Үлэ баар, ыччат суох…

Мөлүйүөн туһугар тус хоту турунуом, Арктикаҕа аттаныам диэтэххэ…

Манна ханыылыы «Земский доктор» диэн бырагыраама Арассыыйаҕа 2012 сылтан үлэлиир.

Өскөтүн бырагыраама олоххо киирэр түгэнигэр ыччаты чахчы тардыа дуо?

Бу ыйытыыбар хоруй көрдүү олунньу 26 күнүгэр буолбут үлэ дьаарбаҥкатыгар тиийдим.

Дьаарбаҥка ХИФУ «Сэргэлээх уоттара» култуурунай киинигэр буолла.

Киирбитим — киһи бөҕө тоҕуоруспут. Үлэ биэрээччилэр да добуоччу элбэх буолан биэрдилэр. Икки этээһинэн олорон дуогабар түһэрсиитэ, кэпсэтии-ипсэтии ырааппыт. Алын этээскэ бырамыысыланнас, итиэннэ куорат эргиннээҕи тэрилтэлэр, оттон үөһэ этээскэ Үөрэх министиэристибэтэ тэрийбит педагогическай вакансиялар дьаарбаҥкалара буолла. Илин эҥэр уонна киин улуустарга дьон тоҕуоруспута тута харахха быраҕыллар. Оттон хотугу уонна Арктика улуустарыгар биир да киһи суоҕа сонньутта. Манна чуо тиийэн кэпсэттим. Бары “тыый, бу бэйэтинэн кэлэн ыйыталаста” диэбиттии эгди буола түһэллэр, тута туох идэлээхпин ыйыталаһа тоһуйаллар.

Быйыл уопсайа 885 учуутал миэстэтэ баар диэн тэрийээччилэр иһитиннэрдилэр. Үөрэх уонна наука министиэристибэтин дааннайдарынан, дьаарбаҥкаҕа 26 муниципальнай тэриллииттэн 30, Дьокуускай куораттан 100-тэн тахса үлэ биэрээччи кэлэн кыттыыны ылла.

Бырагыраама көдьүүстээх буолуо

 Екатерина Сокольникова, Эдьигээн улууһун үөрэх салаатын начаалынньыгын солбуйааччыта: “Эдьигээн үрдүнэн үс нэһилиэк баар. Хас биирдии нэһилиэккэ биирдиилээн учууталлар тиийбэттэрэ баар суол. Эдьигээҥҥэ бэйэтигэр 12 вакансия босхо. Үлэлии кэлэн баран, төннөр исписэлиистэр олус элбэхтэр. Төһө да толору хааччыллыылаах дьиэни биэрдэрбит кэлии-барыы син биир тохтообот. Ол, биллэн турар, үөрэх хаачыстыбатын атахтыыр. Ол иһин эрдэттэн маннык дьаарбаҥкаҕа исписэлиистэрбитин булаттаан, эһиилги үөрэх дьылыгар толору бэлэмнээх буоларбыт ирдэнэр. Бэрэсидьиэн Владимир Путин эппит “Земскэй учуутал” диэн бырагыраамата чахчы олоххо киирдэҕинэ, улахан абыраллаах буолуо этэ. Итиэннэ олорор дьиэнэн хааччыйыы бырагыраамата тохтоон турарынан сибээстээн, бу бырагыраама үлэлиир түгэнигэр көдьүүһэ улахан буолуо диэн эрэнэбит”.

Үчүгэй  усулуобуйаттан үлэлээх киһи барбат

Мария Аммосова, Амма Мээндиги оскуолатын дириэктэрин солбуйааччы: «Земскэй учуутал» бырагырааманан учуутал биэс сылга дуогабар түһэрсэн кэлэр буоллаҕына – олус үчүгэй дии саныыбын. Сыл аайы учуутал көрдүүбүт. Эдэр дьон кэлэн баран, аҕыйах кэм учууталлаат баран хаалаллар. Үөрэхтэрин бүтэрбит оҕолор тыа сирин кыһалҕаларыттан куттаналлар, тута толору хааччыллыылаах дьиэни көрдүүллэр. Биһиги оскуолабыт агро оскуола статустаах. Ол эрээри үөрэнээччитин ахсаана лаппа аҕыйах буолан, хамнас төлөбүрэ эмиэ кыра. Ол иһин эмиэ тохтооботтор. Биһиэхэ муусука, математика, английскай тыл учууталлара тиийбэттэр. Бу тыа сиригэр олох суох исписэлиистэр диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Быйыл Амма улууһун үрдүнэн ити учууталлары көрдүүр оскуола элбэх этэ.

