Дьахтар баар буолан..

Дьахтар — олох төрдө. Дьахтар баар буо­лан олох салҕанар. Дьахтар баар буолан хараҥа да сырдыыр. Күндү таас курдук күлүмүрдээҥ, суолдьут сулус курдук суһумнааҥ!!! Туппуккут эрэ тупсан истин, оҥорбуккут эрэ табыллан истин.

Алампа

Ийэ

Көрдөөх сааһым күнүгэр
Көхсүм иһиттэн
Көтүллэн түспүт
Көмүс сымыытыам!

Эдэр сааһым идэкитигэр
Эт сүрэхпиттэн
Эмтэрийэн түспүт
Эрэллээх биэбэйиэм!
Эйигин
Толооҥҥо үөскүүр
Томороон сүөһүтээҕэр ордорон,
Сыһыыга сылдьар
Сылгы сүөһүтээҕэр сыаналаан,
Күрүөҕэ хаайар
Күр үптээҕэр күндүккэтэн
Көрөн ииппитим,
Көмүс сымыытыам!…

Эн тускар
Эт сүрэхпиттэн эҥмэнийэн,
Эрэйдэнэрбин эккирииргэ этинэн,
Оҕолуурбун оонньуурга уурунан,
Көҕүөр көмүс эмиийбин
Көҥүл эмнэрэн,
Көлбөх бэйэҕэр
Көмө биэттим,
Ньирэй бэйэҕин
Ньилбэкпэр ньээкэлээн
Ньилбэҕэй эттээн,
Куччугуй бэйэҕин куҥнаан,
Босхоҥ бэйэҕин борбурдаан,
Аччыгый бэйэҕин атахтаан,
Кичэйэн-кичэйэн
Киһи оҥордум,
Аһатан-аһатан
Атаххар туруордум…

Петр Тобуруокап

Үс дьүөгэлии кыргыттар

Үс дьүөгэлии кыргыттар
Үс кыталык курдуктар,
Үөрэ-көтө ыллыыллар,
Үрүҥ күнү алгыыллар.

Үс бэһиэлэй кыргыттар
Үрүмэччи курдуктар,
Үөһэ тэйэ оонньууллар,
Үҥкүү тэбэн дайаллар.

Үс хоһуунчай кыргыттар
Үс хоптолор курдуктар,
Үрэх күөҕэр мусталлар,
Үкэр оту мунньаллар.

Үс кыталык кыргыттар
Үс хотойу таптыыллар,
Үс дьиэ саҥа тутуллар,
Үс аал уот оттуллар.

Үс дьүөгэлии кыргыттар,
Үрүҥ көмүс туллуктар,
Үөрэр дьолтон атыны
Өрүү билбэт буоллуннар!

Эллэй

Таптыаҕыҥ ийэни

Күн көрүө – от үүнүө,
Сибэкки тэтэриэ.
Күнэ суох туох үүнүөй? –
Күөх сирэм күкээриэ.

Ол тэҥэ – күн тэҥэ
Эн ийэҥ, мин ийэм.
Ийэтэ суох иинэн,
Иһийиэ сир ийэ.

Күндүттэн күндүнү,
Кэрэттэн кэрэни,
Күөх сирэм сир күнүн –
Таптыаҕыҥ ийэни!

Ийэттэн төрүүллэр
Генийдэр, геройдар,
Долгуннуу үксүүллэр,
Үүнэллэр норуоттар.

Эн, кини уонна мин
Ийэттэн кэлбиппит,
Ийэбит эмиийин
Илгэтин испиппит.

Күндүттэн күндүнү,
Кэрэттэн кэрэни,
Күөх сирэм сир күнүн –
Таптыаҕыҥ ийэни!

Хараҥа хаххалыа –
Күн өһөн барыарыа,
Былыты тыал ыһыа –
Күн күлүм чаҕыллыа.

Оҕотун сор булуо –
Ийэҕэ күн өһүө,
Оҕото дьоллонуо –
Күн курдук күлүмнүө.

Күндүттэн күндүнү,
Кэрэттэн кэрэни,
Күөх сирэм сир күнүн –
Таптыаҕыҥ ийэни!

Үрдүк күн соҕотох,
Аан дойдуҥ эмиэ биир,
Ийэ сир оҕото,
Эн ийэҥ эмиэ биир.

Ийэккэҥ сүрэҕэ
Эн түөскэр тэбиэлиир,
Лениннии ийэҕэр
Эрдээхтик иитилин!

Күндүттэн күндүнү,
Кэрэттэн кэрэни,
Күөх сирэм сир күнүн –
Таптыаҕыҥ ийэни!

Эн Ийэ дойдугун,
Ийэҕин таптыыр буол,
Оҕоҕун-уруугун
Ийэлии иитэр буол!

Ханна да бардаргын –
Ыл ийэҥ алгыһын,
Ханна да буолларгын –
Ийэҕин эн аҕын!

Күндүттэн күндүнү,
Кэрэттэн кэрэни,
Күөх сирэм сир күнүн –
Таптыаҕыҥ ийэни!

Н.А. Некрасов

Есть женщины в русских селеньях
С спокойною важностью лиц.
С красивою силой в движеньях,
С походкой, со взглядом цариц, —

Их разве слепой не заметит,
А зрячий о них говорит:
” Пройдет — словно солнце осветит!
Посмотрит — рублем подарит!”

Идут они той же дорогой,
Какой весь народ наш идет,
Но грязь обстановки убогой
К ним словно не липнет. Цветет

Красавица, миру на диво,
Румяна, стройна, высока,
Во всякой одежде красива,
Ко всякой работе ловка.

