Кэнчээри ыччакка тиийэр аналлаах

Cаха норуота суруктаммыта-бичиктэммитэ биир үйэ ааспыт. Биир өттүттэн көрдөххө, кылгас кэм. Ол гынан баран төһөлөөх үлэ барбыта буолуой? Төһөлөөх утарылаһыыны ааһан, күүстээх туруорсуу кэнниттэн төрөөбүт тылбытынан суруйар, саҥарар сүдү күүһү ылыммыппыт.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтата, норуот дьокутааттара оччоттон баччаҕа дылы тыл бэлиитикэтигэр күүскэ үлэлэ­һэллэр. Өрөспүүбүлүкэҕэ олорор нууччаларбыт, сахаларбыт уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарбыт төрөөбүт төрүт тылларынан саҥаралларыгар, суруйалларыгар тиһиктээх үлэ барар. Бу үлэ түмүгэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, кэнчээри ыччакка тиийэр аналлаах.

Аныгы үйэ тэтимигэр саба оҕустаран, ыччат тылы-өһү сүтэрэр куттала үөскээтэ. Хайдах гынан бу тутан кэлбит тылбытын, култуурабытын салгыы сыа-сым курдук илдьэ сылдьабыт? Бу ыйытыы үгүс дьону долгутар.

Дьиҥэр, барыта киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Кэскилбитин санаан туран, инникитин өйдүүр киһи хаһан баҕарар төрөөбүт тылыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһар диэн мээнэҕэ эппэттэр.

1892 сыл олунньу 13 күнүгэр, саха норуотугар үөрэх сырдык суолун арыйбыт чаҕылхай киһи – Семен Андреевич Новгородов күн сирин көрбүтэ. Кини – сахалартан тыл үөрэхтээх бастакы учуонай, уһулуччулаах сырдатааччы, саха маассабай суругун-бичигин төрүттээччи. Семен Андреевич сахалыы тылынан бастакы үөрэх кинигэлэрин суруйбут, бэчээттэппит, дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаппыт киһи буолар.

Ыччакка интэриэһи көбүтэн

Олунньу 12 күнүгэр П.А. Ойуунускай аатынан литература судаарыстыбаннай түмэлигэр С.А. Новгородов алпаабытынан дьыктаан суруйуутугар күрэх буолла. Дьыктаан С.А. Новгородов, Н.Е. Афанасьев уонна П.А. Слепцов 1923 с. таһаарбыт  «Сурук-бичик оҕо ааҕар кинигэтиниин» кинигэттэн «Көнө оҕо» тэттик кэпсээнинэн буолла. Дьыктаан суруйааччы дьон оччотооҕу алпаабыт буукубаларын тутуһан суруйдулар. Маны сэргэ бу алпаабытынан ааҕыы күрэҕэ бэрт сэргэхтик ааста. Түмүккэ, 50-ча киһи кыттыбытыттан биир да сыыһата-халтыта суох түөрт киһи суруйан, кыайыылаах аатын сүктэ. Саамай кэрэхсэбиллээҕэ — үксэ ыччаттар сөпкө суруйбуттар. Онон сөптөөх үчүгэй тэрээһин хаһан баҕарар дьон интэриэһин көбүтэр, төрөөбүт тылын, историятын билэргэ олук уурар.

“Семен Новгородов алпаабыта саха норуотун суругун-бичигин пааматынньыга диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Хайдах саҥарарыҥ курдук суруй диэн бириинсибинэн оҥоһуллубут, итиэннэ манна киирбит буукубалар саха киһитин саҥарар уратытын толору биэрэллэр. Онон ыччат саха суруга-бичигэ хайдах үөскээбит, тарҕаммыт историятын билэригэр, төрөөбүт тылыгар, норуотугар таптала күүһүрэригэр маннык тэрээһин суолтата улахан», — диэн тэрээһини иилээн-саҕалаан ыыппыт түмэл ыстаарсай научнай үлэһитэ Ангелина Кузьмина кэпсиир.

Ити курдук хас биирдии киһи ылсан, хас биирдии төрөппүт өйдөөн, төрөөбүт тылын харыстыы, араҥаччылыы, оҕолорбутугар, ыччаттарбытыгар тарҕата сылдьара буоллар.

Бу бэлиэ күнү көрсө өрөспүүбүлүкэ бары муннугар төрөөбүт тылга, сурукка-бичиккэ сыһыаннаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Уопсастыбаннас мустан

Үгэскэ кубулуйбут үтүө тэрээһин Опера уонна балет тыйаатырыгар буолла. Өрөспүүбүлүкэ салалтата, норуот дьокутааттара, уопсастыбаннас, саха саргытын түстэһэр дьон, учууталлар, ыччаттар Төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнүн үөрэ-көтө бэлиэтээтилэр.

Оскуола эрдэхтэн

Дьокуускай куорат 31 №-дээх оскуолатын оҕолоро сахалыы таҥнан-симэнэн тиийэн, Семен Новгородов алпаабытын туһунан кэпсэттилэр. Оҕолор төрөөбүт тылы тоҕо билиэхтээхпитий диэн ыйытыыга маннык хоруйдаатылар.

Ваня Муксунов: “Биһиги сахаларбыт, ол иһин сахалыы билиэхтээхпит. Билбэт буоллахпытына — ким да буолбаппыт. Нуучча диэхтэрин нууччалыы сирэйбит суох, саха диэхтэрин сахалыы билбэппит”.

Дима Николаев: “Мин сахалыы кинигэлэри ааҕаары, эбээлэрбин, эһээлэрбин кытта сахалыы кэпсэтээри сахалыы үөрэнэбин”.

Никодим Неймохов: «Мин урут сахалыы үчү­гэйдик билэр этим, онтон оҕо саадыгар сылдьан нууччалыы эрэ билэр буолбутум. Онтон төрөппүттэрим миигин төрөөбүт тылын үчүгэйдик биллин диэн саха кылааһыгар киллэрбиттэрэ».

Вика Федорова: “Сахалыы билэр киһи атын сиргэ бардаҕына тө­рөөбүт тылын билэр буолан сааппат, кинини убаастыыллар”.

Учууталлара Евдокия Спиридонова оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтии туһунан маннык санаалаах: “Хас биирдии киһи ийэтиттэн ылбыт төрөөбүт анал тыллаах. Биһиги саха омуга буоларбыт быһыытынан, сахалыы тылбытын харыстаан илдьэ сылдьан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэн иһэр – ытык иэспит. Төрөөбүт тылын билбэт саха киһитэ сахабын дэнэр кыахтаах дуо? Мин санаабар, суох. Мин оҕолорбор эһиги төрөппүттэргит өйдөөх дьон буолан эһигини сахалыы кылааска үөрэтэ биэрбиттэр. Кинилэргэ махтаныах тустааххыт, эһиги сахалыы үөрэнэр дьоллоох оҕолоргут диэн үөрэтэбин”.