохтоон санааларын үллэһиннилэр. Ол курдук үгүс өттүгэр үбүлэммэт боломуочуйалар бааллара уопсай үлэҕэ көдьүүс биэрбэтин ыйдылар. Холобура, терроризмы утары үлэ улуус дьаһалтатын боломуочуйаларын хатылыыра биллэр, ону таһынан ирдэбиллэрэ кытаанах буолан,  нэһилиэк бюджетыгар эбии ноҕурууска оҥорон эрэйдиир түгэннэрдээх. Ол быыһыгар үгүс элбэх ыстараап, дьүүллэнии төрдө буолан аралдьытара элбэх.

Салгыы нэһилиэк баһылыктара үбүлээһин хайысхатын ырытан этии­лэри оҥордулар. Олохтоохтор ахсааннарынан үбүлээһин методикатын итэҕэс өрүтүн ыйан, бу хайысхаҕа ураты болҕомтолоох сыһыан баар буоларын туруорустулар. Нэһилиэктэр аайы дьон олоҕо тупсуутугар туһуланан үбүлээһин тэриллиэхтээҕин ыйдылар. Модельнай үбүлээһин киириититтэн аҕыйах ахсааннаах нэһилиэктэр улаханнык оҕустарар балаһыанньалара баарын чопчу эттилэр.

Кытаанах нэһилиэгин баһылыга, дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Егор Потапов нэһилиэгэр оҕолор биэс араас сиринэн үөрэнэ сылдьалларын ыйан, саҥа оскуола тутуута түргэтииригэр баҕа санаатын иһитиннэрдэ.  Улуу суруйааччы В.С.Яковлев – Далан аатын сүгэр оскуола коллектива, төрөппүттэрэ, чуолаан үөрэнээччи оҕолоро уустук балаһыанньаҕа да сырытталлар, эрэллэрин сүтэрбэккэ үөрэх уонна кылааһы таһынан үлэ хайысхаларынан улуус, республика таһымыгар ситиһиилэрэ үтүөтүк бэлиэтэнэллэр.

Сокуону оҥорууга, көннөрүүгэ тыа сириттэн этиилэр киириилэрин ситиһии туһунан кэпсэтиигэ, түмсүүлээх үлэни тэрийии өттө бэлиэтэннэ. Манна улуус дьокутааттара, нэһилиэк баһылыктара, нэһилиэктэр Сэбиэттэрин дьокутааттара уонна актыыба бииргэ үлэлиир соруктаахтарын ыйдылар. Холобура, семинар кэпсэтиилэриттэн туораан этэр буоллахха, бу олоххо киирэн эрэр “Меркурий” бырагыраама охсуулаах өттө тыа сирин боростуой сүөһү иитээччитин чопчу хаарыйар. Ый аайы үүт аналиһыгар төлүүр харчы балачча улаханын ыйар тоҕоостоох. Ол курдук биһиэхэ биир үүт туттарар кэтэх хаһаайыстыба ыам кэмин устата ый аайы 1400 солкуобай курдугу төлүөхтээх. Ону таһынан хас сүөһүтүн ахсын атын анализтарга, сэрэтэр быһыыларга, эмигэр-томугар добуоччу сууманы төлүүр. Тыа киһитэ үүт туттаран ииттинэн олорор буоллаҕа. Онон сүөһү иитээччини күөмчүлүүр өттө улаатан тахсар балаһыанньата үөскээн эрэрин ыйар тоҕоостоох. Дьоммут сүөһү көрөртөн, үүт туттарартан акаастанан бардахтарына, аҕыйах сылынан  иитэр сүөһүбүт ахсаана аҕыйыыр кутталлаах. Дьэ ол уустук балаһыанньаҕа киллэрэрэ чуолкай. Дьон билигин ветеринарнай сулууспа өҥөлөрүн сыаната олус ыараханын сөпкө бэлиэтииллэр. Манна туох эрэ көдьүүстээх үлэ барара буоллар диэн санааны тыа сирин дьоно бары этэллэр. Сокуоҥҥа бу чааһыгар уларытыы, эбии киллэрии баар буолуон сөп диэн ыйабыт.

