Өбүгэҥ аатыгар төбөҕүн нөрүтэн

Киһи аймах сорҕото өлбөт, сүппэт ньыматын булуна сатыыр. Баараҕай норуоттарга глобализация хайдах дьайыылаах буолуоҕун булгуччу үөрэтэн, чинчийэн эрдэхтэрэ. Хайдах да дьайыыламмытын иһин, улахаттар өлөн-быстан биэрэ охсуохтара суоҕа. Дьобуруопа бүттүүнэ биир аарыма улахан олгуйга «буһан бидилийэр», өссө тастан хара, араҕас субалаахтары киллэрэн,  «оттук маска» кубулутар уопутуттан сылыктаатахха, барсымалаһыахтара. Оттон бары кыра омуктарга уонна бэлэмэ суох олорон биэрбит норуоттарга, глобализация хааны симэлитии уонна аһыыр айаҕы көҕүһэтии майгынын ылыныаҕа.

Сир быстар уһугар олохтоох кыра саха норуота сүтэн, эстэн хаалбакка тоҕо чыраахтаһан кэлэн иһэрэ буолуой? Ханнык да омук эстиитигэр эбэтэр тыыннаах буолуутугар элбэх төрүөттэр баар буолуохтаахтар. Ону барытын ахта барымыаҕыҥ. Бу бэрт соторутааҥҥа диэри, саханы тастан киирэн буккуйуу халымыр этэ. Дьиҥэ, ыраахтааҕы хайдах холуонньа оҥостуоҕуттан, сыылка дойдута оҥорбута эрээри. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыттан хостуур бырамыысыланнас үөскээн, оттон «ньүөл» кэмнэриттэн харчыны үлүмнэһээччи үксээн, киһи-сүөһү аалыҥнас буолбута. Ол үрдүнэн, саха норуота сүнньүнэн төрүт дьарыгын тутан, төрүт сиригэр-уотугар бүгэн, ыһыллан хаалбакка чөкөтүк олорбута. Айылҕабыт ыарахаттара төһө да күннээҕи олоххо-дьаһахха эрийбиттэрин-мускуйбуттарын иһин, дьиҥэ дурда-хахха буолар аналлара ордук улахан этэ.

Билигин тымныы кими да куттаабат. Судаарыстыба бэлиитикэтэ чуолкайдык үлэлээтэҕинэ, үп-харчы Хотугу сиргэ, Аартыкаҕа уруккулуу күүскэ хамсыан сөп. Харчы киһини эккирэппэт, киһи харчыны сырсар. Аан дойдуга эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа эмиэ баай дьон ахсаана элбии, үллэ  турар. Өссө да чөл айылҕа тобохтоох, экстремальнай дэнэр ымсыылаах усулуобуйалаах Саха сирэ, аан дойду тиэрэ байбыт дьоно, сыл хайа эрэ кэмигэр быстахтык кэлэн олоро түһэр, көрүлүүр-нарылыыр килэйбит-халайбыт вилла, дыбарыас, коттедж куораттарыгар кубулуйуо суоҕа диэн мэктиэлээччи көстүө дуо?

Саха, улаханнык отуора хамсаабакка, сайҕаммакка, чуумпу бүк олоҕунан олорбут буолан, омугун уратытын сүтэрбитэ аҕыйах, чөл илдьэ сылдьара билигин да баар. Ол онтон биир биһирэмнээҕинэн кини бэйэтин төрдүгэр-ууһугар, төрүччүтүгэр уурар сөҕүрээбэт болҕомтото уонна интэриэһэ буолар.

Андрей Саввич Саввинов, бөлү­һүөпүйэ наукатын дуоктара, бэрэпиэссэр, ХИФУ бөлүһүөпүйэҕэ хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Андрей Саввич, төрөөбүт норуота омук быһыытынан уратыйыытын, саха аан дойдуну, улуу куйаары анаарар толкуйун,  онтон аны аньыылаах-харалаах буор сиргэ төннөн, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор, үлэни-хамнаһы үмүрүтэр үгэстэрин, саныыр санаатын сарбыдаҕастарын, оҕотун киһи киһитэ гынар дьулуурун мындырдаан көрөн, бары өттүнэн тэҥнээн, ырытан, төрдүн түөһэн, толкуйун тобулар мөккүөрдээх чинчиһит.

