Норуотун аатын ааттатан

Аан дойду чулуу хомусчуттарын ахсааннарыгар киирсэр Испиридиэн Сысыыгын аата-суола Саха сиригэр киэҥник иһиллэр-биллэр киһи. Испиридиэн хомусчут быһыытынан улахан сыанаҕа тахсыбыта быйыл 50 сыла буолбут. Биир киһи олоҕор мыыныыта суох айымньылаах уһун суол диэххэ наада.

Талаан бэйэтэ тыллыыта

Испиридиэн Испиридиэнэбис хомус тардар ускуустубатын билигин сахатын дьонунааҕар, арааһа, араас омук дойдуларын олохтоохторо ордук чаастатык көрөр уонна истэр буолуохтаахтар. Ол курдук, кини 1997 сылтан саҕалаан, омук дойдуларыгар бастайааннай кэнсиэрдиир. Оттон Дьобуруопаҕа, Дьоппуонньаҕа, АХШ-ка, Монгуолуйаҕа сылга иккилиитэ тахсыталыыр. Чулуу маастар, Хомусчуттар аан дойдутааҕы уопсастыбаларын бырабылыанньатын чилиэнэ. Хомус Уйбаан, Альбина Дегтярева, Ким Борисов эмиэ бу бырабылыанньа чилиэннэринэн буолаллар.

Ол да буоллар, Испиридиэн хомуһунан айаҕын ииттинэн сылдьар киһи буолбатах. Бокуруоскай куорат 1№-дээх орто оскуолатыгар 1973 сылтан, ол иһигэр 1991 сылтан дириэктэринэн күн бүгүнүгэр диэри үлэлии сылдьар. Оскуолалара куоракка сахалыы үөрэтиилээх соҕотох кыһа буолар. Бокуруоскай, оччоттон баччаҕа диэритин, нууччалыы күүстээх тартарыылаах эйгэлээх, интэрэнэссинээлинэй дэнэр куоратынан биллэр. Ол бэйэлээх куорат, бастакы нүөмэрдээх оскуолата тыаһа-сыма суох сахалыы үөрэтиигэ көһөн хаалыытыгар, үөрэтэр кыһа дириэктэрин ханнык эрэ «аньыыта-харата» баар буо­­луохтаах диэн «уорбалыы» саныыбын.

Бу суруксуттуурбар, көх­сүбүнэн бүтэйдии сэрэйэн олоробун, бэрт бэйэлээх бэтиэхэлээх саха киһитэ: «Ол Сысыыгыннара диэн, сахатын дьонуттан тэйбитэ ырааппыт, омуктары көччүтэн, олоҕун оҥосторго туруммут киһи эбит буолбат дуо», — диирин уонна уоһун уһугар үөннээх мичээрин кистиирин.

Испиридиэн Испиридиэ­нэбиһи кытта салгыы кэпсэтиибэр булгуччу ити боппуруоһу таарыйыам. Өрүкүйэр уохтара харыы быһыытыйбыт икки аҕам саастаах дьон, аргыый наллаан кэпсэтиилэрэ буоларынан, бастаан барыта саас-сааһынан саҕаланнын.

— Эн биһикки билсибиппит син балачча ырааттаҕа дии. Учуутал, дириэктэр киһини сулумах ааккынан эрэ ыҥыра олордохпуна, дьон-сэргэ, баҕар, сүөргүлүү саныа. Оттон сырыы аайы сиэллээн-кутуруктаан, толору ааттаан ыҥырдахпына, аны мин илиим нукаай буолан хаалыа. Нууччалардыы табыгастаах баҕайытык «Спи-Спи» диэххэ сөп этэ… Чэ, судургутук сахалыы Испиридиэн диэтэхпинэ, санааҕар туппат инигин?

— Ээ, туох диэтэҥий, ама, төрөөбүт төрүт аатыттан өһүргэнэр киһи баар буолуо дуо?

— Дьэ эрэ, ол 50 сыллааҕыта хайдах этэй? Уопсайынан, хомуска хас саастааххар сыстыбыккыный?