И голод, и холод выносит,
Всегда терпелива, ровна…
Я видывал, как она косит:
Что взмах — то готова копна!

Платок у ней на ухо сбился,
Того гляди косы падут.
Какой-то паренек изловчился
И кверху подбросил их, шут!

Тяжелые русые косы
Упали на смуглую грудь,
Покрыли ей ноженьки босы,
Мешают крестьянке взглянуть.

Она отвела их руками,
На парня сердито глядит.
Лицо величаво, как в раме,
Смущеньем и гневом горит…

По будням не любит безделья.
Зато вам ее не узнать,
Как сгонит улыбка веселья
С лица трудовую печать.

Такого сердечного смеха,
И песни, и пляски такой
За деньги не купишь.”Утеха!” —
Твердят мужики меж собой.

В игре ее конный не словит,
В беде — не сробеет, — спасет:
Коня на скаку остановит,
В горящую избу войдет!

Красивые, ровные зубы
Что крупные перлы у ней,
Но строго румяные губы
Хранят их красу от людей —

Она улыбается редко…
Ей некогда лясы точить,
У ней не решится соседка
Ухвата, горшка попросить.

Не жалок ей нищий убогий —
Вольно ж без работы гулять!
Лежит на ней дельности строгой
И внутренней силы печать.

В ней ясно и крепко сознанье,
Что все их спасенье в труде,
И труд ей несет воздаянье:
Семейство не бьется в нужде,

Всегда у них теплая хата,
Хлеб выпечен, вкусен квасок.
Здоровы и сыты ребята,
На праздник есть лишний кусок.

Идет эта баба к обедне
Пред всею семьей впереди:
Сидит, как на стуле, двулетний
Ребенок у ней на груди.

Рядком шестилетнего сына
Нарядная матка ведет…
И по сердцу эта картина
Всем, любящим русский народ!..

Марта-Мария тылбааһа

Бааллар ээ, дьахталлар, биһиэхэ
Бэрт холку мөссүөннэр, көрүөххэ.
Кэрэтик хамсанар ис кыахтар,
Хотун-хаан тургутар харахтар.

Хараҕа суох киһи, чэ, билбэт,
Харахтаах кинини эндэппэт:
” Аастаҕына — күн уота дьиримниир!
Көрдөҕүнэ — солкуобай бэлэхтиир!”

Бары биир суолунан хаамабыт,
Кини да ол онтон туораабат,
Ол эрэн бадараан марайбыт
Киниэхэ ханан да сыстыбат.

Дьон-сэргэ көрүөҕэр кэрэтэ,
Үрдүгэ, көнөтө, үтүөтэ,
Хайдах да таҥаһы киэргэтэр,
Ханнык да үлэни ситэрэр.

Олоххо барытын тулуйар,
Тымныыны, аччыгы аһарар…
Онтон от охсорун көрбүтүм:
Бугулу сиҥнэрэр — сөхпүтүм!

Былаата кулгааҕар сыҕаллан
Суһуоҕа түһүөхчэ буолбутун,
Аттыгар дьээбэлээх биир уолан
Өрүтэ бырахта, суһуоҕун!

Ыарахан өрүүлээх суһуоҕа
Толору түөһүгэр түспүтүн,
Көстүбэт сыгынньах атаҕа,
Мэһэйдиир хараҕын көрүүтүн.

Баттаҕын көннөрдө илиитэ,
Ол уолу сэмэлии көрбүтэ.
Сирэйин дуоспурун көстүүтэ
Кыбыста, кыыһыра түспүтэ…

Мэлдьитин бокуойа суох үлэ.
Ол эрэн, ардыгар билбэккин,
Күлэрэ-үөрэрэ бэһиэлэй:
Соторо үлэ ыар бэчээтин.

Бу маннык ис сүрэх иэйиитин,
Ырыатын, үҥкүүлээх битиитин
” Харчыга да булан көрбөккүн”, —
Этэбин, мин дьоҥҥо сөҕөммүн.

Оонньууга аттаахха ситтэрбэт,
Иэдээҥҥэ — туохтан да иҥнибэт:
Ат ойор мөккүөрүн сиэтиэҕэ,
Умайар да дьиэҕэ киириэҕэ!

Тэбис-тэҥ тиистэрин кэрэтэ
Чөмчүүк таас күлүмүн кэриэтэ,
Ол ону тэтэркэй уостара
Харысхал буолаллар, саһыара —

Бу дьахтар мичээрэ да кэмчи…
Тылынан оонньоһор иллэҥ суох,
Киниттэн ыал дьахтар да экчи
Иһитин уларсан туһа суох.

Дьадаҥы буолары ахсарбат —
Үлэлээн булунуҥ эбээт диир!
Бэйэтэ үлэнэн тутайбат,
Ис кыаҕын ол онон бэчээттиир.

Дьэ, кини билэрэ эрэ биир,
Барытын үлэлээн бигэргиир,
Үлэтэ тахсыылаах буолуоҕа:
Дьиэ кэргэн тутайбат олоҕо,

Дьиэтин ис эйгэтэ сып-сылаас,
Килиэбин буһарар, баар кыбаас,
Чэп-чэгиэн оҕолор сырсаллар,
Дьоро күн элбэх ас астанар.

Таҥара дьиэтигэр барыаҕа,
Дьиэ кэргэн иннигэр хаамыаҕа:
Иккилээх оҕотун түөһүгэр
Олордор “олоппос” үрдүгэр.

Аттыгар алталаах уолчааны
Киэргэммит ийэтэ сиэтиэҕэ…
Бу маннык көстүүнү, намчыны
Норуотум сөбүлүү көрүөҕэ!..