Туох иэс төлөммүтэй?

Киһи аймах сир үрдүгэр сэриилэспэккэ эрэ олорор кыаҕа суох курдук. Ол быһыытынан, локальнай (ойдом) дэнэр сэриилэр планета хайа баҕарар уһугар, хаһан баҕарар төлүтэ тардылла тураллар. Урукку Сэбиэскэй Сойуус, аныгы Арассыыйа импиэрийэ-судаарыстыба буолалларын быһыытынан, маннык мучумааннартан хайдах да гынан туора турунан кэбиһэр бырааптара суох.

Национальнай, судаарыстыбаннай интэриэстэри көмүскээһин диэн баар. Оннук интэриэстэр чахчыта бааллар, кыратыттан-улаханыттан, ким-туох буо­ларгыттан тутулуга суох. Оттон ойдом ыытыллар сэриилэр, дьиҥэр, тустаахтартан уратыларга, баара-суоҕа күннээҕи информация эрэ буоллаҕа. Улахан  судаарыстыбалар бэйэлэрин национальнай интэриэстэрин тоҕо булгуччу дьадаҥы олохтоох Африка эбэтэр төттөрүтүн ньиэп баайдаах эрээри, итэҕэлин туохтан барытыттан үрдүктүк тутар фанаат норуоттардаах араап дойдуларыгар көрдүү уонна була сатыыллара буолуой? Билигин саамай ойдом олохтоох нэһилиэк дьоно-сэргэтэ аан дойду информациятын таптаабытынан «тэпсэ» сылдьар кэмигэр, мин итинник көлөөк боппуруостары туруора сатыырым, бэркэ сымната эттэххэ, улахан өйө суох буолуубуттан тахсарынан, тохтотуум.

Бу күннэргэ хааччахтаммыт састааптаах сэбиэскэй сэриилэр Афганистаан Дэмэкирээтийэлээх Өрөспүүбүлүкэтиттэн үтүө көҥүллэринэн тахсан биэрбиттэрэ 30 сыла туолла. Сэбиэскэй Сойуус үрдүкү салалтатын быһаарыытынан, интэрэнэссинээлинэй иэһи толорор майгынан, 1979 сылга биһиги сэрии чаастарбыт Афганистааҥҥа киирбиттэрэ. Биллэн турар, бу ааттаммыт «иэс» таһынан, ордук улахан суолталаах соруктар турбуттарыгар саарбахтыы барымыаҕыҥ.

Афганистаан сэриитигэр сэбиэскэй саллааттар кыттыыларын туһунан тутатына кэриэтэ элбэх ахсааннаах кинигэлэр суруллубуттара, киинэлэр уһуллубуттара. Ол бородууксуйаны күн бүгүн даҕаны төһө баҕарар ааҕыахха, көрүөххэ сөп. Баара-суоҕа, ол ону барытын ыраас манньыакка ылынымыахха наада. Ускуустуба хайа да көрүҥэ киһи өйүгэр-санаатыгар, сүрэҕэр дьайар соруктааҕынан, ханнык баҕарар уус-уран дьүһүйүү өйтөн булуута, оҥорон көрүүтэ суох буолбат.

Сэбиэскэй саллааттар, сүрүннээн байыаннай сулууспаны бара сылдьан, сэриилэһэр чаастарга ыҥырыллыбыт эдэр уолаттар этилэр. Булгуччулаах байыаннай бэрээдэк буоларынан, эн баҕарарыҥ-баҕарбатыҥ, сөбүлэһэриҥ-сөбүлэспэтиҥ оруолу оонньообот. Ол үрдүнэн эдэр саас арамаантыката, оччотооҕу сэбиэскэй систиэмэ күүстээх идеологията уонна ботуруйуоттуу иитиитэ булгуччу ахсааҥҥа ылыллыахтаах. Хантараах төрүтүгэр сэриилэһиэн баҕалаахтарга, суол бу олох кэлин аһыллан биэрбитэ.