Семинарбытыгар сокуон ирдэ­биллэрин сырдатыы олус толорутук оҥоһулунна. Дьокутааттар дохуоттарын туһунан декларацияларын түһэрии соруктара туралларын чопчу ыйан, сүбэлээн эттилэр. Дьокутаат статуһун үрдэтэр үлэ ахтыллан ааста. Ол курдук сокуоҥҥа ханнык бырааптар бааллара семинарга чопчу этилиннэ. Нэһилиэктэргэ ыытыллар сессияларга тохтоон ырытыы оҥоһулунна. Манна сессиялар хайаан даҕаны тэриллэн ыытыллыыларыгар нэһилиэктэр баһылыктара эппиэтинэстээхтик уонна айымньылаахтык сыһыаннаһалларыгар сүбэлээтилэр. Дьокутааттар бэйэлэрин бырааптарын туһанан, сессиялар кэмигэр ыытыллыыларыгар эмиэ үлэлэһиэхтээхтэрин туһунан эттилэр.

Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Петр Гоголев улуустары уонна чуолаан уопсастыбаннаһы кытта бииргэ үлэлэһиигэ улахан болҕомто уурара кэскиллээх дьыала буолар. Ол үлэ чэрчитинэн биһиги семинарбытын тэрийиигэ Ил Түмэнтэн кэлэн үлэлээбиттэрэ уопсай үлэбит таһымнааҕын көрдөрдө. Биһиги ыҥырыыбытын ылынан семинар ыытарбытыгар көмөлөспүт Ил Түмэн аппараатын тыа сирин дьокутааттарын кытта үлэни сүрүннэһэр олус наадалаах отдел салайааччытыгар Георгий Ивановка, бэйэни салайыныы боппуруостарыгар сис кэмитиэт сүрүн референигэр Семен Григорьевка, Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын бэйэни салайыныы департаменын сүрүн референигэр Яков Дмитриевка, коррупцияны уонна атын быраабы кэһиини сэрэтэр управление консультаныгар Матвей Гаврильевка, Чурапчы улууһун прокурорун көмөлөһөөччүтүгэр Егор Павловка махтанабыт. Семинар кыттыылаахтара элбэҕи билбиттэрин, туһаммыттарын, маннык тэрээһин тыа сиригэр миэстэтигэр ыытыллара олус көдьүүстээх эрэ буоларын астына бэлиэтээтилэр.

Улуус Сэбиэтин дьокутааттара быйыл нэһилиэктэргэ элбэхтэ сылдьан дьонтон этиилэри хомуйан, кэккэ боппуруостарга сүбэлэһэн, ырытыһан үлэлииргэ улахан былаан ылыммыппыт. Ол чэрчитинэн кулун тутарга нэһилиэк дьокутааттара кыттыылаах “төгүрүк остуол” тэрийэр былааннаахпыт. Ил Түмэн сис кэмитиэттэрин кытта туһааннаах боппуруостар үөскээтэхтэринэ, анал делегация тэрийэн Дьокуускайга киирэн үлэлэһэр санаа баар. Онно Ил Түмэн дьокутааттара утары кэлиэхтэрэ, бииргэ үлэлэһии тэриллиэҕэ диэн улаханнык эрэнэбит.

Сахабыт сирин Парламенын иһинэн үлэлиир “Ил Түмэн” хаһыат ааҕаач­чыларыгар өрөспүүбүлүкэбит сайдарыгар түмсүүлээх үлэни көрдө­рүөҕүҥ диэн сомоҕолоһорго ыҥырабыт.

“Ил Түмэн” хаһыаты ааҕыҥ, хаһыакка суруйуҥ уонна сурутуҥ!

  Афанасий Захаров,

“Чурапчы улууһа (оройуона)” МТ

дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