Дьокутааттар уолаттарын хайдах иитэллэр эбитий?

“Ил Түмэн” хаһыат Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүн көрсө “Аҕа дойдуну көмүскээччи, дьиҥнээх эр киһи диэн кимий?” диэн ыйытык ыытта. Уол оҕону хайдах ииттэххэ, төрөөбүт сиригэр-уотугар, дьонугар-сэргэтигэр туһалаах, дурда-хахха буолар гына улаатыай?

Петр Андреев, Горнай улууһа, урбаанньыт: “Дьиҥнээх эр киһи төрөөбүт дойдутун таптыыр, убаастыыр буолуохтаах. Маннык эрэ киһи Аҕа дойдуну көмүскүүр кыахтаах. Уол оҕону кыра эрдэҕиттэн оннук иитэн, үөрэтэн-такайан улаатыннарыахтаахпыт.

Уол оҕону иитиигэ аҕа сүҥкэн эппиэтинэһи сүгэр. Ол курдук дьиэ кэргэҥҥэ аҕа баһылыыр оруолу ылыахтаах. Кини бэйэтин холобурунан иитэр. Оҕо аҕатынан киэн туттуохтаах. Кинини үтүктэн, холобур оҥостон улааттаҕына, уол оҕо эр киһи киэптэнэр, дуоспуруннаах буола улаатар. Онон уол оҕоҕо эр киһи илиитэ, хаачыстыбата чугас буолуохтаах”.

Максим Иванов, Усуйаана улууһа: “Эр киhи диэн бэйэтин оруолун сөпкө өйдүүр, оҥорбутугар-туп­путугар эппиэтинэhи толору сүгэр киһи. Дьонун-сэргэтин, дойдутун туhугар бэриниилээх, ылсыбытын тиһэҕэр тиэрдэр киһи ааттанар.

Бэйэм түөрт оҕо­лоох­пун, улаханым уол. Уол оҕону эрдэттэн кинигэ аахтаран, интэриэhин сөпкө салайыахха наада. Эр киһи айар-тутар айылгытынан тугу эмэ уhаннын, оҥоhуннун, сааны, быhаҕы тутарга эрдэттэн үөрэннин. Оччоҕо илиитэ-атаҕа баран, туттара-хаптара эрэллээх буолар”.

Ариян Александров, Горнай улууһун администрациятын спортка управлениетын начаалынньыга: “Эппиэтинэстээх, патриот, дойдутун туһугар үлэлиир-хамсыыр киһи эр киһи диэн ааттанар. Дьиэ кэргэнигэр дурда-хахха, өйөбүл — Аҕа киһи. Хаһан баҕарар ханнык баҕарар балаһыанньаҕа көмөҕө кэлэр эр бэрдэ буолуохтаах.

Оҕо күн сиригэр киинэ түһүөҕүттэн ыла Ийэлээх Аҕата киһи быһыытынан иитии үлэтин ыытыахтаахтар. Аҕа киһи уол оҕону бэйэ холобуругар иитиэхтээх, ол туһугар Аҕа оҕото кинини көрөн киэн туттан, тумус оҥосторун курдук усулуобуйаны үөскэтиэхтээх. Уолунаан бииргэ сылдьан, кэпсээн-ипсээн, тутан-хабан, дьиэ тас үлэтигэр көмөлөһүннэрэн, айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһыыга, аҕа саастаахтарга убаастабылы, эдэригэр эйэтин, балыс саастаахтарга өйөбүлү үөскэтэр гына иитиэхтээх. Оҕону иитиигэ төрөппүт сүрүн оруоллааҕын биһиги умнумуохпутун наада. Улуу педагог Константин Ушинскай этэн турардаах: “Мы сильно заблуждаемся, если думаем, что жизнь ребенка в школьном возрасте вся принадлежит школе; нет, друзья! Школа имеет только весьма небольшую долю в том естественном развитии дитяти, на которое гораздо больше влияние оказывает время, природа и СЕМЕЙНАЯ ЖИЗНЬ”.

Иван Захаров, Уус-Алдан Суотту мусуойун үлэһитэ: “Дьиҥнээх эр киһи — эт-хаан, өй-санаа өттүнэн доруобай, күүстээх, өйдөөх киһи. Уол оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэ диэн тугун этинэн-хаанынан билэ улаатыахтаах. Дьоҥҥо-сэргэҕэ үчүгэй сыһыаннаах буоларын курдук, кыраны-кыамматы атаҕастаабат, улахан киһини убаастыыр, өйө-санаата ыраас буоларын төрөппүт оҕотуттан сити­һиэхтээх.

Үлэҕэ сыһыа­рар кыраттан са­ҕаланар. Ол курдук үнүстүрүмүөнү тутта үөрэтэртэн саҕалаатахха, кэлин бэйэтэ уһанар буолар. Онно аҕа киһи сүбэлээн-амалаан, такайан, өйдөөбөтүн быһааран, көмөлөһөн биэрэр. Сөбүлүүр кинигэлэрин элбэхтэ аахтын. Уолум хас ситиһиитин, үчүгэйи оҥорбутун хайҕаан, куһаҕаны оҥорбутун охсубакка-тэппэккэ, аҥардас тылбынан өйдөнөр гына быһааран биэрээччибин. Оччоҕо эрэ аҕа киһиэхэ убаастабыл үөскүүр, инникитин дьон-сэргэ, ыччат тардыһар, киһи ытыктыыр киһитигэр кубулуйар дии саныыбын. Оҕом оскуола бэрэсидьиэнэ буола сылдьыбыта, кыра кылаастар кытары куоластыылларыгар «мин Сандалга куоластыыбын, үчүгэй киһи» дииллэр үһү. Аны табаарыстарын кытта бэйэ-бэйэлэригэр хардарыта көмөлөсүһэллэр, дьиэ-уот күүстээх үлэтэ баар буоллаҕына: саһаан хайытыыта, күрүө саҥардыыта, от кэбиһиитэ — түмсэ түһэн бүтэрэн кэбиһэллэр. Оскуолаҕа сылдьан бэйэлэригэр диэн хас да тэттик-тэттик киинэ устубуттара, онтуктарын кэлин дэриэбинэҕэ көрдөрөн, презентациялаан,  олохтоохтор биһирэбиллэрин ылбыттара. Үҥкүү бөлөҕөр сылдьан, Арассыыйа куораттарыгар, Турцияҕа тиийэ үҥкүүлээбиттэрэ, наҕараада бөҕө ылан, үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ. Үҥкүү эти-хааны үчүгэйдик сайыннарар эбит, куруук чиргэл, быһыытын-таһаатын тута сылдьар. Чэпчэки атлетикаҕа бэлэмэ да суох кыттан, миэстэлэһэн кэлээччилэр. Ону бастаан утаа физрук секцияҕа сылдьыбаккыт, дьарыктаммаккыт диэн кыыһырар үһү. Онтон кэлин түмүгүн көрөн, үҥкүүлээҥ диэбит. Сөбүлүүр идэтигэр үөрэнэн, Дьокуускайдааҕы култуура колледжын артыыс, режиссер салаатын бүтэрбитэ, билигин армияҕа сылдьар. Табылыннаҕына, Москватааҕы М.С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищеҕа киирэр санаалаах”.

Ирина ХАНДЫ.