— Уон саастаахпыттан хомуска сыстан барбытым, Тоҕо туохтан сэдиптээн сыстыбыппын бу диэн өйдөөбөппүн. Дьиэбэр ким эмэ хомуһу тардарын эмиэ өйдөөбөппүн. Мин оҕо эрдэхпинэ, тыа сиригэр хомуһунан күргүөмнээн үлүһүйүү диэн суоҕа. Олохтоох кэнсиэргэ биир эмит сааһыра барбыт дьахтар тардар буолара. Онно даҕаны сөҕүү-махтайыы, хомуска умсугуйуу баарын өйдөөбөппүн. Аатырар хомус ууһа Амынньыкы биһиги нэһилиэк киһитэ. Оччо идэтийбит уонна аатырбыт уустаах нэһилиэк, маассабайдык да буолбатар, тиһигин быспакка биирдиилээн булгуччу хомуһу сакаастаан оҕустарар дьонноох буолуохтаах. Оннук буолла даҕаны, нэһилиэкпитигэр хомуһу тардар сахалыы үгэс отой сүтэн, быстан хаалбатаҕа чахчы. Боруоста, биһиги, оҕолор, аахайбат буолуохтаахпыт. Дьокуускай араадьыйатынан бэриллэр кэнсиэртэргэ, кэмиттэн кэмигэр хомус дьүрүһүйэр буолара. Ол онно чөрбөс гынан, тохтор көмүс тыаһыгар умсугуйан истэн олорор буоларым.

Күннэтэ киирэ-тахса турар ыалбыт, физика учуутала Вацлав Афанасьевич Марков, ол интэриэспин, бука, бэлиэтии көрдөҕө буолуо, бэйэтэ хомуһу тардыбат эрээри, миигин хомуска көҕүлээн, умсугутан барбыта. Хомуһу тардыбат киһи,  көрдөрөн үөрэппэт буоллаҕа, хомус туһунан кэпсээн умсугутара. Ийэбэр Амынньыкы охсубут эргэ хомуһа баара. Ону ылан, бэйэм билэрбинэн охсон дардырҕата сылдьар буолбутум. Уон сааспыттан оскуола уонна нэһилиэк кэнсиэртэригэр хомуһу тардан кыттар буолбутум. Оччолорго аармыйаҕа сулууспалаан кэлбит убайым Өлөксөй, Амынньыкы охсубут хомуһун бэлэхтээн сүрдүк үөрдэн турардаах.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ол 50 сыллааҕыта

1969 сыллаахха СГУ физмат факультетын 2 кууруһун устудьуонабын. Бу сыл ССРС самодеятельнай айар кэлэктииптэрин тэлэбиидэнньэнэн бэстибээллэрэ бастаан зоналарынан арахсан ыытыллыбыттара. Дальнай Восток уонна Сибиир зонатын көрүүтэ Хабаровскайга тэриллибитэ. Ол иннинэ, Москубаттан манна биһиэхэ тэлэбиидэнньэлэр кэлэннэр, устуу оҥорбуттара. Онно «Эркээни эдэр сааһа» (сал. Василиса Романова), Намтан «Ньургуһун» эдэр ыччат үҥкүү ансаамбыллара уһуллубуттара. Түмүккэ, мин соҕотохтуу талылламмын Хабаровскайга барар буолбутум.

Үнүбэрсиэккэ киирэн баран, хомуспар эмиэ сүнньүнэн бэйэм бэйэбэр дьарыктана сылдьыбытым. Атын факультеттарга хомуһунан дьарыктанар оҕолор син бааллара эрээри, түмэр бас-көс киһитэ суох буоланнар, бииргэ түмсэн дьарыктаныы суох этэ. Ол Хабаровскайга барыам иннинэ, бастаан факультетым, онтон үнүбэрсиэт түмүк кэнсиэртэрин түмүктэринэн талыллыбытым.