Сэбиэскэй Сойуус ааспыт үйэ 50-60-70-80-с сылларыгар барыларыгар ойдом ыытыллыбыт үгүс ахсааннаах сэриилэргэ кыттан кэлбитэ. Ол онуоха норуокка икки өрүттээх сыһыан баара: бииринэн, импиэрийэлии өйдөөх-санаалаах норуот, бэйэтин судаарыстыбата аан дойду таһымыгар байыаннай кыаҕын көрдөрөрүн, баһылыыр-көһүлүүр оруолу ыларын сөбүлүүрэ уонна саҥата суох өйүүрэ. Ол быыһыгар бэйэтин социальнай өйөбүлэ мөлтөөтөҕүнэ, олоҕо кытаатан бардаҕына,  «туохха наадалаах «бырааттары, доҕоттору» айах адаҕата оҥостобутуй, ыччаппытын толук туттабытый, муут-маат» диэн куухунатыгар бытыылкалаах олорон, бордурҕуур буолара. «Бытыктаах оҕонньор» хаалларбыт куту үргүтэр кутталлаах «нэһилиэстибэтэ», бэйэтин кэнниттэн даҕаны бэркэ үлэлии турар буолан, норуот ол астыммат саҥата куухунатын истиэнэтин курдаттаан таска тахсыбат этэ. Сэбиэскэй сэрии чаастара кыттыылаах Афганистааҥҥа 10 сыл устата барбыт сэриигэ, норуот бэйэтин санаатын уонна сыһыанын тугунан да биллэрбэтэҕэ. Улахан да, кыра да сэриигэ буоларын курдук, арай сүтүктээх ийэлэр уонна огдооболор харахтарын уутунан сууммуттара. Бу сир үрдүгэр олороллорун тухары, оһон биэрбэт сүрэх баастаммыттара. Ол эрээри хаһан, ханнык сэриигэ  ийэ, ойох, оҕо харахтарын уута аахсыллыбыта, ол онтон сэрии тохтообута баарай?!

Валерий Лютый, Афганистаҥҥа сэрии­лэһии кыттыылааҕа, Уопсай Арас­сыыйатааҕы норуот фронун өрөспүү­бүлүкэтээҕи толоруулаах кэмитиэтин салайааччыта, алтыс ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата.

— Валерий Алексеевич, сахалыы сиэринэн, хантан төрүттээх-уустаах буолаҕын? Уопсайынан, олоҕуҥ уонна үлэҥ кылгас кэсээнин истиэхпин баҕарабын.

— Ростов уобалаһын Шахты куоратыгар төрөөбүтүм. Манна Жатай бөһүөлэгэр улааппытым, үөрэммитим. Эмиэ маннааҕы өрүс учуулуссатын бүтэрэн, суудунаны ыытааччы-тиэхиньик идэтин ылбытым. Хапытаан 3-с көмөлөһөөччүтэ дуоһунастааҕым. Өлүөнэ, Алдан, Дьааҥы өрүстэринэн элбэхтик устубутум. 70-с сылларга Дьааҥыга тахсыбыт суудуналар бөдөҥ саахалларыгар түбэспитим. Доҕотторбор оонньоон кэриэтэ этэбин « Уоту, ууну ортолорунан ааспытым. Билигин алтан турбаны (Дьокутааттыырын этэр. – П.И.) этэҥҥэ ааһыахпын наада».

— Афганистааҥҥа хайдах тиийэн хаалбыккыный?

— 1982 сыллаахха сулууспалыыр аармыйаҕа ыҥырыллыбытым. Ташкент аттынааҕы баазаҕа анал бэлэмнэниини барбыппыт. Саха сириттэн 10 саллаат этибит. Дьиҥ саха суоҕа эрээри, биһигини «якуттар» диэн ааттыыллара. Манна, дойдубар сылдьан, боксаҕа 1-кы эрэсэрээттээх этим, онон эт-хаан өттүнэн эрчиллиилээҕим. Остуруойдатан баран, ким Афганистааҥҥа барыан баҕалааҕын ыйытыыга, 100-кэ саллаат, бары биир киһи курдук, инники хардыылаабыппыт. Афганистааҥҥа эрэспиэскэ оруотатыгар сылдьыбытым. Биһиги сорукпут – тырааныспары арыаллааһын, өстөөх тоһуурун арыйыы уонна суох оҥоруу.

Уһаабатаҕым, бастаан чэпчэки бааһырыыны ылбытым. Онтон ый эрэ курдук буолаат, гранатомет оскуолката ытыспын дьөлө көтөн тахсан, айахпар түһэн тиистэрбин кумалаан, моонньум хорук тымырын чугаһынан хатанан хаалбыт этэ. Ону ыла сатаабатахтара, билигин да баар, кыралаан көөрөттөр быһыылаах. 3-с курууппалаах инбэлиит оҥорбуттарын, саатаммын дөкүмүөннэрин быраҕан кэбиспитим уонна оннук сылдьабын. 1983 сылга доруобуйабынан сыыйылламмын дойдубар кэлбитим.