Ити сылын аайы көрсөр кыһалҕалар кытыы нэһилиэктэргэ куруук бааллар. Тыа сирин инфраструктурата сайдыан наада, дьиэ-уот тупсаҕайа, толору хааччыллыылааҕа баһылыыр оруоллаах, итиэннэ үчүгэй култуура кииннэрэ, спортзал, библиотека, сылаас уопсай, оскуола баара буоллар — үчүгэй усулуобуйаттан үлэлээх, олорор сирдээх киһи барбат буоллаҕа.

Өйөбүл баар дии саныыбын. Бастаан саҕалааччыга суол-иис төлөбүрэ, араас субсидиялар, эдэр учууталга сүбэ-ама, араас түмсүүнү тэрийии уо.д.а. көмө баһаам. Хамнас саҥа балаһыанньата эмиэ эдэрдэри өйүүр”.

Үөрэммит суоккар үлэлиэх тустааххын

Теплый Ключ оскуолатын иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччыта Людмила Шушова бу бырайыак туһунан маннык санаалаах: “Мин бу оскуолаҕа Дьокуускайтан ананан кэлбитим. Кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьан ыал буолан хаалан хаалбытым номнуо 42 сыл буолбут. Ол саҕана министиэристибэ анаата да, баран 3-5 сыл устата хайаан да үлэлиэхтээҕиҥ. Мин санаабар, босхо үөрэммит ыччат хайаан да идэтинэн үлэлиирин ситиһиэххэ наада. Судаарыстыба суотугар үөрэнэн баран идэлэринэн буолбакка, маҕаһыыҥҥа дуу, менеджердыы дуу сылдьар ыччат олус элбэх. Бары чэпчэки, холку үлэни баҕараллар. Оскуолаҕа үлэлии барааччы тарбахха баттанар. Онон 3–5 сыл идэтинэн ананан баран үлэлиир исписэлиис үөрэхтээһин систиэмэтигэр бары өттүнэн табыгастаах буолуо этэ. Биир өттүттэн үлэтэ суох буолуу, иккиһинэн, учуутал тиийбэт кыһалҕата быһаарыллыа этэ. Оттон харчыга үөрэммит бэйэтин суолун санаатын хоту тэлэрэ сөп. Ити баар кыһалҕалар барыта сөптөөх систиэмэ, каадырдары бэлэмнээһин бэлиитикэтэ сөбө суоҕуттан тахсар. Хас биирдии учууталы дуогабара бүтэрин куттана кэтэһэр, хааллара сатаан ааттаһар-көрдөһөр күттүөнэ суох”.

Оҕо ахсаана көҕүрээн иһэрэ дьиксиннэрэр

Андрей Сокорутов, Өлүөхүмэ улууһүн, Токко нэһилиэгин дьокутаата: “Ити кыра, кытыы нэһилиэктэргэ учуутал, быраас тиийбэтэ саамай  сытыытык турар боппуруос буолар. Токко оскуолата агро статустаах, 152 оҕо үөрэнэр. Учууталлар бары баар курдуктар. Ол эрээри төттөрүтүн сарбыйыы элбээн эрэрэ дьиксиннэрэр. Оҕо ахсаана сылтан-сыл аҕыйаан иһэр. Баара-суоҕа 5–6 сыл иһигэр 100-тэн тахса оҕо көҕүрээтэ. Тыа сиригэр дьону тардыы боппуруоһа сүрүннүүр оруоллаах”.

Интернет учууталы солбуйар кыаҕа суох

Марина Охлопкова, Томпо улууһун Теплый Ключ нэһилиэгин оскуолатын дириэктэрэ: “Оскуолабыт үөрэнээччитин ахсаана аҕыйах буолан, чааһа аҕыйах. Онон хамнас улахана суох. Уопсайа 79 үөрэнээччилээхпит. Оскуола саҥа дьиэтэ 2004 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. Материальнай-техническэй баазабыт үчүгэй, барыта баар курдук. Нэһилиэк бүтүннүү киин ититэр систиэмэҕэ холбонон олорор, оптоволокно киирбитэ, суотабай сибээс баар. Ол эрээри син биир учуутал тиийбэтэ – сүрүн кыһалҕабыт. Биллэн турар, дьиэ-уот урукку тутуу буолан, эргэ көрүҥнээх, кулууп, сэргэхситэр тэрээһиннэр дэҥҥэ буолаллар. Эдэр учуутал кэлэн, баара-суоҕа биир сыл буолаат, баран хаалар. Эдэр исписэлиистэргэ диэн саҥа уопсай тутар киһи, мин саныахпар, эдэр дьоҥҥо табыгастаах буолуо этэ.