Хабаровскайга ыытыллыбыт зона­тааҕы тиһэх кэнсиэргэ айылҕа силигилээн турар көстүүтүн, көтөр бииһин ууһун дьырылас ырыатын, үрүччэ уутун кылыгырас тыаһын-ууһун, оҕо аймах күйгүөрүн, норуот матыыптарын тутатына айан хомуска тардан иһитиннэрбитим. Тэлэбиидэнньэ Бүтүн Сойуустааҕы бэстибээлин лауреата аакка тиксибитим. Тыва, бүрээт, хакаас ыччаттарын кытта чугастык билсибитим.

Ааспыт үйэ 60-нус сылларын ортолорун диэки СГУ-га «Алгыс» хомус ансаамбыла тэриллэ сылдьыбыт. Оччолорго устудьуон Иван Алексеев (кэлин Хомус Уйбаан.— П.И.)) салайан үлэлэппит. Устудьуон ансаамбыла буолан, састааба уларыйа турар эбит. Иван Алексеев үөрэҕин бүтэрэн, Нөмүгүгэ учууталынан ананар. Ансаамбыл дьарыга тохтоон хаалбыт кэмигэр мин түбэспиппин. 70-с сыллар ортолоругар, Иван Егорович куоракка үлэлии, олохсуйа киириэҕиттэн, «Алгыс» ансаамбыл дьарыга уонна үлэтэ хаттаан саҕаланар.

Төһө да Иван Егоровичка сирэй бэйэтигэр дьарыктамматаҕым иһин, мин кинини хомуска бэйэм учууталбынан, өссө хомус эйгэтигэр, ханнык да мөккүөрэ суох, соҕотох кэриэтэ аптарытыатынан билинэбин. Дойдубар оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, Иван Егорович араадьыйаҕа хомус тардар түгэнигэр түбэстэрбин эрэ, адьас айахпын атан олорон ураты болҕомтолоохтук истэрим. Кини сыанаҕа турарын, тарбахтара хайдах хамсыылларын, дорҕооннору айан таһаарар уратытын, оннооҕор сирэйин-хараҕын санаабар оҥорон, ойуулаан көрөбүн. Уонна, уһулуччулаах хомусчуту ол бэйэбэр оҥорон көрбүппүттэн, сүрдээҕин үөрэн, дьэгдьийэн кэлэбин. Билигин хас эмэ уонунан ахсааннаах дойдуларга сылдьыталаан, тыһыынчанан ахсааннаах араас хомусчуттары көрөн уонна истэн, оттон бэйэм сааһыран бараммын, Иван Егорович Алексеевы хомуска сахалыы тардыы эталонынан ааҕар санаам өссө күүһүрэр.

Улахан сыаналарга, тас дойдуларга

— 50 сыл устата Сахаҥ сирин таһынан, үтүмэн элбэх публикаҕа, арааһынай ауди­торияҕа бэйэҥ ускуустубаҕын кэччэйбэккэ көрдөрөн-иһитиннэрэн кэллэҕиҥ дии.

— Дьэ, кырдьык, аҕыйаҕа суох буолуохтаах. Сэбиэскэй тутул саҕана бырааттыы өрөспүүбүлүкэлэри кытта хардарыта култуура, ускуустуба уонна литэрэтиирэ күннэрэ ыытыллар буолаллара. Ону таһынан, Москубаҕа, оччотооҕу аарыма Сэбиэскэй Сойуус атын бэлиэ куораттарыгар Саха сирин үбүлүөйдэрин чиэстэригэр дэкээдэлэр тэриллэллэрэ. Тус бэйэм Москубаҕа, Ульяновскайга, Уфаҕа, Уркуускайга. Маҕадааҥҥа ыытыллыбыт итинник тэрээһиннэргэ кыттыталаан турабын. 1985 сыллаахха Москубаҕа ыытыллыбыт Ыччаттар уонна устудьуоннар аан дойдутааҕы бэстибээллэригэр хомус тардыбытым. 1987 сыллаахха ССРС култуураҕа министиэристибэтин тэрийиитинэн, Арҕаа Германияҕа, Францияҕа, Италияҕа, Швейцарияҕа 40 күннээх туурга тахса сылдьыбыппыт. Дэлэгээссийэбитигэр 10 саха, 10 бүрээт, 10 Амыр төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах  омуктара буоламмыт. Сэбиэскэй Сойуус кыра омуктара сайдыбыттарын көрдөрөр култуурунай-бырапагаандалыыр сыаллаах дэлэгээссийэ этэ. Биһиги испитигэр «Алгыс» хомус ансаамбылын чилиэннэрэ, тойуксуттар, эстэрээдэ артыыстара бааллара.