Киһи дьоһуна – аҕатын ууһунан

— Саха былыр-былыргыттан булгуччу төрдүнү-ууһу түөргүлэһэн ыйыталаһар үгэстээх. Билбэт атын киһитин кытта кэпсэттэҕинэ, баҕар, суолга буоллун, баҕар, ыалга буоллун, бастаан хантан төрүттээҕин-уустааҕын ыйыталаһыаҕа. «Хантан хааннааххын, кимтэн кииннээххин, туохтан тууралааххын? – диэн ыйытыы, икки билсибэт саха киһитин сэһэргэһиилэрин ситимнээн биэрэр, бүппэт кэпсэллэрин кулукутун төлө тардар олоҕурбут үгэс буолар.

Төрүччүнү, төрдү-ууһу чинчийии сүрдээх дириҥ суолталаах үөрэх буолар. Бу үлэҕэ история, бөлүһүөпүйэ, фольклор, этнография, археология, антропология, архыып дьыалата, топономика, тыл, о.д.а. наука араас салаалара ыкса сыһыаннаахтар.

Үчүгэй төрүттээх-уустаах, кыахтаах, тойон аҕа ууһун аата-суола киэҥник иһиллэрэ, дорҕоонноохтук ааттанара. Ол үрдүк аат-суол сыралҕаннаах суоһа, аҕа ууһун бары дьонун угуттуура. Бэл, хамначчыт, кулут дьоно, атын аҕа ууһун биир оннук тэҥнээхтэригэр киирдэхтэринэ, бэйэлэрин үрдэтэ тутталлара. Ытыктанар аҕа ууһун ортоһуор киһитин кытта даҕаны, алын турар аҕа ууһун тойон киһитэ тэҥнээҕин курдук кэпсэтэрэ, маанылыыра. Аҕа ууһун албан аата, суон сураҕа оннук үрдүктүк суолталанара уонна билиниллэрэ.

Хаанынан бэриллэр уратылаах

Аҕа уонна ийэ уустарынан тэринэн олоруу бары норуоттарга баар. Ийэ ууһун тутула (устуруктуурата) тоҕо эрэ мөлтөөбүт, устунан эстэргэ барбыт. Ол да буоллар, сорох норуоттарга ийэ ууһа баһылыыр-көһүлүүр оруолун сүтэрбэтэх. Ол түмүгэр дьэбириэйдэргэ, тоҥустарга ийэ ууһа инники тутуллар. Саха, аҕа ууһун тутулун тутуспут, ол онто үгэс халыыбынан барбыт.

Суорумньу. Наукаҕа ситэ сыаналаммакка сылдьар дьиэ кэргэн үнүстүүтүн тэрээһинин тулааһын өһүөтэ буолар. Суорумньу куормата, киһи аймах мэйиитин мыччыстаҕастара эбиллиэхтэриттэн олоххо киирбитэ уонна туттуллан барбыта. Төрүүр-ууһуур, элбэх оҕолонор кэскиллээх уонна биистэрин ууһун хаҥатар кыаҕа суох дьахталлар. Саха төрдө буолбут Эллэй Боотур ойох ылар кыыһын туох бэлиэтинэн талла этэй?

Аҕа ууһун үчүгэй да, мөлтөх да өрүттэрэ, кини көлүөнэтиттэн көлүө­нэтигэр өй күүһүнэн буолбакка, хаанынан бэриллэн иһэр. Эн онтон хайдах да гынан куотуммаккын, саспаккын. Бэйэҕэр буолбатаҕына, хаанынан бэриллэн иһэр буолан, син биир ыччаккар тиийэр. Хас биирдии аҕа ууһун Аал Луук Маһа өрүүтүн сириэдийэ, чэчирии турарын туһугар, кини бэртэн бэрди төрөтө-ууһата туруохтаах, иитэн-такайан, эллээн-хатаран киһи ньургуна, киһилии киһи оҥорон таһаарыахтаах. Аҕа ууһун ол туйгун киһитэ, кыһыл тылынан кынаттанан буолбакка, бар дьонун туһугар тугу ситиспитинэн, туох үтүөнү оҥорбутунан биһирэттэҕинэ, аны бүтүн норуотун иннигэр тахсар чиэстэнэр

«Тыый, аҕа ууһуҥ аатын-суолун санаа!»