— Валерий Алексеевич, ким Афганистааҥҥа барыан баҕалааҕын ыйытыы, хамандыырдар өттүлэриттэн үтэн-анньан көрүү эбэтэр солуобатыгар бэйэ суобаһын ыраастанарга холонуу буолуохтаах. Байыаннай бирисээгэни биэрбит саллааттан, кини баҕарарын-баҕарбатын туһунан ыйытыллыбат. Бары, биир киһи курдук, инники хардыылааһыҥҥытын тугунан быһаарыахха сөбүй?

— Ырыаҕа ылланарын курдук, «Бүттүүн Одесса туһугар этиэм суоҕа да буоллар», холонон көрүөм. Биһиги бары эдэркээн уолаттар этибит эрээри, Ийэ дойдуну көмүскээһин киэн туттуута эппитигэр-хааммытыгар иҥэн сылдьара. Маныаха бэйэҥ төрүт эйгэҥ иитиитэ улахан оруоллааҕа. Мин, бары саастыылаахтарым курдук, олорор тэлгэһэм, уулусса эйгэтиттэн куорсун анньыммыт киһибин. Хайа да оҕо, бастаан төрөппүттэрэ киниэхэ туох өйү-санааны биэрэллэрин ылынан, олоххо бастакы хардыыларын оҥорор. Ийэлээх аҕам, сэрии сылларын оҕолоро, сэбиэскэй саллаат, Ийэ дойду туһунан боростуой эрээри, сибэтиэй өйдөбүллээх дьон этилэр. Ону биһиэхэ, оҕолоругар, анаан-минээн иҥэрэ, такайа сылдьыбатахтарын да иһин, оннук итэҕэл бэйэтэ биһиэхэ киирэн хаалбыт. Биир саастыылаах уолаттаргынаан «сэбиэскэйдэргэ уонна ньиэмэстэргэ» хайдыһан, сэриилэһэ оонньуургар, «сэбиэскэйэ» булгуччу кыайыахтааҕар, бэл, ол «ньиэмэһиҥ» да саарбахтыы барбат буолар. Оттон кинигэ, киинэ иитиитин ким мэлдьэһэн кэбиһиэй. Билигин син олоҕу олорон, илини-арҕааны тумуһурдатар буолан бараммын, ол оҕо сааспар иҥэриммит өйдөбүлүм кыратык эмэтик да халбаҥнаабат. Киһиэхэ Ийэ дойдута соҕотох, Эн кинини таптыыр, харыстыыр иэһиҥ уонна эбээһинэһиҥ.

— Афганистааҥҥа сэбиэскэй сэриилэри киллэриини улахан стратегическай сыыһанан сыаналааһын, манна бэйэбитигэр олус күүстээх этэ.

— Килэйбит-халайбыт кэбиниэттэргэ олорор «улуу стратегтар» эбэтэр сылаас дьиэҕэ, сымнаҕас дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн, нарайа сытан куолулааччылар, оччолорго да, билигин даҕаны биһиэхэ дэлэй аханнар. Афганистаан оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус Орто Аасыйатааҕы өрөспүүбүлүкэлэрин кытта тэллэх баттаһа сытар дойду буолар. Афганистааҥҥа элбэх норуот олорор, ол иһигэр узбектар, таджиктар. Афганистааннааҕы сэбиэскэй сэриилэргэ бастаан Орто Аасыйаттан элбэх саллаат баар этэ. Кэлин ону нууччаларынан солбуйбуттара. АХШ бастаан Афганистааҥҥа бэйэтин бойобуой аракыаталарын туруортуур былааннааҕа. Ону биһиги сэриилэрбит урутаан киирэннэр, ол былааннарын тохпуттара. Стратегическай сэрии сэбин тарҕатан туруортааһыҥҥа паритет (тэҥ буолуу) быһыыта-майгыта олохтонон, ядернай сэрии куттала тэйэн биэрбитэ.

Афганистаан – норкуотук дойдута. Сүрүн дохуотун итинтэн киллэринэр. Бу өттүнэн биһиэхэ улахан  кутталы үөскэтэрэ, ону бохсуу булгуччу наада этэ. Сэбиэскэй сэриилэри Афганистааҥҥа киллэрии, эмэрикээннэр өссө биир уодаһыннаах былааннарын олоххо киллэрэллэрин балачча кэмҥэ тохтоппута. Биһиги сэриилэрбит тахсааттарын, АХШ «дэмэкирээтийэни туругурдар» мэлдьи биир албаһынан, Афганистааҥҥа бэйэлэрин сэриилэрин киллэрбитэ. Дьэ, кырдьык, сонно «туругурдан» барбыта. Халифат, Аль-Каида, ИГИЛ курдук (Арассыыйаҕа бобуулаах) террорист тэрилтэлэр АХШ үтүмэн үбүгэр «бэрт кылбардык төрөөннөр», тутатына төлөһүйэн, быччыҥ үүннэринэн киирэн барбыттара. Афганистааҥҥа сэбиэскэй сэриилэри киллэрии дойду ыһыллыытын 10 сылга хойутата тардан биэрбитэ диир сыанаһыттары кытта тус бэйэм сөбүлэһэбин.