Арҕаа дойдулар олохтоохторо, чуолаан ускуустубаҕа сыһыаннаах өттүлэрэ этностар төрүт култуураларынан уонна ускуустубаларынан интэриэһиргээн эрэр кэмнэрэ этэ. Куораттарынан батыһа сылдьан, көтүппэккэ көрөр дьоннор бааллара быһыылааҕа. Ону кэлин бэйэбит да бэлиэтии көрөр буолбуппут. Кэлэн кэпсэтэ сатааччылар  бааллара да,  биһигиттэн омук тылларын билээччилэрбит суохтарын кэриэтэ этэ. Таска тахсыахпыт иннинэ, Москубаҕа ол-бу сэрэтэр, бобор кэпсэтиилэр бааллара.

Ол сайдыылаах дэнэр дойдуларга, киһи салҕыан курдук уһуннук уонна киэҥник сылдьан баран, биир толкуйу долоҕойбор хатаан кэбиспитим. Ол — омук өлбөт үөстэнэрин туһугар, кини тыла уонна култуурата быстыа суохтаахтар, эбиитин удьуор утум быһыытынан ыччатыгар бэриллэ туруохтаахтар. Ол онтон ылата бэйэбин норуотум төрүт ускуустубатын уонна култууратын бырапагаандалааччы быһыытынан ааҕынар буолбутум. Бары сырыыларбар оннук сыалынан-соругунан салайтарабын.

Талаан уонна баай

— Испиридиэн, сылга иккитэ омук дойдуларыгар тахсан бэйэҥ ускуустубаҕын бырапагаандалаан  төннөҕүн.  Сайдыылаах баай дойдуларга киһи үчүгэй үлэтин иһин кэччэйбэккэ төлүүллэр диэн буолар. Ол төһөтө кырдьыгын-сымыйатын эн дьиҥнээхтик билэр буолуоххун сөп этэ.

— Виртуоз хомусчут буоларым быһыытынан, тас дойдуларга элбэхтик сылдьабын. Ол тухары байбыт дуу, баай дуу хомусчуту түбэһэн көрсө иликпин. Оттон дьадаҥытыҥы олохтоох хомусчут диэн дэлэй ахан. Көр эрэ, былыр биһиэхэ байбыт олоҥхоһут диэн төрдүттэн суоҕа үһү ээ. Бэл улуу уустарбыт бэйэлэрин эрэ арыычча көрүнэн олорор буолаллар эбит. Тоҕо оннуга эбитэ буолла? Айдарыылаах, анатыылаах, талааннаах олоҥхоһут – улуу артыыс буоллаҕа дии. Кини олоҥхолообокко, ыллаабакка-туойбакка хайдах да сылдьар, олорор кыаҕа суох. Олоҥхолооботоҕуна тыына-быара-ыгыллар, санаата көймөстөр, көхсө кыарыыр. Аны  олоҥхолуур буоллаҕына, киниэхэ истээччи, сэргээччи наада. Ол курдук бу талааннаах киһи бастаан алаастарынан, онтон нэһилиэктэринэн, салгыы улуустарынан «хостуруоллуу»  бардаҕа ол. Хамнаһа диэн, олоҥхолообут ыалыгар маанылатан, иһэ тотон, айаҕын туһугар сылдьан эрдэҕэ. Ол эрэн, бу дьиктилээх киһи иһэ тоторун туһугар буолбакка, айылҕаттан   маанылаппыт талаанын, идэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөн, кинилэргэ үөрүүнү бэлэхтээн, ол онтон бэйэтэ улахан дуоһуйууну ылан, улуу олоҥхоһут дэтэн, бар дьонун номоҕор хаалан эрдэҕэ.