Аны туран, үөрэҕин бүтэрэр ыччат үлэ дуогабарын түһэрсэн баран, атырдьах ыйыгар ыйыталастахха, атын үлэни булбут буолар. Инньэ гынан оскуола аһыллыан иннинэ ытыс соттон хаалабыт. Дуогабардаһан баран аккаастамматтарын гына саҥа сокуон дуу, эбэһээтэлистибэ дуу баара буоллар… Манна университет күүскэ үлэлэһэрэ буоллар. Биһиэхэ саамай олук уурар предметтэр: физика, математика, нуучча тыла, химия, биология учууталлара тиийбэттэр. Химиябыт учууталын кыһалҕаттан үс нэдиэлэҕэ биирдэ 72 км сиртэн, Хаандыгаттан аҕалабыт. Интернет нөҥүө үөрэтэн көрбүппүт. Сибээс мөлтөх буолан, быһыта-орута иһиллэр, быста-быста кэлэр. Ол аайы оҕолор хос-хос ыйыталаһаллара, суугун-сааҕын элбиир. Ол үөрэх бырассыаһар мэһэйдиир, бириэмэ бөҕө баранар. Итиэннэ интернет ситимэ син биир тыыннаах учууталы солбуйара тутах.

Бэрэсидьиэн “Земский учитель” диэн бырагырааманы ылынаары гынар. Ол үчүгэй. Ол гынан баран тыа сиригэр тиийдэ да мөлүйүөн ууран биэрэр, мин санаабар, сыыһа. Биэс сылбын бириэмэ эрэ бараан үлэлиибин диэбэккэ, таһаарыылаахтык, бэриниилээхтик үлэлиирин эмиэ көрүөх баара”.

Учуутал — нэһилиэнньэ тумус туттар киһитэ

Варвара Васильева, Үөһэ Бүлүү, Үөдүгэй нэһилиэгин Куду учаастагын оскуолатын дириэктэрэ: “Биһиги олорор сирбит аҕыйах дьонноох учаастак буолар. Онон балыыһа да, маҕаһыын да суох. Оскуолалаахпыт эрэ. Үчүгэйэ диэн, нэһилиэкпитигэр интернеттэннибит, дьону олохсутар сыалтан араас үлэ ыытыллар. Ол гынан баран үлэлиэн-хамсыан баҕалаах ыччат кэлбэт. Үгүс өттүгэр үлэтэ суох дьон кэлэр. Ону үөрэттэрээри, эбии үөрэхтээри үлэ бөҕө ыытабыт. Онтубут үрдүк үөрэхтэннэ да, аҕыйах сыл үлэлии түһээт, киин сиргэ тардыһар, үлэ булан баран хаалар. Оччотугар ситимнээх, биир систиэмэнэн үлэ суох буолан, үөрэнээччигэ да, учууталга да олус уустук.

«Земскэй учуутал» бырагыраама үс эрэ сыл буолбакка арыый уһун болдьохтооҕо, эбэһээтэлистибэлээҕэ буоллар, син түптээх үлэ тахсыа этэ. Үс сыл кыра. Итиэннэ хаачыстыбатыгар болҕомто хайаан да ууруллуохтаах. Бу кэлбит исписэлиис биэс сыллаах үлэтин түмүгэ көстүөхтээх. Манна туспа анал критерийдэри киллэрэр буоллар. Холобур, бу учуутал үлэлиэҕиттэн ыла бачча ситиһиилээх диэн, оскуолаҕа ыыппыт үлэтэ ыйыллыахтаах, оҕону иитиигэ тугу гыммыта, маны таһынан, нэһилиэнньэни кытта үлэтэ этиллэрэ буоллар. Тоҕо диэтэр оскуола, учуутал нэһилиэнньэни тутан олорор, сүрүннүүр күүс буоллаҕа дии”.

Ыччаттар туох дииллэр?

