Төрөөбүт сирин тыынныыр, араҥаччылыыр аналлаах

Эдьигээҥҥэ оннук ситимнээх, ара­ҥаччылыыр ыйаахтаах дьону кытта алтыспыт, билсибит дьоллоохпун диэм этэ. Эдьигээннии киэҥ-куоҥ санаалаах-толкуйдаах, айылҕаларын, өбүгэ үгэстэрин кытта ситимнэрэ олус күүстээх, аһаҕас дьон диэн дьэ кинилэр. Аны санааларын, ыраларын далайа диэн — Эдьигээн халлаанынааҕар үрдүк, Өлүөнэ байҕалынааҕар киэҥ.
Биир оннук киһинэн олоҕун Эдьигээн улууһун сайдыытыгар анаабыт, билигин эдьигээннэргэ тумус туттар, ытыктанар Николай Иванович Петров буолар диэтэхпинэ, эдьигээттэр бары сөбүлэһэллэрэ буолуо диэн саныыбын.

Кини 75 сааһын киинэ түспүт Эдьигээнигэр, төрүт-уус дьонун-сэргэтин ортотугар, 52 сыл устата олоҕун бэриниилээх аргыһа Елизавета Михеевналыын быр-бааччытык олорон, үөрэ-көтө көрсөллөр.
Николай Ивановиһы кытта бу иннинэ кэпсэтээри, кини илимнэрин бэрийэ, сааскытыгар бэлэмнэнэ сылдьарыгар түбэстим. Кини 75 сыл анараа өттүгэр Лииндэ нэһилиэгэр холкуостаах ыалга төрөөбүтэ, онон балыктааһын хааныгар баар өбүгэ дьарыга буоллаҕа: “Ийэм Евдокия Михайловна, аҕам Иван Петрович Петровтар билиҥҥи Баахынай диэки көс олоҕунан олорбуттара. Лииндэ-Куонара-Эдьигээн-Баахынай икки ардынан көһө сылдьыбыттара. Миигин Үлэгиир үрэҕэр олорор эрдэхтэринэ төрөппүттэр, бука, биһигим билигин да онно ыйанан турар буолуохтаах. Бүтэһик оҕонон күн сирин көрбүт эбиппин. Элбэх оҕо төрөөбүтүттэн үспүт киһи буолбута, билигин мин хаалаахтаатым. Аҕабыт Эдьигээнтэн өрө Өлүөнэ кытылыгар – Наһыым үрдүк мырааныгар көмүллүбүтэ. Убайбыттан, эдьиийбиттэн оҕолор, сиэннэр хаалан, ийэм, аҕам удьуорун утумнууллар диэн үөрэбин.
Мин кэргэмминээн уол, кыыс оҕо­лордоохпут, билигин сиэннэр тураннар, хос сиэн кэллэ, итинник олохпут салҕанан истэҕэ дии. Уолбут Сергей, кыыспыт Лена дьиэ кэргэттэринээн Дьокуускайга үлэ-хамнас, дьиэ-уот түбүгэр сылдьаллар, дойдуларыгар Эдьигээҥҥэ кэлэн балыктаһан, сир астаан, көмөлөһө тураллар”, — диэн Николай Иванович, куруук буоларыныы бэйэтин туһунан сэмэйдик кэпсээн саҕалаата. Ол кэмҥэ киниттэн “өр сылларга Эдьигээн оройуонун салайсыбыт, төрөөбүт улууһуҥ сайдыытыгар билиигин-сыраҕын биэрбит киһи буоллаҕыҥ, билигин эн дьоҥҥор-сэргэҕэр туох диэн туһаайан этиэҥ этэй” диэн ыйыппыппар маннык хоруйдаата.
— Быһатынан эттэххэ, үлэ-хамнас өттүгэр бэйэм кыахпынан, билиибинэн үлэлээтим диэн сыаналыыбын. Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар, оройуон салалтатыгар, дьаһалтатыгар, кэлин “Эдьигээн” тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кооперативы тэрийиигэ үчүгэй дьон, үлэһиттэр, салайааччылар түбэһэн үлэм-хамнаһым түмүктээх буолла диэн көрөбүн. Саамай ыарахана 1990-с сыллардааҕы ыһыллыы-тоҕуллуу кэмнэрэ этилэр, дьон бөҕө көһөн барбыта. Билигин, 25-30-ча сыл ааспытын кэннэ сыаналаатахха, бу ыарахан кэмнэргэ тэрилтэлэр салайааччылара түмсэн, өрөспүүбүлүкэ да хайдах кыалларынан өйөөн, олохтоох салалта сыралаһаммыт, улууспутун уустук балаһыанньаттан быыһаан, дьоммутун-сэргэбитин көмүскээбиппит диэн бэлиэтиэхпин сөп. Биллэн турар, Эдьигээн үлэһит дьоно, олохтоохтор өйдөһөн-өйөһөн, сомоҕолоһон диэххэ сөп, ыарахаттары туораабыппыт.
Оройуон салалтатыгар, дьаһалтатыгар син балайда кэм устата үлэлээбитим. Ол иһигэр, 1992 сылтан 2006 сылга диэри Эдьигээн оройуонун 5 баһылыгар солбуйааччынан, бастакы солбуйааччынан ананан үлэлээбитим. Билиҥҥи кэмтэн туран эттэхпинэ, үлэлээбит баһылыктар хас биирдиилэрэ оройуоҥҥа улахан кылааты киллэрбиттэрэ уонна билиҥҥи сайдыы кинилэр үлэлэрин түмүгэр тирэнэн таҕыста диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын. Хомойорум, хоргутарым суох. Түгэнинэн туһанан, хаһыат нөҥүө бииргэ үлэлээбит дьоммор, специалистарга, тэрилтэ салайааччыларыгар, нэһилиэк, оройуон баһылыктарыгар уонна улууһум олохтоохторугар махталбын тириэрдэбин. Дьиэ кэргэним, аймахтар өйөбүллэрэ мин үлэм таһаарыытыгар улахан суолтаны ылбыта диэн махтаныах тустаахпын.
Эдьигээммэр салайааччы уонна үлэһит быһыытынан хаалларбыт суолум диэн “Эдьигээн” ТХПК буолар. Бу тэрилтэни 2008 с. оччотооҕу СӨ Президенэ В.А. Штыров ыйааҕынан тэрийэн, бастакы хардыылары оҥорбуппут, кадрдары сүүмэрдээн, базатын олох маҥнайгыттан саҕалаабыппыт. Бастакыттан оборудование ылынан, тутуу ыыттаран, ону кытта Эдьигээн балыксыттарын дохуотун үрдэтиигэ үлэлэспиппит уонна элбэҕи ситиспиппит даҕаны. Онон бу тэрилтэ сүрэхпэр ураты чугас. Үөрэрим диэн билигин базата бөҕөргөөн, салгыы сайдар кэскиллээх,общиналар өйүүллэр, бэлэмнээх кадрдар үлэлииллэр, опыттаах салайааччылаах.
Билигин баҕа санаам диэн Эдьигээним дьонугар таһаарыылаах үлэни, этэҥҥэ олорууну, чэгиэн доруобуйаны, ыччаттарбар үөрэхтэнэн дойдубутун салгыы сайыннаран иһэллэригэр, — диэн үлэ киһитэ буоларынан, үлэттэн эрэ сайдыы тахсыаҕа, кэскилбит ситимнэниэҕэ диэн бэлиэтээтэ.
Николай Иванович билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан, балыктааһынынан дьарыктанар, бэйэтэ тэриммит “Дюктэ” общинаны салайан үлэлэтэр. Ону кытта бэтэрээннэр общественнай тэрилтэлэригэр биир кэмҥэ салайааччынан үлэлээбитэ. Кини кыраайы үөрэтиигэ, ордук тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын, административнай, салайар үлэ историятын уонна опыттарын үөрэтэн үйэтитэр, биирдиилээн үлэһиттэр тустарынан ахтыылардаах. Кини 2 кинигэ автора – «Үлэ киһитигэр сүгүрүйэн» «Эдьигээн» совхоз 50 сылыгар анаан (2011 с.) уонна «Олоҕум сэһэнэ” (2014 с.) диэн автобиографическай хабааннаах кинигэлэрдээх. Николай Иванович ону таһынан хоһоон суруйар талааннаах: “Мин дойдум — Эдьигээн», «Кэргэммэр», «Күндү балык күндүөпкэ” хоһооннорун анал хомуурунньукка таһаарбыттара, дьон таптаан ааҕар.