— Төһө да «бырааттыы иэһи» толоруу, доҕордуу майгынан буолбутун иһин, атын дойдуга, судаарыстыбаҕа сэрии сэптээх киирэн кэлии, ол дойду олохтоохторунан биһирэммэтэ өйдөнөр. Биһиги өттүбүтүттэн, ама, туох да алҕас тахсыбатаҕа буолуо дуо?

— Киэҥник хабан этэр кыаҕым суох. Бэлитиичэскэй сыыстарыы тахсыбыт буолуохтаах. Биһиги үрдүкү баһылыктарбыт Афганистааҥҥа суһаллык сэссэлистиичэскэй систиэмэни туругурдарга быһаарыммыт быһыылаахтара. Афганистаан былыргы историялаах, патриархальнай тутуллаах дойду. Саамай кылаабынайа, эрэлиигийэ, итэҕэл биһигэ дойду. Итэҕэл онно барытын солбуйар, туохтан барытыттан үрдүкү турар. Баай-дуол, кыраһыабай олох онно наадата суох. Олохтоохтор сэбиэскэй сэриилэри саанан-саадаҕынан көрсүүлэрэ, кинилэр өттүлэриттэн итэҕэлэ суохтары утары Ытык сэрии буолар. Оччотооҕу Сэбиэскэй Сойуус үрдүкү салалтатын сыыһата, алҕаһа: норуот олоҕун укулаатын уларытарга, ол аата итэҕэлин утары үлэни ыытарга холонуута буолар.

— Валерий Алексеевич, дьэ, бэйэҥ этэриҥ курдук, аны “алтан турбаны” ааһар суолу тутустуҥ – Ил Түмэн дьокутаата буоллуҥ. Өрдөөҥҥүттэн санаммыт ыра санааҥ туолуута дуо?

— Суох, ыраламматах суолум. Уопсай Арассыыйатааҕы норуот фронун исполкомун салайааччытынан 5 сыл үлэлээтим. Норуот фрона уопсастыбанньыктартан турар. Араас идэлээх, олоххо тус көрүүлээх, араас баартыйаларга турар дьон, баҕа өттүнэн түмсэн, олохпутугар баар уонна тахсыталыыр, сайдыыны харгыстыыр сыыһалары-халтылары, быраабы кэһиилэри, хоруупсуйаны, о.д.а. бөрүкүтэ суох көстүүлэри утары охсуһабыт. Норуот фронун дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин салайар. Мин бэйэм баартыйата суохпун. Ааспыт быыбарга Айсен Николаев – Валерий Лютый – Анастасия Диодорова сибээскэлээх «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа аатыттан быыбарга кыттан, өрөспүүбүлүкэҕэ 58% куолаһы ылбыппыт. Ол иннинэ «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа праймериһыгар Баһылык дуоһунаһыгар кыттаммын, ааспатаҕым.

Ил Түмэн Дьиэ кэргэн, оҕо саас, Судаарыстыбаннай тутуу, сокуону оҥоруу уонна  Хонтуруоллуур кэмитиэттэрин чилиэнэбин. Дьиэ кэргэн, оҕо саас кэмитиэтигэр 400 мөл. солк. эбии үбүлээһини ситистибит. Бойобуой кыргыһыылар бэтэрээннэригэр социальнай өйөбүл туһунан сокуон барылын бэлэмнии сылдьабыт. Тустаах үлэбинэн даҕаны араас быһыы-майгы үөһүгэр сылдьабын. Онон уоскулаҥ олох билиҥҥитэ түүлбэр да көстүбэт. Ол соччонон үчүгэй дьыала. Туох да диэбит иһин, уоскулаҥ кырдьыы биир бэлиэтэ буоллаҕа. Билиҥҥитэ үлэлиэххэ, үлэлиэххэ уонна өссө үлэлиэххэ эрэ наада.

— Валерий Алексеевич, Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүнэн! Эрэллээх саллаат – дьон-сэргэ эрэллээх дьокутаата буоларгар баҕарабын.

Прокопий ИВАНОВ