Мин омук дойдуларыгар бэйэм идэбинэн харчы өлөрүөхпүн баҕарар буоллахпына, аныгылыы майгынан продюсер булунуохпун, сүрүн үлэбиттэн тохтоон, артыыс быһыытынан куораттары, дойдулары кэрийэн үлэлиэхпин наада. Оччоҕуна, баҕар, от атах тэбэн биэрэн, харчылаһыахпын сөп этэ. Байыытын байбаккын, харчылаһыаххын сөп. Булгунньах да саҕа харчы ыҥырбытын, ымсыырдыбытын иһин, төрөөбүт буорбуттан, төрүт дьоммуттан ханна да быстан-ойдон барбат киһибин. Оннук санаа, олоҕум устата, төбөбөр начааскыга да киирэн тахсыбыта суох.

Инники былааннар

— Бокуруоскай 1 №-дээх оскуолатын чахчыта бааттаах үөрэх кыһатынан ааҕыахха сөп эбитэ буолуо. Виртуоз хомусчут дириэктэрдээх оскуола атын ханна эмэтэ өссө баара дуу. Оскуолаҕытыгар чуолаан хомуска сыһыаннаах туох дьаһаллары ыытар буолаҕытый?

— Монгуолуйа Улаан Баатыр куоратын Чингэлтэйскэй оройуонун 61 №-дээх оскуолатын кытта үөрэххэ уонна култуураҕа дуогабар түһэрсэн үлэлээбиппит 3 сыл буолла. Быйыл түмүгү таһаарыахпыт. Тимир хомустарын сөргүтүүгэ көмөлөһөбүт. Монгуоллар тимир хомустарын технологиятын сүтэрэннэр, Моринхуур диэн кылы тардан оонньонор мас хомуска көһөн хаалбыттар. Тимир хомустарын сөргүттэхтэринэ, оскуолалара аан дойдутааҕы хомус киинин филиала анал туруктаныаҕа. Бу үүнэр кулун тутар ыйыгар улуус бары оскуолалара кыттыылаах хомус бэстибээл-куонкуруһа ыытыллаары турар, бары онно бэлэмнэнэн түбүгүрэ сылдьабыт.

— Испиридиэн Испиридиэнэбис, оттон биһиги эйигин тус бэйэҕин хаһан сыанаҕа көрүөхпүтүн-истиэхпитин сөбүй?

— Хомуска сыһыаннаах бары тэрээһиннэртэн биирдэ эмэтэ туора туран хаалбытым диэн суох. Барытыгар кыттыһабын. Аны күһүн кэнсиэр биэриэхпин баҕарабын. Кыаллар ини дии саныыбын. Хаҥалас хомусчуттарыгар анаан кинигэ суруйар толкуйдаахпын. Матырыйаал баар, эбии мунньа сылдьабын.

Киччэм санаа

Аан дойду биир чулуу хомусчута Испиридиэн Сысыыгын талаанын таһынан, киһитинэн кэрэ киһи. Өйүнэн-санаатынан, майгытынан-сигилитинэн, дууһата ырааһынан, чөл ис туругунан. Бэйэтэ эппитин курдук, 1997 сылтан, ол аата сүүрбэттэн тахса сыл тухары, омук сирдэринэн быспакка сылдьыталаан кэллэ. Сири-дойдуну көрөр, кэрийэр баҕаттан дуу, үп-харчы сырсыытыгар дуу буолбакка, аҥаардас саха хомуһун кэрэтин-нарынын, уһулуччулаах этигэн дорҕоонун, саха киһитэ эрэ сатаан тардар хатыламмат ньыматын, саха киһитин хомуска сөҕүрүйбэт тапталын аан дойду норуоттарыгар көрдөрөр-иһитиннэрэр, сатаннаҕына сөхтөрөр, биһирэтэр сыалынан-соругунан кини сылтан сылга  сыҕарыйа сылдьан, сыламтата суох айанныыр, кэлэр-барар.