Эдьигээн биэс баһылыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ

А.Г. Корякин – 1992-1994 сс., Н.Р. Константинов – 1994-1995 сс., И.М. Соломонов – 1995-1996 сс., Ю.А. Михайлов – 1997-2000 сс., Н.Н. Никаноров – 2000-2006 сс.

Олоҕун суола

Петров Николай Иванович 1944 сыл кулун тутар 20 күнүгэр Лииндэ нэһилиэгэр холкуостаах ыалга күн сирин көрбүтэ. Баахынай оскуолатыгар 7 кылааһы, кэлин Эдьигээн орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн, 1962 сыллаахха Красноярскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэнэ киирбитэ. 1963-1966 сс. Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта. Үрдүк үөрэҕи 1970 с. бүтэрэн, инженер-механик идэтин ылбыта уонна ити сылтан “Эдьигээн” cопхуоска мастарыскыай сэбиэдиссэйинэн, кылаабынай инженер-механигынан 1982 с. диэри үлэлээбитэ. 1982-1983 сс. Киин отделениеҕа управляющайдаабыта. 1984-1988 сс. “Аллараа Халыма” сопхуоска инженер-механигынан, сопхуос профкомун бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлии сылдьыбыта. 1988-1990 сс. “Эдьигээн” сопхуос парткомун сэкирэтээрэ. 1991-93 сс. Эдьигээн оройуонунааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээ­тэлин солбуйааччыта. 1994-2006 сс. – Эдьигээн оройуонун баһылыгын солбуйааччыта, бастакы бэрэссээдэтэлин солбуйааччыта. 2008 с. тохсунньутугар балыгы соҕотуопкалааһынынан дьарыктанар “Эдьигээн” ТХПК-ны тэрийбитэ уонна 2013 сыл кулун тутар ыйга диэри кооператив бастакы бэрэссэдээтэлинэн быыбарданан, тэрилтэ базатын оҥорторбута, кадрдарын сүүмэрдээбитэ, ити сылларга потребительскай кооперативы атаҕар чиҥник туруорбута. 2013 сылтан биэнсийэҕэ тахсыбыта, билигин “Дюктэ” диэн балыктааһынынан дьарыктанар аҕа уус община баһылыга.
Николай Иванович дойду, өрөспүүбүлүкэ, улуус сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин элбэх наҕараадалардаах, званиелардаах. Ол курдук: Эдьигээн улууһун бочуоттаах гражданина (2004 с.), СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ, үгүс үбүлүөйдээҕи мэтээллэр, бэлиэлэр кавалердара, СӨ бастакы кылаастаах судаарыстыбаннай сүбэһигэ, СӨ муниципальнай сулууспа бастакы кылаастаах дьиҥнээх сүбэһитэ.

Алексей МАТВЕЕВ