Александр Ефремов Нам педколледжыгар черчение уонна уруһуй учууталыгар үөрэнэр: “Мин биир мөлүйүөнү чахчы биэрэр буоллахтарына, баран бөҕө буоллаҕа дии (күлэр). Дьыала уонна харчытыгар буолбатах. Саҥа сири көрөҕүн-истэҕин, саҥа доҕоттор-атастар. Билигин, мин санаабар, усулуобуйа да баар. Барыта киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Ыраах сиргэ тиийэн бэйэҕин хайдах тутта-хапта сылдьарыҥ, дьону, оҕолору кытта сатаһарыҥ эмиэ улахан оруоллаах. Итиэннэ сүрэхтээх буоллаххына, барытын кыайаҕын. Ыччат харса суох буолуохтаах”.

Алина Бурцева, ХИФУ устудьуона: “Мин барыахпын баҕарбаппын. Атын ыраах сиргэ баран үлэлииргэ сөбүлэспэппин. Хоту улуустар олус ыраахтар, киһи баҕардаҕын аайы кэлэр-барар кыаҕа суох. Атын сиргэ соҕотоҕун олох оҥостор, адаптация ааһар уустук, мин оннукка бэлэмим суох. Дьиэ кэргэммэр соҕотох оҕобун, онон дьоммун хаалларан ыраах барыахпын баҕарбаппын”.

Анна Дмитриева, устудьуон: “Быйыл үөрэхпин бүтэрдэхпинэ, төрөөбүт дойдубар барар санаалаахпын. Дьонум бары учууталлар. Онон династияны салгыыр хааммар баар. Ити сокуон олоххо киирдэҕинэ, ыраах  нэһилиэктэргэ учууталлар чахчы тиийиэхтэрэ дии санаабаппын. Биир мөлүйүөн диэн оччо элбэх харчы буолбатах. Арай чахчы үлэлиэн баҕалаах ыччакка көмө, төһүү буолуо этэ. Дьиҥнээхтик үлэлиэн баҕарар киһи ол мөлүйүөнэ да суох үлэлиэ этэ дии саныыбын”.

Ирина Яковлева, устудьуон: “Мин хоту барарбыттан куттанабын. Эдьиийим хоту үлэлии барбыта, онно кэргэн тахсан, оҕолонон олорор. Суол-иис суоҕа, сөмөлүөт билиэтин сыаната ыарахана сүр. Миигин “куоракка үлэтэ бул” диир.

Омуна суох уонча үлэ көрдөөччү ыччаты кытта кэпсэттим. Ол тухары хоту барыан баҕалаахха таба тайамматым. Үгүс уһук, суола-ииһэ суох, сибээс да мөлтөх сиригэр үлэлии барыан баҕарбата өйдөнөр. Оттон улахан аҥаардара, бастатан туран, усулуобуйата үчүгэй буоллаҕына уонна билэр дьонноохпут буоллар барыахпыт этэ диэтилэр. Оттон төрөөбүт дойдуларыгар, улуустарыгар бары кэриэтэ барыахтарын баҕараллар эбит.

Манна даҕатан эттэххэ, сүдү национальнай бырайыактары олоххо киллэрии быйылгыттан саҕаланар. Санатар буоллахха, Владимир Путин уопсайа 12 национальнай бырайыагы ааттаабыта. Ол курдук «Демография», «Доруобуйа харыстабыла», «Үөрэҕирии», «Олорор дьиэ уонна куорат эйгэтэ», “Экология”, “Куттала суох, хаачыстыбалаах суол-иис”, «Дьарыктаах буолууну өйөөһүн, үлэ таһаарыылаах буоларын ситиһии», “Наука”, “Цифровой экономика”, “Култуура”, «Дьоҕус урбаан», «Аан дойдутааҕы кооперация уонна экспорт» курдук олох-дьаһах бары өрүтүн хабар бырайыактар ааттаннылар. Бу хайысхалар көрдөрүүлэрин биллэ тупсаран, Арассыыйа 2024 сылга дылы аан дойду үрдүнэн биэс бастыҥ экономикалаах дойдулар ахсааннарыгар киириэхтээх.

Үөрэҕириигэ саҥа хамсааһын тахсара хайаан да наада. Ордук кытыы нэһилиэктэр, хоту, Арктика оройуоннара оскуолата суох хаалар кутталлаахтар. Оскуола суох буолла да, нэһилиэнньэлээх пуун кэхтэр, айгырыыр диэн бары билэбит. «Мэҥиэлээн» үөрэхтээһин, биллэн турар, хайа эмэ өттүнэн көдьүүстээх. Ол эрээри сайдыыны аҕалыа дуо?