Былыр да, быйыл да баар: үүнэ, хаҥыы, үөрэхтэнэ, сайда турар аҕа уустара уонна ол утары көстүүтэ – мөлтөөн-ахсаан, иинэн-хатан хаалбыт дьүдэх аҕа уустара. Уопсайынан, сайдыы, баараҕадыйыы уонна кэхтии, төннүү киһи аймах олоҕор хатыланар көстүүлэр буолаллар. Ону олох, айылҕа, таҥара араас сокуоннарынан быһаара сатыахха сөп. Ол эрээри, мөлтөөбүт аҕа ууһун дьоно-сэргэтэ, баһылыктара туох эрэ улахан сыыһаны-алҕаһы эбэтэр аньыыны-хараны оҥорбуттарын  кытта сибээстээх буолуон эмиэ сөп. Ол иһин урукку сахалар аҕаларын ууһун аатыгар-суолугар, чиэһигэр ураты харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллара. «Кэбиһиий, бүтүн аҕа ууһун аата-суола алдьаныаҕа!» – диэн буолара. Аҕатын ууһун аатын алдьаппыт киһийдэх ыт үрбэт, ынах маҥыраабат уһун сордооҕор кубулуйара, ыччата хобдох дьылҕаланара.

2,5 тыһ. сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт кытай улуу бөлүһүөгэ Конфуций итэҕэл сиэрин-туомун уопсастыбаннай миэстэттэн, дьиэ кэргэн иһигэр туттууга киллэрбит үтүөлээх. Үтүө киһини дьиэ кэргэн эрэ иитэн, үүннэрэн таһаарар кыахтаах. Хас биирдии көлүөнэ түргэнник кэлэр уонна биир оннук барар. Саха, оҕо өйүн өссө тута илигинэ үөрэтэр этэ. 5 сааһыгар оҕо өйүн тутар. Ньиэмэс учуонайа Людвиг Витгенштейн «Аан дойду – оҕо өйүн хартыыната» диэн өйдөбүлү киллэрбитэ. Оҕо өйүн тутарыгар, кинини ким да үөрэппэтэҕин үрдүнэн, өйүгэр туох эрэ хартыына үөскээн хаалар уонна ол хартыыната олоҕун устата соннук сылдьарын таһынан, өссө кинини салайар буолар эбит.

Өлбөт, уларыйбат төрүттэр

Аҕаҥ ууһун хараххынан көрөн буолбакка, хааҥҥынан билэҕин. Хараххар көстөрө, күннэтэ алтыһарыҥ – дьиэ кэргэниҥ. Бүгүн дьиэ кэргэн үнүстүүтүн айгырааһына бара турар. Дьиэ кэргэн айгыраата да, дьахтар өйө-санаата, ис туруга эмиэ ыһылларга барар. Түмүгэр, олоҕун сыалын, ис хоһоонун сүтэрэр. Олох уста, уларыйа турар айылгылаах, ону кытта дьон өйүгэр-санаатыгар араастаан уларыйыы бөҕөтө тахсар. Итинник процесстар киһи аймах сир үрдүгэр үөскүөҕүттэн тахса тураллар. Ол үрдүнэн, грек бөлүһүөгэ Парменид, хайа да түбэлтэҕэ бэйэлэрин суолталарын сүтэрбэт уонна уларыйбат Төрүттэр, сыаннастар баар буолуохтаахтар диэбитэ. Холобурга, христианнарга – ол Библия, биһиэхэ сахаларга – олоҥхобут.

Киһи – булгуччу киһи-хара буолуохтаах. Бу уларыйбат төрүт буолар. Аҕа ууһа-дьиэ кэргэн – бу эмиэ биир итинник сыалай өйдөбүл. Киһитийии, киһи киһитэ, дьон киһитэ, Айыы киһитэ дэтии. Бу сыаннастар кэһилиннэхтэринэ уонна алдьаннахтарына, омук бастаан кыыллыйыыга, онтон эстиигэ барар.