Испиридиэн Сысыыгын Саха сирин уонна кини норуотун култууратын дьиҥнээх аан дойдутааҕы илдьитэ (посланеһа) буолар. Судаарыстыбаттан анал кырааматата  уонна сорудаҕа суох, бэйэтин  эт сүрэҕин этиитинэн ылсыбыт сүҥкэн суолталаах дьыалата буолар. Дьиҥэ баара, кини курдук саха норуотун уонна кини култууратын омук дойдуларыгар маннык уһуннук, утумнаахтык бырапагаандалаабыт, кылбар талаанынан «сахалар маннык омуктар» диэн сирэйдээн-харахтаан көрдөрбүт атын ким да суох.

Испиридиэн Испиридиэнэбис элбэх омук доҕоттордоох, табаарыстардаах. Ол дьоно бары кинини истиҥник убаастыылларыгар уонна өссө таптыылларыгар олох саарбахтыы барбаппын. Талаан талаанынан. Талааннаах киһи мэлдьитин кэрэ, үчүгэй киһи буолбат. Испиридиэни кытта алтыстахпына, быыкааммыттан көрөн улааппыт, үйэлэригэр үлэттэн атыны билбэтэх, кимиэхэ да куһаҕаны баҕарбатах, киһини кэтэҕэр саҥарбатах, дьиҥ үрдүк ис култууралаах тыа сирин оҕонньотторун өйдөөн кэлэбин. Испиридиэн омуктары талаанынан сөхтөрөрүн таһынан, киһилии тус үрдүк хаачыстыбаларынан ол табаарыстарыгар саха омугун, саха киһитин сирэйдээн көрдөрөрүгэр эмиэ ончу саарбахтаабаппын. Оннук олоххо чаастатык буолааччы. Олох билбэт омугуҥ биир эмэ бэрэстэбиитэлин кытта алтыһан бараҥҥын, кини хайдах-туох киһитинэн сыана быһан, аны ол ону бүтүн омукка сыһыаран ылыныы түбэлтэтэ өрүүтүн көстөөччү.

Испиридиэн Испиридиэнэбис 46 сыл биир оскуолаҕа үлэлээбит, ол иһигэр 28 сыл дириэктэрдээбит уонна салгыы үлэлии сылдьар киһи буолар. Туһааннаах киһи олоҕун уонна үлэтин баай историята бу уһун сыллар кэтэхтэригэр саһан, чөкөллөн сыттаҕа. Оттон биһиэхэ итинник түбэлтэ киһи талбыт идэтигэр, олоҕун анаабыт үлэтигэр ураты бэриниилээх буолуутун бэлиэ туоһутунан өйдөнөн хаалыан сөп.

Испиридиэн Сысыыгын ураты сэмэй майгылаах, биир оннук көнө-көрсүө киһи. Күн бүгүнүгэр диэри саха төрүт ускуустубатыгар – хомуһу тардыыга улахан талаанын, сыратын-сылбатын биэрэ сылдьар киһибит муҥутаан «Култуура туйгуна» бэлиэлээҕэ тус бэйэбин сөхтөрдө. Суруналыыс быһыытынан, ким эрэ ааты-суолу ыларыгар албакааттыыры сэҥээрбэт суолум. Дьиҥэ, ону сатаабаппын, кыайбаппын даҕаны. Уонна, кырдьыга баара, билигин хаһыатынан тугу да ситиспэккин.

Билэбин, Испиридиэн тыаһа-ууһа, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан, үлэлиирин эрэ билэрин. Судургутук эттэххэ, ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр. Сэрэйэбин, ааты-суолу ыларга элбэхтик сүүрүөххэ-көтүөххэ, кимнээххэ эрэ тоҥхоҥнуохха, элбэх сирэйи-хараҕы манаһыахха наадатын. Хайыаҥый, олохпут олоруута оннук буоллаҕа. Дьэ, ол да буоллар, сүрдээх суол! Күннээх ыраас халлаан кэриэтэ адьас дьэҥкэ дьыала эбээт, киһи үлэтинэн сыаналаныахтаах, киһи өссө тыыннааҕар үтүө аакка тиксиэхтээх.

Прокопий ИВАНОВ