Саха муудараһа

Саха – муударай омук. Хантан эрэ быстан-ойдон, кэллэ эрэ-кэлбэтэ эрэ, дьыала онуоха буолбатах. Саха, бу Хотугу сиргэ ханна да хатыламмат цивилизацияны, олох-дьаһах,үлэ култууратын, уус-уран тыл муҥутуур чыпчаалын олохтообут норуот буолар. Муударай омук быһыытынан, глобализациянан куттуур кэмнэригэр бэйэтин төрдүн-ууһун, төрүччүтүн хаттаан сөргүтүүгэ турунна. Төрдүн-ууһун билбэт, билиммэт моҥкууртарга кубулуйдахпытына, дьэ, кырдьык, биир хонуктаах норуот буолуохпут.

Өссө тосту уларыйыылаах, буккуллуулаах, мунуулаах 90-с сыллартан, саха өйдөөх дьоно тус бэйэлэрин көхтөрүнэн, биирдиилээн төрүччүлэрин, онтон нэһилиэктэрин уонна улуустарын историяларын үөрэтиини уонна суруйууну саҕалаабыттара. Бу норуот муудараһыгар олоҕурбут хамсааһын буолар. Нэһилиэк историята уонна дьон төрүччүтэ биир сомоҕо арахсыспат ситимнээхтэр.

Арассыыйа бу үлэҕэ саҥардыы ылсан эрэр. «Моя история» диэн аатынан РФ Уопсастыбаннай палаатата «төгүрүк остуоллары» тэрийтэлиир. «Гражданскай өй-санаа олоҕуруутугар дьиэ кэргэн архыыбын оруола» диэн тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылбыппыт.

Биһиэхэ, эппитим курдук, төрдү-ууһу, төрүччүнү нэһилиэктэр историяларын үөрэтии өссө 90-с сыллартан тэтимнээхтик саҕаланан барбыта. Омугу уонна төрдү-ууһу үөрэтэр уопсастыбаннай үнүстүүт дириэктэрэ Константин Ильич Аргунов бу дьыалаҕа сүҥкэн оруоллааҕын ойуччу тутан бэлиэтиир наада. 360 нэһилиэктээхпититтэн, бу күҥҥэ улахана суруллан бүттэ. Ааспыт сайын Саха сирин норуоттарын төрүччүлэрин үөрэтээччилэр 1-кы сийиэстэрэ тэриллэн ыытыллыбыта. Билигин биһиэхэ төрүччүнү оҥоруу электроннай систиэмэтэ олоҕурда.

Бүгүн үгүс төрөппүт кырыыр-таныйар интэриниэтэ, гаджета – бу тургутан көрүү биир көрүҥэ. Туох барыта икки өрүттээх: үчүгэй уонна мөкү. Сайдыылаах технологияны эргиччи баһылаан, туһаҕар туһаннаххына – ситиһииҥ, оттон тутулуктаах кулукка кубулуйдаххына, соруҥ буолуоҕа.

Омук ахсаана быһаарар оруоллаах гынан баран, барытыгар буолбатах. Өй ситиһиитин, балысхан сайдыы көмөтүнэн, производствоҕа, экэниэмикэҕэ, бэл сэриигэ ахсаанынан буолбакка, хаачыстыба суотугар быһаарыылаах түмүктэри ситиһиэххэ сөп. Инникитин маннык хабааннаах сайдыы өссө күүһүрэн иһиэҕэ. Биһиги, сахалар, баҕабыт хоту, ахсааммыт сэниэлээх тэтиминэн эбиллэн иһиэ суоҕа, соччонон күн анныгар дьоллоохтук олорор туһугар, мэйиибитин үлэлэтэрбит наада.

Эн, эдэр киһи, төрдүгүн-уускун бил, өбүгэҕин ытыктаа. Оччотугар төрөөбүт буоргар уонна норуоккар сөҕүрүйбэт махталыҥ тыллыаҕа, инники олоҕуҥ, дьылҕаҥ уонна дьолуҥ арахсыспат биир ситиминэн тиһиллиэҕэ.

Прокопий ИВАНОВ.